Сокаль: Тарихы мен тағдыры

Кіріспе

Украинадағы қала. Украинаның Львов облысындағы қала.

Сокаль (Сокаль) – Украинаның батысындағы Львов облысының Червоноград ауданында Буг өзенінің жағасында орналасқан қала. Бұл қала Сокаль қалалық бірлестігінің (hromada) әкімшілік орталығы болып табылады. Халық саны шамамен...

Тарих

Сокалдың алғашқы жазбада кездесетін мерзімі 1377 жылға дейін жетеді. 1424 жылы ол Мазовия герцогы IV Семовиттен Магдебург құқықтарын алды, ал 1462 жылы қала Польша Корольдігінің Кіші Польша провинциясының Белз воеводтығының құрамына кірді. 1519 жылдың 2 тамызында гетман Константин Острогский басқаратын поляк-литва әскерін қырымдық татарлар жеңгеннен кейін, қала жаугерлер тарапынан толығымен қиратылды. Миколай Сеп Сзаржинский кейіннен осы шайқасқа арналған өлеңдерінің бірін жазды. Қала Польшаның бірінші бөлінісіне дейін Польшаның бір бөлігі болып қала берді, содан кейін Габсбург империясының құрамына, Галицияның бөлігі ретінде қосылды. 1900 жылы ол Австрияның Галиция провинциясындағы (жер) 78 Bezirkshauptmannschaften-нің бірі – Сокал округінің орталығы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, бұл өлкеге иелік ету мәселесі Польша мен Кеңес Ресейі арасында дау туды, 1921 жылғы Рига бейбіт шартына дейін. Шарты бойынша Шығыс Галиция Польшаға берілді. Екінші Польша Республикасында Сокал Львов воеводтығындағы округтің орталығы болды. Сокал 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға неміс басқындығына дейін Польша территориясында болды. 1939 жылдың қыркүйегінен 1941 жылдың маусымына дейін (Барбаросса операциясын қараңыз) ол кеңестік территорияның бөлігі болды. Холокостқа дейін Сокалдың еврей халқының саны 5200 адамды құрады; сонымен қатар, Польшаның басқа аймақтарынан мыңдаған босқындар Сокалға келді. 1942 жылдың 17 қыркүйегінде Сокальдан 2000 еврей Бельжектін жою лагеріне депортацияланды. Сокал геттосында су тапшылығы болды. 1942 жылдың 24 қазанында тағы 2500 еврей қаладан Бельжектің газ камераларына айдалды. 1943 жылдың 27 мамырында гетто таратылды және қала "judenrein" деп жарияланды. Соғыстан тек 30 еврей ғана аман қалды, оның ішінде Халамажова отбасы құтқарған 3 отбасының 15 мүшесі, католик поляк әжесі Франциска, оның қызы мен ұлы (Мырыш көшесі, 4 үй). Кеңес әскері 1944 жылдың шілдесінде қаланы қайта басып алды, бірақ қаланың батыс бөлігі (бұрынғы Живирка ауылы) 1944 және 1951 жылдар аралығында Польшаның құрамында қалды (1951 жылғы поляк-кеңестік аумақтық алмасу туралы қараңыз). 17 ғасырдың басында Сокал қаласында Бернардин монахтарының үлкен барокко стиліндегі монастыры мен Рим-католик шіркеуі салынды. Бұл кешен Живирка ауданында орналасқан, ал Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін сонда Сокалдың Әйелінің суреті сақталған, ол католик паломниктерін тартты. Бұл қалада алғашқы поляк гуманистерінің бірі Ян Остророг жерленген. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін картина Хрубешовтегі шіркеуге көшірілді, ал монастырь түрмеге айналдырылды. 2012 жылдың 27 наурызында тарихи кешен өртеніп, толығымен қирады. 2020 жылдың 18 шілдесіне дейін Сокал Сокал ауданының әкімшілік орталығы болды. Аудан 2020 жылдың шілдесінде Украинаның әкімшілік реформасы аясында таратылды, бұл Львов облысының аудандарының санын жетіге дейін азайтты. Сокал ауданының аумағы Червоноград ауданына қосылды.

The first written mention of Sokal dates from 1377. In 1424, it received Magdeburg rights from Siemowit IV, Duke of Masovia, and in 1462, the town became part of Belz Voivodeship, Lesser Poland Province of the Polish Crown. On August 2, 1519, following the defeat of a Polish Lithuanian army under Hetman Konstanty Ostrogski by Crimean Tatars, the town was razed by the invaders. Mikolaj Sep Szarzynski later dedicated one of his poems to this battle. The town remained part of Poland until the first partition of Poland, when it was annexed by the Habsburg Empire, as part of Galicia. It was the capital of the Sokal district, one of the 78 Bezirkshauptmannschaften in the Austrian Galicia province (Crown land) in 1900. After World War I, possession of this province was disputed between Poland and Soviet Russia, until the 1921 Peace of Riga, which attributed Eastern Galicia to Poland. In the Second Polish Republic, Sokal was the seat of a county in Lwow Voivodeship. Sokal was in Polish territory until the German invasion of Poland in September 1939. From September 1939 until June 1941 (see Operation Barbarossa), it was part of Soviet held territory. Before the Holocaust, Sokal had a Jewish population of 5,200; in addition, thousands of refugees from other parts of Poland arrived in Sokal. On September 17, 1942, 2,000 Jews from Sokal were deported to Bełżec extermination camp. There was a severe water shortage in the Sokal ghetto. On October 24, 1942, a further 2,500 Jews from the town were deported to the Bełżec gas chambers. On May 27, 1943, the ghetto was liquidated and the town declared 'judenrein'. Only 30 Jews from the town survived the war, including 15 members of 3 families rescued by the Halamajowa family, consisting of the Polish Catholic grandmother Franciszka, her daughter and son (see No.4 Street of Our Lady). The Soviet army recaptured the town in July 1944, though the western part of the town (the former village of Zhvirka) remained part of Poland between 1944 and 1951 (see 1951 Polish–Soviet territorial exchange). In the early 17th century, a large Baroque monastery of the Bernardine monks, together with the Roman Catholic church of the Virgin Mary was built in Sokal. The complex is located in the district of Zhvirka, and until World War II, it housed a painting of Our Lady of Sokal, which attracted Catholic pilgrims. Jan Ostrorog, one of the first Polish humanists was buried in the town. After World War II, the painting was moved to a church in Hrubieszow, while the monastery was turned into a prison. On March 27, 2012, the historic complex was almost completely destroyed by fire. Until 18 July 2020, Sokal was the administrative center of Sokal Raion. The raion was abolished in July 2020 as part of the administrative reform of Ukraine, which reduced the number of raions of Lviv Oblast to seven. The area of Sokal Raion was merged into Chervonohrad Raion.

Көркем шығармаларда

Сокал – Джонатан Литтелдің 2009 жылғы "Мейірімділер" романының басталатын жері, оқиға 1941 жылғы маусымда Кеңес оккупациясы астындағы Польшаға неміс басқындығынан кейін өрбуімен басталады. Сокал Ярослав Хашектың "Жақсы солдат Швейк" романында Бірінші дүниежүзілік соғыс майдандарына жол тартқан австро-венгр әскерлерінің өтіп кеткен қаласы ретінде еске алынады. Айзек Бабелдің "Эскадрон командирі Трунов" әңгімесінің оқиғасы атаулы кейіпкердің Сокал соборының жанындағы қалалық бақта жерленуіне арналған.

Фильмде

Сокал екі деректі фильмнің түсірілу орны болды: бірі – Францишка Халамажова отбасының Сокалда үш еврей отбасын құтқаруы туралы "No.4 Street of Our Lady" (2009) фильмі, ал екіншісі – "The Same Snowy Ground" (2020) фильмі, онда қираған синагог пен жаңа саябақ көрсетіліп, қаланың еврей қауымының тарихы баяндалды.