Кіріспе
Императорлық Жапон армиясының генералы Барон Хироси Осима (大島 浩) – Императорлық Жапон армиясының генералы, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның барысында Германиядағы Жапония елшісі және (белгісіз болғандықтан) одақтастар үшін байланыс ақпаратының маңызды көзі болды. Оның рөлін, әсіресе, генерал Джордж Маршалл «Еуропадағы Гитлердің ниеттері туралы біздің басты ақпарат көзі – Осима» деп бағалаған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол соғыс қылмыстары үшін айыпталып, өмір бойына түрмеге кесілді, бірақ 1955 жылы мерзімінен бұрын босатылды.
Baron Hiroshi Ōshima (大島 浩) was a general in the Imperial Japanese Army, Japanese ambassador to Germany before and during World War II and (unwittingly) a major source of communications intelligence for the Allies. His role was perhaps best summed up by General George C. Marshall, who identified Ōshima as "our main basis of information regarding Hitler's intentions in Europe". After World War II, he was convicted of war crimes and sentenced to life imprisonment, but was paroled in 1955.
Ерте өмір
Ошима Гифу префектурасының қарапайым самурай отбасының ұлы болды. Оның әкесі Осима Кеничи (大島 健一 ) 1916 жылдан 1918 жылға дейін Армия министрі қызметін атқарды. Жас Ошимадан көп үміт күтілді және оның Императорлық армия құрылымындағы өсуі жылдам болды. Ол 1905 жылдың маусым айында Жапон императорлық армия академиясын бітірді, академияның 18-шы тобының мүшесі болды, 1906 жылдың маусым айында екінші лейтенант, ал 1908 жылдың маусым айында лейтенант болып жоғарылатылды. 1915 жылдың мамыр айында 27-ші Армия соғыс колледжін бітірді және келесі жылы капитан болып тағайындалды. 1918-1919 жылдары ол Сібірдегі жапон экспедициялық күштерінде қызмет етті және Веймар Республикасындағы Жапон елшілігінің әскери атташесінің көмекшісі болып тағайындалды. 1922 жылдың қаңтарында майор болып жоғарылатылды, 1923 және 1924 жылдары Будапешт пен Венада әскери атташе болып қызмет етті. Жапонияға оралғаннан кейін 1926 жылдың тамызында подполковник болып тағайындалды. 1930 жылдың тамызында полковник болып жоғарылатылғаннан кейін, ол 1930 жылдан 1931 жылға дейін 10-шы далалық артиллерия полкінің командирі болып қызмет етті.
Әскери және дипломатиялық мансап
1934 жылы полковник Осима Берлиндегі жапондық әскери атташе болды. "Немістен гөрі немісше сөйлейтін" деп сипатталған ол тілді өте жақсы меңгерген, көп ұзамай Адольф Гитлердің сыртқы саясат жөніндегі кеңесшісі Иоахим фон Риббентроппен дос болып кетті. Гитлер сыртқы істер министрлігін (Auswärtiges Amt) сыртқы қатынастар үшін ресми түрде пайдаланғанымен, шын мәнінде бұрынғы шампан сатушысы басқарған, бәсекелес сыртқы кеңсе Dienststelle Ribbentrop-қа көбірек сүйенді. 1935 жылғы наурыз айында Осима генерал-майор болып тағайындалды. Риббентроптың жетекшілігімен Осима сол күзде Гитлермен жеке кездесті. Нацистік басшылық пен Жапон императорлық армиясының Бас штабының қолдауымен Осима Берлинде жылдам өркендеді. Ол генерал-лейтенант шеніне жетті және 1938 жылғы қазан айында Германияға елші болып тағайындалды. Содан кейін ол әскери резервке өтті. Елшілік қызметінің алғашқы айларында, кейінірек Нюрнбергтегі ірі соғыс қылмыскерлерінің сотында ұсынылған дәлелдерге сәйкес, ол Иосиф Сталинді оның ісіне жақтас ресейлік агенттердің қолымен өлтіруді жоспарлады. 1939 жылғы 31 қаңтарда Осима Генрих Гиммлермен сөйлескенде, неміс-жапондық барлау қызметінің бірлескен жұмысы Кеңес Одағының ыдырауына әкелетініне үміттенгенін айтты. Осима 1936 жылғы 25 қарашада Антикоминтерн келісіміне және 1940 жылғы 27 қыркүйекте Үшжақты келісімге қол қоюда маңызды рөл атқарды. Алайда 1939 жылғы 25 тамызда Германия үкіметі Молотов-Риббентроп келісімін жасасуға және Жапония-Германия одақтастығы мен қорғаныс туралы келісімді тоқтатуға шешім қабылдады. Бұл жапон үкіметінде үлкен алабұдырату тудырып, Хиранума кабинетінің құлауына себеп болды. 1939 жылғы қыркүйекте Осима Жапонияға қайтарылды (оның орнын Сабуро Курусу басты), ал 27 желтоқсанда елшіліктен босатылды. Ошиманың Гитлер үшін маңыздылығын Антикоминтерн келісіміне қол қойылғаннан кейін АҚШ-тың Жапониядағы елшісі Джозеф Грю келісімнің негізінен Ошиманың жұмысының нәтижесінде жасалғанын, Жапония Сыртқы істер министрлігі қатысусыз екенін бағалауы дәлелдейді. Нацистік үкіметтің талабымен ол 1941 жылғы ақпанда Берлиндегі елшілік қызметіне қайта оралды және 1945 жылғы мамырда Германия капитуляциясына дейін сол лауазымда қалды. Ол екі елдің қарым-қатынасын жақсартуға бар күшін салды. Бұл Үнді мұхиты аймағындағы әскери ынтымақтастықты (сауда кемелеріне қарсы суасты кемелермен күресу нысанында) қамтыды. Оның нацистік идеологияға деген фанатикалық сенімі соншалық болды, америкалық журналист Уильям Л. Ширер "Үшінші рейхтің өрлеуі мен құлдырауы" еңбегінде Ошиманы "нацистерден де нацист" деп жазды. Ошиманың Гитлер мен Риббентроппен тығыз қарым-қатынасы оған шетелдік үшін Германияның соғыс жоспарлары мен ұлттық саясатына беспрецеденттік қолжетімділік берді, бұл Уинстон Черчилльдің американдық соғыс басшылығымен салыстыруға болады. Гитлер жапондықтардың әскерилігіне таң қалды және Ошиманы өзінің сенімді досы етіп тағайындады. Осима Шығыс майданына және Атлантика қабырғасына сапарлар жасады, Гитлермен және басқа да нацистік басшылармен үнемі кездесті. Оқу-жаттығудан өткен әскери офицер ретінде ол нацистер берген ақпаратты егжей-тегжейлі жазып, радиоарқылы "Күлгін" дипломатиялық шифрмен Токиоға жіберді. Жапондықтар білмейтін, американдық шифрлаушылар 1940 жылы "Күлгін" шифрды бұзған. Осылайша, Ошиманың есептемелерін Жапониядағы басшылары мен одақтас басшылары және сарапшылар "Magic" ақпараты ретінде бірдей уақытта оқыды. Кейде одақтастар есептерді жапондықтардан бұрын оқыды, себебі Германия мен Жапония арасындағы байланыс мәселелері есептерді бірнеше сағатқа кешіктіріп жіберуі мүмкін. 1959 жылы Ошима сұхбат беру кезінде өзінің хабарламаларының қауіпсіздігі туралы сұрақ қойылды. Ол 1941 жылы Генрих Георг Штамердің жапондық дипломатиялық хабарламалар одақтастар тарапынан оқылып жатқанына қатысты белгілер бар екенін ескерткенін, бірақ ол хабарламаларын екі рет шифрлау арқылы оларды одақтастар бұза алмайтынына сенімді болғанын айтты. Ол одақтастардың "Күлгін" шифрын бұзғанын білмей, оларға құнды ақпаратты әдейі бергенін де білмеді.
Тынық мұхит соғысы
1941 жылғы 13 ақпанда Осима Риббентроппен Ұлыбритания империясы мен АҚШ-қа қарсы бірлескен неміс-жапондық әрекет жасау мүмкіндігін талқылады, сонымен қатар Азиядағы Ұлыбритания империясына соққы беру үшін уақыт жеткендігі туралы келісті. 1941 жылғы 23 ақпанда Риббентроп оны Жапон үкіметін Шығыс Азиядағы британдық иеліктеріне шабуыл жасауға ынталандыруға шақырды. 1941 жылғы 28 қарашада Германияның сыртқы істер министрімен әңгімелескен кезде Осимаға үшінші рейх АҚШ-қа қарсы соғыс жағдайында Жапон үкіметіне қосылатынына кепілдік берілді. Гитлер Осиманы осыншалықты жоғары бағалағандықтан, ол Алтын бүркіт орденінің Ұлы крестімен марапатталған 15 адамның бірі болды. Гитлер бұл медальді 1941 жылы Перл-Харборға шабуылдан кейін табыс етті. Марапаттау рәсіміне Рейхтің сыртқы істер министрі Риббентроп қатысты, ал конференцияның құпия хаттамалары 1945 жылы Нюрнберг процесінде жарияланды. Гитлер Осимаға қарата былай деді:
Германия жапондықтардың кеңестерге шабуыл жасауына қысым жасайды
Ошиманың кеңес үкіметіне қарсы ұстанымына қарамастан, 1941 жылдың сәуірінде Жапония үкіметі Мәскеумен шабуылдаспау туралы келісім жасасты. Германияның қарулы күштері маусым айында Кеңес Одағына басып кірді және Германия үкіметі Жапонияның КСРО-ға бір уақытта шабуыл жасауына қызығушылық танытты. Алайда, шабуыл жасау алдында неміс үкіметі Ошиманы шабуыл жоспарлары туралы хабардар етпеді. 1941 жылдың 17 мамырында өткен әңгімеде Германия Сыртқы істер министрлігінің мемлекеттік хатшысы Эрнст фон Вайцзекер Кеңес үкіметімен керісіп-тартыс болғанын жоққа шығарды. 1941 жылдың 22 маусымында Кеңес Одағына шабуыл жасалғаннан кейін Жапония үкіметіне осы шабуылға қосылу үшін қысым көрсетілді. 1942 жылдың 9 шілдесінде Риббентроп Ошиманы өз үкіметін Кеңес Одағына шабуылға қатысуға шақыруға көндіруге тырысты. Риббентроптың басты аргументі: «Жапонияның Шығыс Азиядағы орыс алыптарын біржола жоюға қазіргідей мүмкіндігі енді ешқашан болмайды» деуі болды. 1943 жылдың 6 наурызында Ошима Риббентропқа Жапония үкіметінің келесі ресми мәлімдемесін жеткізді:
Соғыс қылмыстарын қолдау
Ошиманың Гитлермен жоғары қадір-қасымда болуы оған кейін соғыс қылмыстары мен қасіреттер деп танылатын іс-әрекеттерді жоспарлаудың бір бөлігін білуге мүмкіндік берді. Мысалы, 1942 жылдың 3 қаңтарында Осима мен Гитлер арасында өткен кездесуде олар әскери қимылдар кезінде батып кеткен кемелерден қашып бара жатқан одақтас теңізшілерді құтқаруға арналған құтқару қайықтарын батыру туралы келісімге келді. Ресми мәтінде былай делінген: 1944 жылдың 27 мамырында Осима Гитлер мен Риббентроппен өткізген кездесуде Гитлер жапон үкіметіне болашақ шабуылдарды тоқтату үшін әуе шабуылдарына қатысқан әрбір тұтқынға алынған американдық ұшқышты жария түрде дарға асу керектігін кеңес берді. Алайда, Ошима кейіннен Антикоминтерн және Үшжақты келісімшартты жасауға және қол қоюға қатысқандығы үшін айыпталып, кінәлі деп танылғанын естен шығармау қажет, бұл одақтастардың пікірінше, агрессивтік соғысқа қатысу үшін жасалған құлықтың бір бөлігі болды.
At a meeting that Ōshima had on 27 May 1944 with Hitler and Ribbentrop, Hitler advised that the Japanese government should publicly hang every captured US pilot who was involved in air raids in hope of deterring further such attacks. It is important, however, to bear in mind that Oshima was later charged and found guilty for the part he played for the forging and signing of the Anti Comintern Pact and the Tripartite Pact, which were, in the eyes of the Allies, part of the conspiracy to wage aggressive war.
Қабылданған жөнелтілімдер
Ошиманың елші ретінде жіберген хабарларының дені тоқтатылды: 1941 жылдың соңғы 11 айында шамамен 75-і, 1942 жылы шамамен 100-і, 1943 жылы 400-і, 1944 жылы 600-ы, ал 1945 жылы Германия соғыста болған төрт айдан астам уақытта шамамен 300-і. Мысалы, 1942 жылдың 19 қаңтарында шифрланған хабарда Риббентроп Ошимаға күнделікті барлау мәліметтерін беруге келісті, оны Токиоға жеткізе алатындығын айтты. Ол «біздің кінәмізбен осы мәліметтердің кез келген жолда ашық қалған жағдайы ауыр салдарға әкелуі мүмкін, сондықтан осы мәліметтерді өңдеудің барлық кезеңінде қатаң құпия сақталуы керек» деп ескертті. Ол жапондық шифрлардың сенімсіздігі туралы немістердің жиі айтқан сөздеріне қарамастан, Ошима олардың қауіпсіздігіне сендірді. Бұл бейжайлық жапон тыңшылық күш-жігері үшін қатаң жаза болды, себебі жапон тыңшылық желісі жинаған көптеген құпия ақпарат осы елші арқылы Испанияға жіберілді. Бұл дәлел 1944 жылы АҚШ-тың испан танкерлеріне мұнай тиеуін тоқтатты. Оның кейбір болжамдары дұрыс болмаса да (Ошима Ұлыбританияның 1941 жылдың соңына дейін Германияға бас иетінін болжады), оның нацистік басшылықтың жоспарлары мен саясаты туралы хабарлары және нақты деректері одақтастар үшін аса құнды болды. Мысалы, 1941 жылдың 6 маусымында ол Токиоға Германияның 22 маусымда Кеңес Одағына шабуыл жасайтынын хабарлады (Барбаросса операциясын қараңыз). Тағы бір мысал, 1943 жылдың қарашасында Ошима Франция жағалауындағы Атлантикалық қабырғаның бекіністеріне төрт күндік сапарға алынды. Берлинге оралғаннан кейін ол сапары туралы 20 беттік егжей-тегжейлі баяндама жазып, әрбір неміс дивизиясының орналасқан жері, оның әскер саны мен қару-жарағы туралы мәлімет берді. Ол танктардың орларын, жағалауға жақын орналасқан мұнаралардың қарулануын және қолда бар мобильді күштерді толық сипаттады. Бұл D күні шабуылды жоспарлаушыларға құнды ақпаратты ұсынды. Осыған байланысты одақтастар «Фортитуд» операциясының сәтті жүріп жатқанын білді, себебі D күнінен бір апта бұрын Гитлер Ошимаға одақтастар Норвегия, Бретань және Нормандияда шабуылдық қимылдар жасауы мүмкін екенін айтты, бірақ олардың негізгі шабуылы «Довер бұғазы аймағында» болады. Осылайша, Ошима неміс күштерінің басым бөлігі Нормандияда емес, қате түрде Па-де-Кале аймағында күтіп тұрғанын хабарлады. Оның хабарлары Еуропадағы бомбалау кампаниясына қатысқандарға да пайдалы болды, себебі Ошима одақтастардың нақты неміс нысаналарына жасаған бомбалау шабуылдарының нәтижелері туралы мәліметтер берді, одақтастарға құнды және салыстырмалы түрде бейтарап бомбалық зақымдануды бағалауға мүмкіндік берді.
Соғыс кезінде және одан кейін
Соғыс жүріп, Германия кері шегінуді бастаған кезде, Ошима Германияның жеңіске жететініне деген сенімінен ешқашан мойын бұрған жоқ. Алайда 1945 жылдың наурыз айында ол Токиоға "Берлиннің шайқас алаңына айналу қаупі" туралы хабарлады және "Берлиннің бір айдың ішінде тасталуы мүмкін" деген қорқынышын білдірді. 1945 жылдың 13 сәуірінде ол Риббентроппен кездесті (соңғы рет екенін кейіннен білді) және Үшінші рейхтің басшыларымен қиын сәтте бірге тұруға ант берді. "Соғыстың салдарынан туған үлкен қауіптің себебімен ғана басқа дипломаттармен бірдей қарауды қаламаймын", - деп мәлімдеді ол, бірақ сол күні кешке Сыртқы істер министрлігінің бас протоколшісі оған Гитлердің тікелей бұйрығымен барлық дипломаттардың дереу Берлиннен кетуі керектігін жеткізді. Ошима бұл бұйрықты қабылдады, содан кейін әйелін Австриядағы тау курорты Бад-Гаштейнге жіберді, ал ертесі күні жапондық дипломатиялық қызметкерлердің көпшілігімен бірге оған қосылды. Бір айдан кейін Германия капитуляциялады және Ошима мен оның қызметкерлері тұтқындалды. Содан кейін олар Австриядан кемемен АҚШ-қа жеткізіліп, 1945 жылдың 11 шілдесінде келді. Пенсильвания штатындағы Аллегей тауларының ортасында орналасқан курорттық қонақ үй - Бедфорд Спрингс қонақ үйінде тергеуден өткеннен және ұстауда болғаннан кейін, Ошима 1945 жылдың қарашасында Жапонияға қайтарылды. Ол өз елінде қысқа ғана уақытқа еркіндікке ие болды, бірақ 1945 жылдың 16 желтоқсанында тұтқындалып, соғыс қылмыстары бойынша айыпталды. Ол бастапқыда Гитлер мен Риббентропқа жақын болғанын жоққа шығарды. Алыс Шығыс халықаралық әскери трибуналына (International Military Tribunal for the Far East) әкелінгенде, ол 1948 жылдың 12 қарашасында агрессивтік соғыс жүргізуге сөз байласты деген айыппен кінәлі деп танылды және өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Ошима 1955 жылдың соңында мерзімінен бұрын босатылып, үш жылдан кейін кешірім алды. Босатылғаннан кейін Ошима Чигасакиде, Канагава префектурасында уединда өмір сүрді, соғыстың басында АҚШ-қа жапон елшісі болған және соғыстан кейін Диетаға сайланып, бірнеше мерзім қызмет еткен Номурадан өзгеше, биліктегі Либералды-демократиялық партияның саясатқа қатысу туралы ұсыныстарын қабылдамады, сонымен қатар қоғамдық және жеке өмірімен де белсенді айналысты. Ошима 1975 жылы қайтыс болды, соғыс кезінде одақтастарға құнды ақпарат бергенін білмей.