Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гавай аралдарының патшайымы (1836–1885)
Queen consort of the Hawaiian Islands (1836–1885)
Эмма Каланикаумакаʻамоно Калелеоналани Наʻэа Рук (2 қаңтар 1836 – 25 сәуір 1885) – 1856 жылдан 1863 жылы қайтыс болғанға дейін Хавай королі Камехамеха IV-тің әйелі ретінде Гавай патшайымы болды. Кейін ол таққа үміткер болғанмен, оның орнына Калакауа патша сайланды.
Emma Kalanikaumakaʻamano Kaleleonālani Naʻea Rooke (January 2, 1836 – April 25, 1885) was queen of Hawaii as the wife of King Kamehameha IV from 1856 to his death in 1863. She was later a candidate for the throne but King Kalākaua was elected instead.
Аттар
Ұлының өлімінен кейін, күйеуінің өлімінен бұрын, ол "Кәлелеокалани", яғни "көктегідей ұшқан" деп аталды. Күйеуі де қайтыс болғаннан кейін, бұл атау көпше түріне өтіп, "Калилеоналани", яғни "көктегілердің ұшуы" деп өзгертілді. Ол 1862 жылдың 21 қазанында "Эмма Александрина Фрэнсис Агнес Лоудер Байде Рук Йонг Кәлелеокалани" деген атпен Англикан шіркеуіне қабылданды. Емма патшайым 19 ғасырдағы "Вахине Холо Лио" (атқа мінген әйел) әнінде де оның шебер ат тебуіне байланысты құрметпен еске алынды.
After her son's death and before her husband's death, she was referred to as "Kaleleokalani", or "flight of the heavenly one". After her husband also died, it was changed into the plural form as "Kaleleonālani", or the "flight of the heavenly ones". She was baptized into the Anglican faith on October 21, 1862, as "Emma Alexandrina Francis Agnes Lowder Byde Rooke Young Kaleleokalani. Queen Emma was also honoured in the 19th century mele "Wahine Holo Lio" (horseback riding lady) referring to her renowned horsemanship.
Ерте өмір
Эмма 1836 жылдың 2 қаңтарында Гонолулуде дүниеге келді және көбінесе Емалини ("патшалық Эмма") деп аталды. Оның әкесі – Жоғарғы басшы Джордж Наэа, ал анасы – Жоғарғы басшы Фанни Кекелаокалани Янг. Оны анасының баласыз әпкесі, басшы Грейс Камаʻикуʻи Янг Рук және оның күйеуі, доктор Томас С. Б. Рук, Гавай дәстүрі бойынша асырап алды. Эмманың әкесі Наэа – Жоғарғы басшы Каману мен Жоғарғы басшы Кукаелейкидің ұлы. Кукаелейки – Кауаи аристократы Калауауаның қызы және Камехамеха I-нің ең қасиетті әйелі, патшайым Кеопуоланидің туысы болды. Наэаның ең танымал ата-бабаларының арасында Оахудың жоғарғы басшысы Каланава және қасиетті капу дәрежесін иеленген (күнге тек таңда таңда шығуға болатын қасиетті) Жоғарғы басшы Kuaenaokalani болды. Анасының жағынан Эмма – Джон Янгтың немересі, Камехамеха I-нің британдық әскери кеңесшісі, Жоғарғы басшы Олохана және принцесса Каʻоанаʻеха Куамоо. Оның анасының әжесі Каʻоанаʻеханы көбінесе Камехамеха I-нің немересі деп атайды. Каʻоанаʻеханың әкесі туралы пікірлер қарама-қайшы: кейбіреулер оның Камехамеханың жалғыз ағасы Келиʻимаикаидың қызы екенін айтады, ал басқалары Каʻоанаʻеханың әкесі Жоғарғы басшы Калайпайхала болған деседі. Бұл шатасу Каʻоанаʻеханың анасы, Жоғарғы басшы Каликоʻокалани, Келиʻимаикаи мен Калайпайхалаға үйленгендіктен туындады. Жоғарғы басшы Калайпайхала арқылы ол Гавай корольдігінің Каланиопуʻу королінен тараған болуы мүмкін. Король Калакауа мен патшайым Лилиуокалани патшайым Эмманың Камехамеханың ағасынан тараған деген талабын сынап, соңғы теорияны қолдады. Лилиуокалани Келиʻимаикаидың баласы болмағанын және Келиʻимаикаидың бірінші әйелі Киилавеудің ер адам болғанын мәлімдеді. Бұл олардың таққа құқығын нығайту мақсатында жасалды, өйткені олардың арғы атасы Камехамеха I-нің бірінші туысы болды. Бірақ екінші теория бойынша да патшайым Эмма Камехамеха I-нің бірінші туысы болар еді, өйткені Каланиопуʻу Камехамеха I-нің ағасы болды. Сол кездегі тарихшылардың бірі, Сэмюэл Камакау, патшайым Эмманың Келиʻимаикаидан шыққандығын қолдады және Лилиуокалани айтқан шежіре оның өмірінде дау тудырды. Эмма асырап алған ата-анасының Гонолулудағы ағылшын үйінде, Рук Хауста өсті. Эмма американдық миссионерлер құрған Корольдік мектепте білім алды. Мектепке қатысқан басқа да гавай корольдарының қатарында Эмманың жартылай қарындасы Мэри Паʻаʻаина болды. Сыныптастары Бернис Пауахи Бишоп, Дэвид Калакауа және Лидия Лилиуокалани сияқты, Эмма да гавай және еуропалық-американдық мәдениеттердің ықпалында өсті. Мектеп жабылып қалған кезде доктор Рук жас Эмманы оқыту үшін ағылшын гувернантасы Сара Родс фон Пфистерді жалдады. Ол өзінің көптеген кітаптарынан оқуға да ынталандырды. Жазушы ретінде ол Эмманың оқуға және кітаптарға деген қызығушылығына әсер етті. 20 жасқа келген кезде ол білімді және өнерлі жас әйел болды. Оның бойы 1,65 метр, нәзік, үлкен қара көздері бар еді. Оның әнші, пианист және биші ретінде музыкалық таланты жақсы танымал болды. Ол сондай-ақ, атқа мінуде шебер болды.
Emma was born on January 2, 1836, in Honolulu and was often called Emalani ("royal Emma"). Her father was High Chief George Naʻea and her mother was High Chiefess Fanny Kekelaokalani Young. She was adopted under the Hawaiian tradition of hānai by her childless maternal aunt, chiefess Grace Kamaʻikuʻi Young Rooke, and her husband, Dr. Thomas C. B. Rooke. Emma's father Naʻea was the son of High Chief Kamaunu and High Chiefess Kukaeleiki. Kukaeleiki was daughter of Kalauawa, a Kauaʻi noble, and she was a cousin of Queen Keōpūolani, the most sacred wife of Kamehameha I. Among Naʻea's more notable ancestors were Kalanawaʻa, a high chief of Oʻahu, and High Chiefess Kuaenaokalani, who held the sacred kapu rank of Kekapupoʻohoʻolewaikala (so sacred that she could not be exposed to the sun except at dawn). On her mother's side, Emma was the granddaughter of John Young, Kamehameha I's British born military advisor known as High Chief Olohana, and Princess Kaʻōanaʻeha Kuamoʻo. Her maternal grandmother, Kaʻōanaʻeha, was generally called the niece of Kamehameha I. Chiefess Kaʻōanaʻeha's father is disputed; some say she was the daughter of Prince Keliʻimaikaʻi, the only full brother of Kamehameha; others state Kaʻōanaʻeha's father was High Chief Kalaipaihala. This confusion is due to the fact that High Chiefess Kalikoʻokalani, the mother of Kaʻōanaʻeha, married both to Keliʻimaikaʻi and to Kalaipaihala. Through High Chief Kalaipaihala, she could be descended from Kalaniʻopuʻu, King of Hawaii before Kīwalaʻō and Kamehameha. King Kalākaua and Queen Liliʻuokalani criticized Queen Emma's claim of descent from Kamehameha's brother, supporting the latter theory of descent. Liliʻuokalani claimed that Keliʻimaikaʻi had no children, and that Kiilaweau, Keliʻimaikaʻi's first wife, was a man. This was to strengthen their claim to the throne, since their great grandfather was Kamehameha I's first cousin. But even through the second theory Queen Emma would still have been descendant of Kamehameha I's first cousin since Kalaniʻopuʻu was the uncle of Kamehameha I. It can be noted that one historian of the time, Samuel Kamakau, supported Queen Emma's descent from Keliʻimaikaʻi and the genealogy stated by Liliuokalani have been contested in her own lifetime. Emma grew up in her adoptive parents' English mansion, the Rooke House, in Honolulu. Emma was educated at the Royal School, which was established by American missionaries. Other Hawaiian royals attending the school included Emma's half sister Mary Paʻaʻāina. Like her classmates Bernice Pauahi Bishop, David Kalākaua and Lydia Liliʻuokalani, Emma was cross cultural — both Hawaiian and Euro American in her habits. When the school closed, Dr. Rooke hired an English governess, Sarah Rhodes von Pfister, to tutor the young Emma. He also encouraged reading from his extensive library. As a writer, he influenced Emma's interest in reading and books. By the time she was 20, she was an accomplished young woman. She was 5' 2" and slender, with large black eyes. Her musical talents as a vocalist, pianist and dancer were well known. She was also a skilled equestrian.
Некедегі өмірі мен билік етуі
Эмма Гавайи патшасы Александр Лихолихомен құдаланды. Құдалық тойында бір гавайлік Эмманың еуропалық қаны оны гавайи патшайымы болуға лайық емес етеді, ал оның тегі Александр Лихолихоның жарға болатынға жеткіліксіз деп айыптады. Ол көздерінен жас шығып, патша ашуға ішін тыйып тұрды. 1856 жылдың 19 маусымында ол бір жыл бұрын IV Камехамеха тағына отырған Александр Лихолихоға үйленді. Ол гавайи және ағылшын тілдерін жетік білді. Әр ел, тіпті Қытайда да жас жұбайлардың құрметіне тойлар мен кештер ұйымдастырылды. Екі жыл өткен соң, 1858 жылдың 20 мамырында Эмма ұл табалды, оның аты Альберт Эдвард Камехамеха болды. Патшайым сарай істерімен, соның ішінде сарай кітапханасын кеңейтумен айналысты. 1861 жылы ол Гонолулуда Вердидің "Il Trovatore" операсының хорында ән шырқады, ал оның күйеуі, патша, сахна режиссері болды. Ол гуманитарлық қызметтерімен белгілі болды. Асырап алған әкесінің еңбегіне шабыттанған ол күйеуін шетелден келген, мысалы, шешек сияқты ауруларға байланысты денсаулығы нашарлап бара жатқан гавайи халқына көмектесу үшін мемлекеттік аурухана құруға ынталандырды. 1859 жылы Эмма Королева ауруханасын құрды және Гонолулуда болғанда науқастарды күнделікті барып көретін. Қазір ол Корольдік медициналық орталық деп аталады. Ол сондай-ақ қыздарға арналған Сент-Эндрю монастырлық мектебін құрды. Гавайидегі жас қыздардың білім алу қажеттілігін мойындаған Эмма, гавайи қыздары дәстүрлі түрде тек ұлдарға ғана берілетін білімге тең білім алуы үшін Сент-Эндрю монастырын құрды. 1860 жылы Королева Эмма мен Король Камехамеха IV Вашингтонға жол тартқан жапондық дипломаттар тобын құрметпен қарсы алды. Бұл адамдар Комодор Мэтью Перридің 1854 жылы Жапонияны ашқаннан бері АҚШ-қа Жапонияның алғашқы дипломатиялық миссиясы болған Жапония елшілігінің құрамына кірді. Олардың Королева Эмма, ханшайым Виктория және королеваның күтімші қыздарымен кездесуі бұл ер адамдардың батыс кринолин киіміндегі әйелдерді алғаш рет көргені және сондай-ақ королеваға бас иіп құрмет көрсеткен алғашқы жағдай болды. Эмма әрқашан "Бала" деп атаған Альберт ханзадасы туғаннан бастап, әр рет жұрт алдына шыққан сайын бірнеше күн бойы тойланды. Жоғарғы Соттың Бас судьясы Элиша Хант Алленнің әйелі Мэри Алленнің шамамен сол жастағы Фредерик есімді ұлы болды, олар дос болып өсті. 1862 жылы Королева Виктория құдайы ана болуға келісіп, шомылдыру рәсіміне арналған күміс кесе жіберді. Бірақ, тамыз айында кесе келмей тұрып, ханзада ауырып қалды және жағдайы нашарлады. Ханзада 1862 жылдың 27 тамызында қайтыс болды. Бір жылдан кейін оның күйеуі қайтыс болды, ал Эмманың енді баласы болмады.
Emma became engaged to the King of Hawaii, Alexander Liholiho. At the engagement party, a Hawaiian charged that Emma's Caucasian blood made her unfit to be the Hawaiian queen and her lineage was not suitable enough to be Alexander Liholiho's bride. She broke into tears and the King was infuriated. On June 19, 1856, she married Alexander Liholiho, who a year earlier had assumed the throne as Kamehameha IV. He was also fluent in both Hawaiian and English. Each nation and even the Chinese hosted balls and celebrations in honor of the newlyweds. Two years later on May 20, 1858, Emma gave birth to a son, Prince Albert Edward Kamehameha. The Queen tended palace affairs, including the expansion of the palace library. In 1861, she sang in the chorus of a performance of Verdi's opera Il Trovatore in Honolulu while her husband the King acted as stage manager. She was known for her humanitarian efforts. Inspired by her adoptive father's work, she encouraged her husband to establish a public hospital to help the Native Hawaiians who were in decline due to foreign borne diseases like smallpox. In 1859, Emma established Queen's Hospital and visited patients there almost daily whenever she was in residence in Honolulu. It is now called the Queen's Medical Center. She also founded St. Andrewʻs Priory school for girls. Queen Emma recognized the educational needs of the young women of Hawaiʻi and founded St. Andrew's Priory so that Hawaiian girls would receive an education equivalent to what was traditionally offered only to boys. In 1860, Queen Emma and King Kamehameha IV entertained a group of Japanese diplomats who were stopping in Honolulu on their way to Washington. These men were part of the Japanese Embassy to the United States, Japan's first diplomatic mission to the United States since the 1854 opening of Japan by Commodore Matthew Perry. Their meeting with Queen Emma, Princess Victoria, and the queen's ladies in waiting was the first time these men have seen women in Western crinoline dress and also the first incident where they bowed to a queen. Prince Albert, who was always called "Baby" by Emma, had been celebrated for days at his birth and every public appearance. Mary Allen, wife of the Chief Justice of the Supreme Court Elisha Hunt Allen, had a son Frederick about the same age, and they became playmates. In 1862, Queen Victoria agreed to become godmother by proxy, and sent an elaborate silver christening cup. Before the cup could arrive, the prince fell ill in August and condition worsened. The Prince died on August 27, 1862. Her husband died a year later, and Emma would not have any more children.
Діни мұра
1860 жылы королева Эмма мен король Камехамеха IV Англия шіркеуінен Гавайи шіркеуін құруға көмек сұрады. Англиялық епископ Томас Неттлшип Стейли мен екі діни қызметкер келгеннен кейін, олар 1862 жылғы 21 қазанда крещениеден өтіп, 1862 жылғы қарашада расталды. Әйелімен бірге ол Гавайидегі Англикан (Эпископаль) шіркеуін қолдап, Сент-Эндрю соборын салғанымен бірге, оның құрылысына қаражат жинады. 1867 жылы ол қыздарға арналған Сент-Эндрюс монастырлық мектебін құрды. Сонымен қатар, ол бастапқыда Сент-Албан деп аталған, кейін күйеуінің құрметіне Иолани мектебі болып өзгертілген, ер балаларға арналған епископальдық орта мектептің негізін қалады. Гавайидегі Епископальдық шіркеуде IV Камехамеха мен Эмманың құрметіне жыл сайын 28 қарашада Қасиетті Егемендер мерекесі тойланады. Епископальдық шіркеудің басқа бөлімдері бұл күнді Гавайи королі мен королевасы Камехамеха мен Эмманың мерекесі ретінде тойлайды, бірақ "Қасиетті Егемендер мерекесі" деген атауды қолданбайды.
In 1860, Queen Emma and King Kamehameha IV petitioned the Church of England to help establish the Church of Hawaii. Upon the arrival of Anglican bishop Thomas Nettleship Staley and two priests, they both were baptized on October 21, 1862, and confirmed in November 1862. With her husband, she championed the Anglican (Episcopal) church in Hawaii and founded St. Andrew's Cathedral, raising funds for the building. In 1867 she founded Saint Andrew's Priory School for Girls. She also laid the groundwork for an Episcopal secondary school for boys originally named for Saint Alban, and later ʻIolani School in honor of her husband. The Feast of the Holy Sovereigns is celebrated annually in the Episcopal Church in Hawaii on November 28, honoring Kamehameha IV and Emma. The rest of the Episcopal Church observes this as the feast day of Kamehameha and Emma, King and Queen of Hawaii, but does not use the name "Feast of the Holy Sovereigns".
Еуропа мен АҚШ-қа сапар, 18651866
1865–1866 жылдары ол денсаулығын жақсарту және Гавайидегі дамып келе жатқан англикандық миссияға көмектесу үшін Англия мен АҚШ-қа сапар шекті. Ол Лондонға барып, қысты Францияның Ривьера жағалауындағы Гиер қаласында өткізді, содан кейін Парижге барар алдында Солтүстік Италия мен Оңтүстік Германияны аралады. 1866 жылдың маусым айында Лондонға оралып, Нью-Йоркке аттанмас бұрын Ирландияны тамашалады. Еуропада ол Виктория патшайымымен, Франция императоры III Наполеонмен және императорша Евгениямен, Баденнің ұлы герцогі I Фредерик пен ұлы герцогиня Луизамен, сондай-ақ басқа да еуропалық патшалармен, үкіметтік шенеуніктермен және англикан дін қызметкерлерімен кездесті. АҚШ-та 1866 жылдың 14 тамызында президент Эндрю Джонсон мен бірінші ханым Элиза Маккардл Джонсон Ақ үйінде оған құрмет көрсетті. Кейбір деректерде бұл "патшайым" атағын алғаш рет АҚШ президентінің резиденциясына ресми сапармен келген адам деп жазылған. Мемлекеттік хатшы Уильям Х. Сьюард патшайымды өз үйінде қабылдап, 18 тамызда оған мерекелік кеш берді. Келесі күні ол президенттің, оның отбасының және Сьюардтың қатысуымен Ақ үйде жеке кешкі асқа қатысты. Вашингтонда ол чокто тайпасының басшысы Питер Питчлиннмен және оның елшілігімен, сондай-ақ чикасо және чероки тайпаларының өкілдерімен кездесті. Вашингтоннан кейін ол Ниагара сарқырамасына және Канадаға сапар шекті. 26 шілдеде Гавайиде анасы Грейстің қайтыс болғаны туралы телеграмма арқылы хабар алғаннан кейін, ол саяхатын тоқтатып, үйге қайтуға мәжбүр болды. Ол Нью-Йорктан Панама арқылы Калифорнияға қайтты. Сан-Францискода АҚШ үкіметі оны Гонолулуға жеткізу үшін USS Vanderbilt кемесін жіберді. 1865 жылдың желтоқсан айында Лондонда "Каралева Эмма: Англияға сапарының мақсаты туралы әңгіме" атты кітапша анонимді түрде жарияланды. Америкалық миссионер Сэмюэл К. Деймон бұл кітапшаны 1866 жылдың маусым айында "Друг" газетінде қайта жариялап, жұмыстағы кейбір қателіктерге назар салды.
From 1865 to 1866, she traveled to England and the United States for her health and to help the burgeoning Anglican mission in Hawaii. She visited London and spent the winter at Hyères in the French Riviera and then toured Northern Italy and Southern Germany before visiting Paris. She returned to London in June 1866 and went sightseeing in Ireland before sailing for New York. In her time in Europe, she met with Queen Victoria, Emperor Napoleon III and Empress Eugénie of France, and Grand Duke Frederick I and Grand Duchess Louise of Baden and other Europeans royals, government dignitaries and Anglican clergy. In the United States, she had a reception given for her on August 14, 1866, by President Andrew Johnson and First Lady Eliza McCardle Johnson at the White House. Some note this as the first time anyone with the title "Queen" had had an official visit to the U. S. presidential residence. Secretary of State William H. Seward hosted the Queen at his house and gave her state dinner on August 18. The following evening she attended a private dinner at the White House with the president, his family and Seward. While in Washington, she also met the Choctaw chief Peter Pitchlynn and his country's delegation, along with delegations of Chickasaw and Cherokee. After visiting Washington, she visited Niagara Falls and Canada. The news, received via telegram, of her hānai mother Grace's death in Hawaii on July 26 prompted her to end her trip and journey home. On her return trip she traveled from New York to Panama and then California. In San Francisco, the United States government dispatched the USS Vanderbilt to bring her back to Honolulu. A pamphlet Queen Emma: A Narrative of the Object of Her Mission to England describing her travel and mission in England was published anonymously in London in December 1865. American missionary Samuel C. Damon re published this in his newspaper The Friend in June 1866 and pointed out some errors in the work.
Өлім және мұра
1883 жылы Эмма бірнеше рет инсульт алды және екі жылдан кейін, 1885 жылғы 25 сәуірде 49 жасында қайтыс болды. Бастапқыда ол өз үйінде сақтауға жатқызылды; бірақ Александр Картрайт және оның бірнеше досы табынын Каваиахао шіркеуіне көшірді, өйткені оның үйі жерлеу рәсіміне жеткіліксіз болды. Бұл шіркеу басшыларына ұнамағандықтан, ол Конгрегациялық шіркеу болды; Королева Эмма Англикан Миссиясын қолдаған және епископал дінге сенген. Королева Лилиуокалани бұл "жердің қасиеттілігіне ешқандай құрмет көрсетілмегенін" айтты. Дегенмен, жерлеу қызметінде Англия шіркеуінің епископы Альфред Уиллис өз ритуалдарын Конгрегациялық шіркеуде өткізді. Оған патшалық процессия жасалып, күйеуі мен ұлының қасында Мауна ʻAla деп аталатын Гавайидің Патшалық Мавзолейіне жерленді. Queen Emma Foundation ауруханаға жалға алудан тұрақты табыс табу үшін құрылды. Queen Emma Land Company деп аталатын бөлімдегі оның жер иелігіне Халықаралық базар және Вайкики қалалық орталық ғимараттары кіреді. Кейбір 40 жылдық жалға беру шарты 2010 жылы бітеді. Екінші дүниежүзілік соғыста Камехамеха бекінісі деп белгіленген аймақ, бірнеше жағалау артиллериялық батареялары орналасқан жер, оның бұрынғы жағажайдағы меншігі болған. Аннексиядан кейін ол 1907 жылы АҚШ федералды үкіметімен сатып алынды. Қазан айында Кауаи аралындағы Коке'е мемлекеттік паркінде өткізілетін Эмалани фестивалі, Eo e Emalani i Alakaʻi 1871 жылғы сапарды тойлайды.
In 1883, Emma suffered the first of several small strokes and died two years later on April 25, 1885, at the age of 49. At first she was laid in state at her house; but Alexander Cartwright and a few of his friends moved the casket to Kawaiahaʻo Church, saying her house was not large enough for the funeral. This was evidently not popular with those in charge of the church, since it was Congregational; Queen Emma had been a supporter of the Anglican Mission, and was an Episcopalian. Queen Liliʻuokalani said it " showed no regard for the sacredness of the place". However, for the funeral service, Bishop Alfred Willis of the English Church officiated in the Congregational church with his ritual. She was given a royal procession and was interred in the Royal Mausoleum of Hawaii known as Mauna ʻAla, next to her husband and son. The Queen Emma Foundation was set up to provide continuous lease income for the hospital. Its landholding in the division known as the Queen Emma Land Company include the International Marketplace and Waikiki Town Center buildings. Some of the 40 year leases expire in 2010. The area known as Fort Kamehameha in World War II, the site of several coastal artillery batteries, was the site of her former beach front estate. After annexation it was acquired by the U. S. federal government in 1907. The Emalani festival, Eo e Emalani i Alakaʻi held in October on the island of Kauaʻi in Koke'e State Park celebrates an 1871 visit.
Құрметтер
Камехамеха I орденінің І дәрежелі Дама Ұлы кресті (04/02/1879).
Dame Grand Cross of the Most Noble Order of Kamehameha I (04/02/1879).