Кіріспе

Брахмана мәтіні

Айтарея Брахмана – Ригведаның Шакала Шахасының Брахманасы, ежелгі Үндістанның қасиетті гимндер жинағы. Дәстүр бойынша, бұл еңбек Махидаса Айтареяға жатқызылады.

Авторлығы

14 ғасырдағы Виджаянагаралық Саяна түсіндірмешісі бүкіл Айтарея Брахманасын бір адамға – Махидаса Айтареяға жатқызады. Саяна мәтіннің кіріспесінде «Айтарея» атауының матронимдік есім екенін айтады. Махидасаның анасы «Итара» (इतरा) болған, оның есімі санскрит тіліндегі «итара» сөзінен туындаған. Ол ұлы ришидің (ақылды адамның) әйелдерінің бірі болған. Риши Махидасадан гөрі басқа әйелдерінен туған ұлдарын артық көреді. Бір күні ол барлық басқа ұлдарын тізесіне отырғызса, Махидасаны назарға алмады. Баласының көз жасын көрген Итара жер анасы Бхумиге, өз куладевиіне (қорғаушы құдайына) дұға етті. Бхуми сонда пайда болып, Махидасаға Айтарея Брахманасындағы білімді сыйлады. Айтарея Араньяка сөзсіз жинақ шығарма екені анық, және Айтарея Брахманасының да бірнеше авторы болуы мүмкін. А.Б. Киттің сөзіне қарағанда, осы шығарманың қазіргі редакциясы Махидасаға жатқызылуы мүмкін, бірақ тіпті мұны да нақты айту қиын. Санскрит тіліндегі кейбір мәтіндерде Асвалаяна Брахмана деп аталатын мәтін де кездеседі. Мысалы, Рагхунандана (шамамен 16 ғасыр) өзінің Маламасаттвасында оны Асвалаяна Брахманасы деп атап, бір шумақ келтіреді. Бұл шумақ Айтарея Брахманасының бір шумағынан сәл өзгеше. Көпшілік пікір бойынша, Асвалаяна Брахманасы – Айтарея Брахманасының басқа аты. Дегенмен, тағы бір теорияға сәйкес, ол қазір жоғалған, бірақ ұқсас, әйтсе де ерекше Брахмана мәтіні болуы мүмкін.

Космография

2.7 бөлім Астрономия Веданың әр түрлі кезеңдерінде өткізілетін рәсімдерде маңызды рөл атқарды. Айтарейя Брахмана (4.18) күннің 21 күн бойы қозғалмай тұрғанын және осы кезеңнің орта күнінде ең биік нүктесіне жететінін айтады. Осы кезде күн тепе-теңдігінен айырылады деп құдайлар қорқып, оны бес арқанмен байлады (бұл "бес арқан" – бес дұға өлеңі). Вишувант рәсімдер үшін маңызды күн ретінде аталады. Мәтінде күннің меридианды өткеннен кейін ең күшті күйіп жатқаны айтылған. Субхаш Кактың пікірінше, бұл аят авторының ойынша, күн қозғалмайды, ал Жер қозғалады дегенді білдіреді, бұл гелиоцентризмді және шар тәрізді Жердің айналуын көрсетеді. К. Чаттопадхьяяның айтуынша, бұл өлең күннің екі жағы бар екенін білдіреді: бірі жарық, екіншісі қараңғы. 3.44 бөлімде, басқа да мәселелермен қатар, Айтарейя Брахманада (Хауг аудармасы): Айтарейя Брахмана индуизмдегі Ведалық мәтін және қасиетті жазу болып табылады, ал бұл мәтінде Меру тауы туралы теориялар жоқ. Сондықтан Саяна сияқты орта ғасырлық комментаторлар Веда дәуірі мен орта ғасырлық космографиялық теорияларды үйлестіруде үлкен қиындықтарға тап болды.

Тіл білімі

Патша мен құдай – «Айтарея Брахмана»ның «Харишкандра патша» (7.14–33.2) эпизодына негізделген мәтін. Ол ежелгі Үнді-Еуропа тілінің әртүрлі реконструкцияларын салыстыру үшін пайдаланылған.