Кіріспе

Кеңесші кеңес Әйелдердің мәртебесі жөніндегі комиссия (CSW немесе UNCSW) – Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік кеңесінің (ECOSOC) функционалдық комиссиясы, Біріккен Ұлттар Ұйымының негізгі органдарының бірі. CSW гендерлік теңдікті және әйелдерді күштендіруді ілгерілететін БҰҰ органы ретінде танымал. Жыл сайын мүше мемлекеттердің өкілдері Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымының штаб-пәтерінде гендерлік теңдік бойынша үлкен жетістіктерді бағалау, күрделі мәселелерді анықтау, жаһандық стандарттарды белгілеу және әйелдердің дамуы мен гендерлік теңдігін қолдау үшін нақты саясатты қалыптастыру мақсатында жиналады. 2017 жылдың сәуір айында ECOSOC 2018–2022 жылдарға есімдерін тіркеу үшін 13 жаңа мүшені сайлады. Жаңа мүшелердің бірі – әйелдерге қатысты қатаң сынға ұшыраған Сауд Арабиясы. БҰҰ агенттіктері әйелдерді даму жобаларына, бағдарламаларына және конференцияларға тарту бойынша өздерінің міндеттемелерін белсенді түрде орындады. Әйелдер дайындық жиналыстарына қатысады, стратегияны жоспарлайды, фракциялық кеңестер өткізеді, әртүрлі комитеттерде талқыланатын мәселелер бойынша ақпарат алмасады және конференцияларда білімді лоббистер ретінде жұмыс істейді. CSW – БҰҰ комиссияларының мемлекеттердің қатысуын ғана шектемейтін бірі. Мысалы, үкіметтік емес ұйымдарға CSW сессияларына қатысуға, фракциялар мен панельдерге қатысуға және Нью-Йорктегі Әйелдердің мәртебесі жөніндегі үкіметтік емес ұйымдар комитеті (NGO CSW/NY) арқылы өздерінің қосымша іс-шараларын ұйымдастыруға рұқсат беріледі. Бұл БҰҰ-ға мүше емес Тайвань сияқты даулы аумақтар үшін ерекше маңызды. Соңғы жылдары Тайваньдағы үкіметтік емес ұйымдар (мысалы, Тайвань әйелдер қауымдастықтарының ұлттық альянсы) CSW сессияларына қатыса алды. CSW ECOSOC-тың тең географиялық үлестірімі бойынша сайланған 45 мүше мемлекеттен бір өкілден тұрады: Африкадан 13 мүше; Азиядан 11 мүше; Латын Америкасы және Кариб бассейнінен 9 мүше; Батыс Еуропа және басқа мемлекеттерден 8 мүше және Шығыс Еуропадан 4 мүше. Мүшелер төрт жылдық мерзімге сайланады. Өз қызметінің аясында CSW бірнеше конвенциялар мен декларацияларды әзірледі, соның ішінде 1967 жылғы Әйелдерге қарсы дискриминацияны жою туралы декларация және UNIFEM және INSTRAW сияқты әйелдерге бағытталған агенттіктер. Комиссияның 57-сессиясының басты тақырыбы «әйелдер мен қыздарға қатысты зорлық-зомбылықтың барлық түрлерін жою және алдын алу» болды. Осыған орай, 2012 жылдың 17-20 қыркүйегінде Таиландтың Бангкок қаласында әйелдер мен қыздарға қатысты зорлық-зомбылықтың алдын алу жөніндегі сарапшылар тобының отырысы өтті.

Тарих

UNCSW 1946 жылы әйелдердің саяси, экономикалық, азаматтық, әлеуметтік және білім беру құқықтарын ілгерілету, есеп беру және бақылау механизмі ретінде құрылды. Бұл БҰҰ-да әйелдердің мәселелеріне және олардың басшылығына назар аударудың бірегей ресми құрылымы болды. UNCSW алғаш рет 1947 жылдың ақпан айында Нью-Йорктегі Лейк-Саксесте өтті. 15 үкіметтік өкілдің барлығы әйелдерден тұрды, бұл UNCSW-ді басқа БҰҰ қозғалыстарынан ерекшелендірді, және UNCSW әйел делегаттардың басымдылығын сақтап келді. Комиссия өзінің бірінші сессиясында басшылыққа алатын қағидаларының бірі ретінде: ұлтына, нәсіліне, тіліне немесе дініне қарамастан, әйелдердің мәртебесін адам қызметінің барлық салаларында ерлермен теңдікке көтеруді, сондай-ақ заңдарда, заңдық нормаларда немесе әдет-ғұрыптық құқықты түсіндіруде әйелдерге қатысты кез келген кемсітушілікті жоюды жариялады. UNCSW-нің алғашқы міндеттерінің бірі – Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияны әзірлеуге көмектесу болды. Комиссия мүшелері гендерлік сезімталдық танытып, "адам" ұғымының синонимі ретінде "еркек" деген сөзді қолдануға және "еркектер – бауырлар" сияқты фразаларға қарсылық білдірді. Олар Адам құқықтары жөніндегі комиссия мүшелерінен қарсылыққа ұшырады, бірақ жаңа, кіріктірілген тілді енгізуге қол жеткізді.

Ертедегі жұмыс және CEDAW

Комиссия 1946 жылы құрылғаннан кейін әйелдердің құқықтарын халықаралық аренаға тікелей енгізу үшін жұмыс істей бастады. Бұл әртүрлі тәсілдермен, көбінесе әйелдерге қатысты кемсітушілікті көрсеткен деректерді жинау арқылы іске асырылды. Ол сондай-ақ ана болудың әлеуметтік салдарына тоқталып, бала күтімі мен аналықты қорғаудың ажырамас құқық екенін және олардың әйелдер өмірінің барлық саласына таралуы керектігін айтады. Комиссия әйелдердің "өз балаларының санын және аралық уақытын еркін және жауапкершілікпен анықтауға, сондай-ақ осы құқықтарды жүзеге асыруға қажетті ақпарат, білім және құралдарға қол жеткізуге" құқығы бар екенін мәлімдейді, ал осы келісімге қатысушы мемлекеттер отбасылық жоспарлау және репродуктивтік құқықтар туралы білім беруді, оның ішінде контрацепцияның түрлі тәсілдерін қамтамасыз етуге міндетті. Кері қайтарылмайтын аборт немесе стерилизация келісімді бұзу болып табылады. CEDAW-тан өзге, CSW репродуктивтік құқықтарды қамтамасыз ету үшін бірнеше басқа да шаралар қолданды. Осы кезеңде Комиссия әйелдерге қатысты төрт жаһандық конференция өткізді, онда репродуктивтік құқықтар мәселелері талқыланды. Бұл шаралар 1975 жылы Мехико қаласында, 1980 жылы Копенгагенде және 1985 жылы Найробиде өтті. Одан бұрын әлемдегі әйелдердің қажеттіліктері мен құқықтарын қарастырған үш конференция өткізілген болатын. Репродуктивтік құқықтар орталығы Пекин платформасын "әйелдердің адам құқықтарымен байланысты халықаралық міндеттемелердің ең толық тұжырымдамасы" деп бағалады. Ол отбасылық жоспарлауға қатысты заңнамасы арқылы репродуктивтік құқықтарға ерекше мән береді, онда барлық әйелдердің "өздері таңдаған, қауіпсіз, тиімді, қолжетімді және қолайлы отбасылық жоспарлау әдістеріне, сондай-ақ заңға қайшы келмейтін тумалықты реттеудің басқа да әдістеріне қол жеткізуге" құқығы бар екені айтылады. Атап айтқанда, Платформа мемлекеттік органдарды абортқа қатысты жазалау шараларын қайта қарауға, отбасылық жоспарлау және контрацепцияның түрлі тәсілдерін ұсынуға, сондай-ақ сапалы аборттан кейінгі күтімді қамтамасыз етуге шақырады. 2013 жылғы CSW-нің 57-ші сессиясынан жарияланған келісімдерде де репродуктивтік құқықтардың адам құқығы ретіндегі маңыздылығы және әйелдерге қатысты зорлық-зомбылықты жою құралы ретінде қауіпсіз репродуктивтік көмекке қол жеткізу туралы мәлімделген. Декларацияда осы көмектің болашақтағы зорлық-зомбылықтың алдын алу құралы екені түсіндіріледі, жүйелі факторлар мен олардың күтім мен репродуктивтік құқықтарға қалай әсер ететіні мойындалады. Соңғы кезде CSW 2014 жылғы келісімдер декларациясын жариялау арқылы барлық әйелдер үшін жыныстық білім, репродуктивтік құқықтар мен репродуктивтік әділеттілікті, соның ішінде заманауи отбасылық жоспарлау опцияларын (контрацепцияның түрлі тәсілдерін қоса) басымдыққа ие екенін қайта растады.

Иран Ислам Республикасының шығарылуы

2022 жылдың желтоқсанында Махса Аминидің қазасынан және Ирандағы адам құқықтарын қорғаушыларға жасалған зорлық-зомбылықпен жауап ретінде Иран Ислам Республикасы Біріккен Ұлттар Ұйымының Әйелдердің тең құқықтары жөніндегі комиссиясынан шығарылды. Комиссия тарихында әйелдерге қатысты қарым-қатынасы үшін мүшеліктен шығарылған алғашқы жағдай осы болды.