Кіріспе

Тай тайлары (ชาวไทย; эндоним), Чао Пхрая тайлары (ไทยลุ่มเจ้าพระยา; экзоним және академиялық термин), Орталық тай тайлары (คนภาคกลาง; экзоним және ішкі қолданыста), Оңтүстік тай тайлары (; экзоним және ішкі қолданыста), сиамдықтар, Тай Сиам (ไทยสยาม; тарихи экзоним және кейде ішкі қолданыста), Тай Ной тайлары (ไทน้อย; тарихи эндоним және кейде ішкі қолданыста) – Таиландқа тән Оңтүстік-Шығыс Азия этносы. Тар мағынада тайлар – Таиландтың орталық және оңтүстік бөліктерінде (нағыз Сиам) басымдықты құрайтын тай этносы. Оңтүстік-Шығыс Азия, сондай-ақ Оңтүстік Қытай және Солтүстік-Шығыс Үндістанға тән, ірі тай этно-тілдік тобының бір бөлігі болып табылатын тайлар Сухотай тілдерінде (Орталық тай және Оңтүстік тай тілдері) сөйлейді, бұл тілдер Кра–Дай тілдер отбасының құрамына жатады. Тайлардың көпшілігі Тхеравада буддизмін ұстанады. 1930 жылдардың соңы мен 1940 жылдардың басындағы үкімет саясаты түрлі этно-тілдік топтарды елдің басым Орталық тай тілі мен мәдениетіне күштеп сіңіруге алып келді, нәтижесінде «тай халқы» термині Таиланд халқының баршасына қатысты қолданылатын болды. Бұл тай этно-тілдік тобының басқа да кіші топтарын, мысалы юань тайлары мен Исан тайларын, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азияға жатпайтын және тай емес топтарды қамтиды, олардың ішіндегі ең ірісі – хань тайлары, Таиландта маңызды этникалық азшылықты құрайды.

Этимология

Мишель Ферлустың айтуынша, тай/тай (немесе Thay/Tay) этнонимдері *k(ə)ri: ‘адам’ этимонынан келесі тізбек арқылы пайда болған: *kəri: > *kəli: > *kədi:/*kədaj > *di:/*daj > *dajA (Proto Southwestern Tai) > tʰajA2 (сиам және лао тілдерінде) немесе > tajA2 (Ли Фанкуэй жіктеген басқа да оңтүстік-батыс және орталық тай тілдерінде). Мишель Ферлустың жұмысы Синосферада байқалатын фонетикалық өзгерістердің қарапайым ережелеріне негізделген, оларды көбінесе Уильям Х. Бакстер (1992) зерттеген. Мишель Ферлус Тайландтағы терең тамыр жайған сенімге сәйкес, «тай» термині Сукходай / Сукхотай (สุโขทัย) – Сукхотай патшалығының атындағы соңғы «дая» буынынан шыққан. Сол сияқты, 15-шы ғасырдың соңы мен 16-шы ғасырдың басында жазылған тарихи эпостық өлең «Юань Пхай» да «Тай» (ไท) сөзін қолданған, оның мәнін не қандай тілден екенін көрсетпеген. Дегенмен, ол оларды қытай тіліне жатқызуға болады деп болжауға болады. Сондықтан, Мюанг Тай – Сиам Корольдігінің сиам тіліндегі атауы (Мюанг – «корольдік» деген мағынаны білдіреді), ал бұл сөз «Муанай» деп жазылған түрінде Винсент ле Бланктың және бірнеше географиялық карталарда Пегумен шектес корольдіктің аты ретінде кездеседі. Бірақ Винсент ле Бланк бұл Сиам Корольдігі екенін түсінбеген, мүмкін, Сиам мен Тай – бір халықтың екі әртүрлі аты екенін елестете алмаған. Бір сөзбен айтқанда, мен айтып отырған сиамдықтар өздерін Тай Ной, «кішкентай сиамдықтар» деп атайды. Мен хабарлағандай, басқалары да бар, олар Тай Яй, «үлкен сиамдықтар» деп аталады және Солтүстік тауларда тұрады. Қытай дереккөздеріне сүйенсек, 1375 жылы Қытайға елші жіберген Мин Шилу, Чжао Бо Луо Джу, «Сян Луо Ху елінің ескі Мин тай ханзадасының мұрагері» деп сипатталған. Джефф Уэйд Мин Тай (t=明台) «Муанг Тай» сөзін білдіруі мүмкін, ал Жиу сөзі «ескі» дегенді білдіреді деп болжады.

Сиам мон: V - XII ғасырлар

Жалпыға белгілі, қазіргі тай халқы бұрын сиамдықтар деп аталатын, ал 20 ғасырдың ортасында ел Тайланд деп аталды. 21 ғасырда жарияланған бірнеше генетикалық зерттеулер сиам халқының (орталық тай) моңғол текті болуы мүмкін екенін көрсетеді, өйткені олардың генетикалық профильдері Оңтүстік Қытайдағы тайларға қарағанда Мьянмадағы моңғол халқымен тығыз байланысты. Бұл тілге де көрінеді, өйткені орталық тай тіліндегі сөздіктің жартысынан астамы моңғол тілінен, пали және санскрит тілдерінен алынған немесе олардан заем сөздер болып табылады. Сиам халқы туралы ең көне мәліметтер – 661 жылы Анкор Борейде табылған тас жазулар (K.557 және K.600), онда құлдың аты "Ку Саям" деп көрсетілген, яғни "Саям әйел құлдары" (Ку – ангорийлік дәуірге дейін әйел құлдарды атау үшін қолданылатын қосымша), ал 682 жылы Бхававарман II билігінде жазылған Такео жазуларында (K.79) Сиам ақсүйегі туралы айтылады: Саранноя Пона Саям, ол ағылшын тіліне "Саям (Сиам) деп аталған понаға (ақсүйек атағы) берілген күріш егістігі" деп аударылды. Сун Хуяо Джигао (960–1279) сиам халқы Тайландтың батыс-орталық бөлігінде қоныстанғанын және олардың мемлекеті Сиан гуо (暹國) деп аталғанын, ал шығыс жазықтығы кейіннен 7-9 ғасырларда Ангкорияның ықпалына түскен Лавоның моңғолдарына (羅渦國) тиесілі болғанын көрсетеді. Осы моңғол саяси бірлестіктері, соның ішінде Харипунджая және солтүстік-шығыстағы бірнеше қала-мемлекеттер жиынтығы Дваравати деп аталады. Алайда, сиамдық моңғолдар мен Лаво мемлекеттері кейінірек патшалық неке арқылы бірігіп, 14 ғасырдың ортасында Аюттая патшалығын құрады.

Тайлардың келуі: 8-10 ғасырлар

Тай халқының тегін анықтауға қатысты көптеген теориялар бар, оның ішінде Тай халқының Нанжао мемлекетімен байланысы да болған, бірақ ол дұрыс емес деп дәлелденді. Тіл білімі саласындағы зерттеулер Тай халқының шығу тегі Оңтүстік Қытайдың Гуанси Чжуан автономиялық ауданында болуы мүмкін екенін көрсетеді, онда қазір Чжуан халқы жалпы халықтың шамамен үштен бірін құрайды. Цинь әулеті б.з.д. 214 жылы Гуандунды құрды, содан бері солтүстіктен келген хань тайпаларының ғасырлар бойы үздіксіз толқындары бастау алды. Олар Оңтүстік-Шығыс Азияның ежелгі үнділік мәдениеттерімен кездесті. Тілдік және басқа да тарихи дәлелдерге сәйкес, Гуансиден шыққан Оңтүстік-Батыс тай тілінде сөйлейтін тай тайпаларының көші-қоны 8-10 ғасырлар аралығында жүрді. Солтүстік тай тайпалары 10 ғасырдан бастап Шао-Прая өзенінің аңғарында, Дваравати мәдениетінің жерлерінде қоныстанды, бұрынғы австроазиялық мон және кхмер халықтарын сіңіріп алды, сондай-ақ кхмер империясымен байланыс орнатты. Қазіргі Таиланд аумағына келген тайлар Мон және индуисттік кхмер мәдениетінің және мемлекеттік басқару жүйесінің Тхеравада буддизміне енді. Сондықтан тай мәдениеті тай дәстүрлерінің үнді, мон және кхмер ықпалымен үйлесімде болған қосымшасы болып табылады. Ертедегі тай басшылықтарының ішінде Сухотай мемлекеті және Суфан Бури провинциясы бар еді. Хао-Прая аңғарындағы кхмер мәдениетінің орталығы болған Лаво мемлекеті де тайлардың бірігу ортасы болды. Ангкорийлер тайларды «Сиам» деп атады және олар Ангор-Ваттағы бейнелерде Лаво мемлекеті әскерінің бір бөлігі ретінде бейнеленген. Кейде Чао-Прая аңғарындағы тай басшылықтары күшті монархтардың (соның ішінде Сурьяварман II және Джаяварман VII) билігінде Ангкорияның бақылауына түсті, бірақ көбінесе тәуелсіздіктерін сақтап қалды. Раматибоди құрған және 1350 жылдан бастап өсіп келе жатқан тай империясының орталығына айналған Аюттхая деп аталатын жаңа қала-мемлекет Таиландтың орталық және оңтүстік аймақтарын қамтыды, оның аты Үндістанның Айодхья қаласының құрметіне берілген. Сол кездегі индуисттік негістес кхмер империясынан шабыттанған Аюттхая империясының үздіксіз жаулап алулары 1431 жылы Ангкорда жеңілгеннен кейін әлсіреген кхмер империясының құлдырауына байланысты тай қоныстарының көбеюіне әкелді. Осы кезеңде Аюттхаялықтар феодалдық жүйені дамытты, түрлі вассалдық мемлекеттер Аюттхая патшаларына құрмет көрсетті. Тай күші мон және кхмер есебінен кеңейгенімен, тайлық Аюттхаялықтар Малаккадағы малайлардың қолынан жеңіліске ұшырады және Бірманың Тунгуосы оларды тежеді. Бірмалықтармен және басқа көршілермен ара-тұра соғыстар жалғасып жатқанмен, Қытайдың Бірмамен соғыстары мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы басқа аймақтардағы еуропалық араласу тайларға еуропалықтармен сауда жасау арқылы тәуелсіздік жолын ұстауға мүмкіндік берді. Рама I басшылығымен Чаккри әулеті бірмалықтарды тоқтатты, ал Рама II және Рама III тай қоғамының көп бөлігін қалыптастыруға көмектесті, бірақ сонымен қатар еуропалықтар қазіргі Таиландты қоршаған аймақтарға енген кезде тайдың Камбоджаға қатысты талаптарын шектеді. Тайлықтар тәуелсіздік жолын сақтап, еуропалық саудагерлер мен дипломаттардан көп нәрсе үйренді. Қытай, малай және британдық ықпал тай халқын қалыптастыруға көмектесті, олар көбінесе шетелдік идеяларды сіңіріп алды, бірақ өздерінің мәдениетінің көп бөлігін сақтап, көршілерін жалмап алған еуропалық отарлауға қарсы тұрды. Таиланд - қазіргі тарихта Еуропа державалары отарламаған Оңтүстік-Шығыс Азиядағы жалғыз ел.

Тайлықтандыру: ХХ ғасыр

Тай ұлтының тұжырымы ХХ ғасырдың басына дейін, ханзада Дамронгтың, содан кейін патша Рама VI (Ваджиравудх) тұсында қалыптасқан жоқ. Оңтүстік-Шығыс Азияда 19 ғасырға дейін этникалық ұғым маңызды рөл атқармағанын ескеру қажет. Бұл жаңадан дамыған ұлтшылдық Таиландтың "тайландыру" саясатының негізі болды, ол 1932 жылы абсолюттік монархия жойылғаннан кейін, әсіресе фельдмаршал Плейк Фибунсонгхрамның (1938–1944) билігі тұсында күшейді. Азшылықтар ассимиляцияға мәжбүр болды, ал Таиландтың солтүстік, солтүстік-шығыс және оңтүстік аймақтарындағы өңірлік ерекшеліктер біртекті "тай" мәдениетінің қатарына енгізілді. Осының салдарынан Таиландтың көптеген азаматы өз ұлтын (сан чат) және этникалық тегін (чуэа чат) ажырата алмайды. Ол тайлар енді анық нәсіл емес, көптеген нәсілдер мен мәдениеттерден құралған этнос екенін айтады. Қазіргі Таиландтағы ең ірі және ең ықпалды экономикалық және саяси топ – тай қытайлары. Тай тіл біліміндегі маман, қытай тегінен шыққан Терафан Луангтонгкум, қазіргі тай халқының 40% -ының қашықтағы қытай тегі бар екенін, бұл негізінен соңғы бірнеше ғасыр бойы Таиландқа келіп қоныстанған хан қытайларының ұрпақтарынан тарағанын мәлімдейді.

Генетика

2021 жылы жарияланған генетикалық зерттеуде Тайландтың әртүрлі географиялық аймақтарындағы қазіргі тай-кадаи тілінде сөйлейтін топтардың генетикалық байланыстары әртүрлі екені көрсетілді; солтүстік топтар (Хон муянг) Оңтүстік Қытайдағы этникалық топтармен, атап айтқанда дай халқымен, паланг тілдік австроазиялық топтармен, австроазиялық тілінде сөйлейтін кинь және Тайваньдағы австронезиялық топтармен тығыз байланыста; солтүстік-шығыс топтары (тай иссан) генетикалық жағынан австроазиялық тілінде сөйлейтін хму-кату және кхмер топтарына, тай-кадаи тілінде сөйлейтін лаостарға және дай халқына жақын, ал орталық және оңтүстік топтары (бұрын сиамдықтар деп аталған) Мьянмадағы мон халқымен күшті генетикалық байланысқа ие, бірақ оңтүстік топтары австронезиялық тілінде сөйлейтін мамануа және Малайзия мен Индонезиядағы кейбір этникалық топтармен де байланысты екенін көрсетеді.

География және демография

Тай халқының басым көпшілігі Тайландта тұрады, бірақ кейбір тайларды Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа аймақтарында да кездестіруге болады. Тайландта шамамен 51–57 миллион адам тұрады, сонымен қатар АҚШ, Қытай, Лаос, Тайвань, Малайзия, Сингапур, Камбоджа, Мьянма, Оңтүстік Корея, Германия, Ұлыбритания, Канада, Австралия, Швеция, Норвегия, Ливия және Біріккен Араб Әмірліктерінде де ірі қауымдастар бар.

Мәдениет және қоғам

Тайларды әр түрлі аймақтық топтарға бөлуге болады, олардың тай тілінің өз аймақтық нұсқалары бар. Бұл топтарға Орталық тай (сонымен қатар тілдің және мәдениеттің стандартты нұсқасы), Оңтүстік тай, Исан (стандартты тайға қарағанда Лаос елінің стандартты лао тіліне жақын), Ланна тай және Яви/малай тілінде сөйлейтін тай малайлары кіреді. Әр аймақта бірнеше этникалық топтар бар. Қазіргі Орталық тай мәдениеті ресми үкімет саясатының нәтижесінде үстемдік танытты, ол тай халқының алуандығын, этнолингвистикалық және мәдени байланыстарға қарамастан, біріктіру және бірыңғайландыру мақсатымен жасалды. Халықтық өнер түрлеріне муай тай (кикбоксинг), тай биі, макрук (тай шахматы), ликай және нанг яи (көлеңке театры) жатады.

Дін

Тайлар буддистер арасында әлемдегі екінші үлкен этно-тілдік топты құрайды. Қазіргі тайлар негізінен теравада буддисттері және этностық өзіндігін тайдың ежелгі фольклорының басқа да нанымдарымен қатар, ата-бабаларға табыну сияқты діни тәжірибелерімен тығыз байланыстырады. Тайлардың басым көпшілігі (90 пайыздан астам) өзін буддист деп жариялайды. Сухотай патшасы Рамкамхаенгтің билігінен бастап және 19 ғасырда король Монгкуттың «ортодоксалдық реформасынан» бері, олар «түпнұсқа» Шри-Ланка теравада буддизміне сүйенеді. Тай халқының халықтық нанымы ресми буддалық ілімдердің, тай халқының бастапқы сенімдеріне қатысты анимистік элементтердің және Үндістанның брахмандық индуистік элементтерінің араласуынан құралған. Жергілікті, табиғат және үй рухтарына, денсаулық немесе өркендеу сияқты дүниелік мәселелерге, сондай-ақ әруақтарға (Ghosts in Thai culture, ผี) сенім кең таралған. Мұны, мысалы, көптеген үйлердің жанында орналасқан «рухтар үйінен» (сан фра фум) көруге болады. Әруақтар жергілікті фольклорда, сондай-ақ телесериалдар мен фильмдер сияқты қазіргі заманғы мәдениетте маңызды рөл атқарады. «Әруақтар туралы фильмдер» (нанг фи) тай киносының ерекше және маңызды жанры болып табылады. Индуизм тай мәдениетінде терең және айқын із қалдырған. Кейбір тайлар Ганеша, Шива, Вишну немесе Брахма сияқты индуистік құдайларға табынады (мысалы, Бангкоктегі әйгілі Эраван киіз үйінде). Олар осы амалдың негізгі буддист дінімен қайшы емес деп санайды. Тай ұлттық эпосы Рамакиен индуистік Рамаянаның бейімделуі болып табылады. Девалар, Якшалар, Нагалар, құдайлар және олардың айдаһарлары (вахана) сияқты индуистік мифологиялық тұлғалар тай мифологиясын сипаттайды және олар көбінесе тай өнерінде, тіпті будда ғибадатханаларын безендіру ретінде бейнеленеді. Таиландтың ұлттық символы Гаруда да индуистік мифологиядан алынған. Тай буддизмінің ерекше ерекшелігі – «там буун» (ทำบุญ) («сауап жинау») практикасы. Бұл көбінесе тағам және түрлі заттарды монахтарға сыйлау, ғибадатханаларды жаңартуға және әшекейлеуге, тұтқынға алынған жануарларды (балық, құс) босату және т.б. арқылы жасалады. Сонымен қатар, тайлар тауматургиямен немесе толыққанды буддалық қасиетті (Арахант) мәртебесіне ие болған әйгілі және харизматикалық монахтарды құдай етеді. Таиландтың халықтық нанымының басқа маңызды ерекшеліктері – астрология, нумерология, талисман және амулеттер (көбінесе құрметті монахтардың бейнелері). Таиландта екі миллион мұсылман малайлардан басқа, ислам дінін ұстанатын тағы да бір миллионнан астам этникалық тайлар бар, әсіресе оңтүстікте, сондай-ақ үлкен Бангкокта. Миссионерлік жұмыстың нәтижесінде шамамен 500 000 христиан тайлар бар: католиктер және әртүрлі протестанттық конфессиялар. Таиландтағы будда ғибадатханалары биік алтын ступалармен ерекшеленеді, ал Таиландтың буддалық архитектурасы басқа Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріндегі, әсіресе Камбоджа мен Лаостағы буддалық архитектураға ұқсас, олармен Таиланд мәдени және тарихи мұрасын бөліседі.