Кіріспе

Мысырдағы армяндар ұзақ тарихы бар қауым. Олар өз тілі, шіркеулері және әлеуметтік мекемелері бар азшылық топ. Мысырдағы армяндардың саны басқа елдерге көшіп кету және Мысыр қоғамының қалған бөлігімен бірігу, соның ішінде мұсылмандар мен христиандармен араласып неке қию арқасында азайды. Бүгінде олардың саны шамамен 6000-қа жуық, бұл бірнеше буын бұрынғыдан әлдеқайда аз. Олар ең ірі екі қала – Каир мен Александрияда шоғырланған. Экономикалық жағынан мысыр армяндары көбінесе өз кәсібін ашқан кәсіпкерлер немесе шеберлер болып табылады және египеттік орташа көрсеткіштен жоғары білім деңгейіне ие.

Тарих

Мысырдағы армяндар 6 және 7 ғасырлардан бері қоныс тепкен. Мысырға алғашқы армян көшіп келгендер мұсылман болған. Армениялық христиандардың Мысырға көшіп келуі 19 ғасырдың басында басталды, ал 20 ғасырдың басында тағы бір толқын болды. Мысырды мұсылмандар жаулап алғаннан бастап және одан кейін де Мысырда мұсылман армяндардың болуы жақсы құжатталған. Араб үкімдігі кезінде исламға өткен армяндар әскер және үкіметте маңызды лауазымдарға ие болды, мысалы, губернаторлар, генералдар және уәзірлер (көзге түскендерінің есімдері төменде тізімделген). Армян тегінен шыққан бірнеше уәзірлер Фатимид халифатының тарихын жасады, Бадр әл-Жамали мен оның ұлы әл-Афдал Шаханшахтан бастап, Талай ибн Рузик пен оның ұлы Рузик ибн Талайға дейін.

Мамлюк дәуірі

1266 және 1375 жылдар аралығында Киликия Армениясы патшалығына жасалған шапқыншылықтар кезінде шамамен 10 000 армян тұтқынға алынып, Мысырға мамлюктер немесе құл-солдаттар ретінде әкелінді. Олар егіншілікпен және қолөнермен айналысты. Ең жастарын мамлюк жүйесі бойынша әскери лагерьлерде оқытып, кейіннен әскерде және сарайда қызмет еткізді. 14 ғасырдың басында Армян шіркеуінде алауқұлақ пайда болды, осыған байланысты Иерусалим Патриархы Саргис Сұлтан Әл Малик Әл Насирден ферман сұрап алып, қол жеткізді. Бұл армяндарды Мамлюк мемлекетінің шегінде Иерусалим Армян Патриархатының қарауына алды. Мысырға келген алауқұлақты армяндар өз діндерін еркін өрнектеуге рұқсат алды. Армян қауымының жеке және қоғамдық мәселелердегі патриархтың билігі шешуші болды. Шіркеулер мен оларда қызмет ететіндердің барлығына сенімділердің жомарттығы мен қайырымдылық қорларынан түсетін табыс көмектесті.

Мұхаммед Әли дәуірі

Мұхаммед Әлидің (1805–1849) билігі кезінде армяндардың Мысырға көші-қоны ағыны күшейді. Мұхаммед Әли армяндарды мемлекеттік қызметке тартады, ал армяндар Мысырдың әлеуметтік-экономикалық дамуына үлес қосуға зор мүмкіндік алды. Боғос Юсуфян (1775–1844) – армян банкирі және кәсіпкері. 1837 жылы Мұхаммед Әли Боғосты Диван әл-Тижараның (сауда бюросының) басшысы және Мұхаммед Әлидің басқа да қаржылық мәселелерін қадағалаушы етіп тағайындады. 1876 жылы армян Нубар Нубарян (1825–1899) қазіргі Мысырдың тұңғыш премьер-министрі болды. 19 ғасырдан бастап Мысыр армян саяси және мәдени өмірінің маңызды орталықтарының біріне айналды. Осы кезеңде Комитас, Андраник және Мартирос Сарьян сияқты көптеген белгілі армяндар Мысырға сапар шекті. 1906 жылы Каирде Армян Басты Добылыс Одағы құрылды. Армян сюжеті бар алғашқы армян фильмі – 1912 жылы Каирде армян египеттік баспагер Вахан Зартариан түсірген «Хайкакан Синема» фильмі. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі 1913 жылдың 13 наурызында Каирде өтті.

Ұлт қырылысынан кейінгі кезең (1915-1952)

Армения геноциді 1915 жылғы 24 сәуірде армян зиялыларын депортациялаумен басталды. Египеттегі армян қауымдастықтары Түркиядағы жаппай қырғындардан қашқан босқындар мен аман қалғандардың бір бөлігін қабылдады. 1917 жылы Египеттегі армяндардың жалпы саны 12 854 адамды құрады. Олардың саны 1927 жылғы халық санауы бойынша ең жоғары шарына жетіп, 17 188 адамға дейін өсті, олардың көп бөлігі Каир мен Александрияда шоғырланған. Кейбір тәуелсіз есептеулер бойынша, 1952 жылдың басында Египеттегі армяндардың саны 40 мыңға жуық болды. 1952 жылы Гамаль Абдель Насер жетекшілігімен болған революциядан кейін көптеген армяндар Еуропа, АҚШ, Канада және Австралияға эмиграциялауды бастады.

1952 жылғы төңкерістен кейін

1956 жылдан бастап армян египеттіктердің өз отандарына емес, керісінше, Батысқа көшіп кетуі байқалды. 1956 жылы Египетте «Социалистік заңдар» деп аталатын заңдар қабылданып, Насер режимі кезінде көптеген экономикалық секторлар мемлекеттік меншікке алынды. Армян египеттіктер сол кезде көбінесе жеке секторда жұмыс істегендіктен және маңызды кәсіптер мен сауда нарықтарын дерлік монополиялағандықтан, аталған социалистік заңдар оларға үкіметте немесе ауыл шаруашылығында жұмыс істейтіндерге қарағанда күштірек әсер етті. Көптеген көшпендер Насер режимінің жаңа саясатынан қорқатынын ойлады – бұл дұрыс па, бұрыс па белгісіз – және көптеген адамдар Египетті тастап, Батысқа көшіп кетті. 1956 жылдан бері армян египеттіктердің жалпы саны азайды. 1952 жылғы революциядан бері халық санағында ұлттық құралым туралы сұрақтар қойылмағандықтан, қанша адам кеткен және қаншасы әлі де онда тұрып жатыр деген нақты деректер жоқ.

Қазіргі күн

Бүгінде Мысырда тұрақты тұратын Мысыр армяндарының көпшілігі Мысырда туып, Мысыр азаматтары болып табылады. Армения олар үшін – әр буын кейінгі буынға жеткізетін халықтық әңгімелер мен мәдени дәстүрлердің жиынтығы. Мысыр армяндары – мәдени қабаты қосылған толыққанды мысырлықтар. Олардың саны шамамен 6 мыңға жуық, және олар негізінен Каирде тұрады.

Қазіргі Мысырдың құрамына кіргендер

Армян халқы тарихи түрде Мысырдың қоғамдық өміріне, саясатқа, экономикаға, бизнес және академиялық салаларға, сондай-ақ өнердің барлық түрлеріне елеулі үлес қосып келген. Мысырдың тұңғыш премьер-министрі болған Нубар-пашаны атап өткен жөн. Александр Сарухан араб әлеміндегі карикатура өнерінің деңгейін белгілеген көрнекті карикатуристтердің бірі саналады. Бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлауынша, қазіргі заманғы суретші Армен Агоп Солтүстік Африканың заманауи өнеріне деген көзқарасты өзгертіп жатқан Мысыр суретшілерінің қатарында. Мысырдағы Арменияның Бас қайырымдылық қоғамы (АҚҚ) мәліметінше, 15 маусымда 1927 жылы дүниеге келген Арменоухи Жамгочян 1974 жылы толыққанды армян-мысырлық суретші ретінде өзін танытқан. Ол Каирдегі Эхнатон галереясында 32 картинасын көрмеге қойды. Бұл көрме сол кездегі мәдениет министрі және танымал жазушы Юсеф эль Себайдың қатысуымен 8 шілдеде ашылды. Көрме 14 маусымға дейін жалғасты. Арменоухи Жамгочян, Ашод Зорианның шәкірттері саналған армян-мысырлық суретшілердің төртінші буынының өкілі ретінде, өзінің буынындағы басқа әйел суретшілер сияқты (1929-1930 жылдары туған және А. Зорианның студиясында оқыған), ұстазынан мұра еткен дәстүрлерді дамытып, әрқайсысы жеке стильін қалыптастырды.

Диаспора

Ұлтшылдық пен панарабизмнің күшеюі, сондай-ақ азаматтық құқықтар мен экономикалық еркіндіктердің тартылуына байланысты, 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдары мыңдаған армян текті мысырлықтар Еуропаға, Америкаға (АҚШ, Канада, Латын Америкасы) және Австралияға көшіп кетуге шешім қабылдады. Бұл Египеттегі египеттік армян қауымдастығының санын күрт азайтты. Дегенмен, көшіп кеткен египеттік армяндар өздерінің Отаны – Мысырға байланыстарын сақтап, египеттік-армян дәстүрлерін жалғастырды және жаңа диаспорада өздерінің қауымдастықтарын құрды. Олар Мысырдағы әлі де жұмыс істеп тұрған мекемелерге (шіркеулер, мектептер, клубтар, мәдени шаралар және т.б.) белсенді үлес қосты. Мысалы, Монреальдегі (Канада) Мысырдан келген армяндар қауымдастығы және АҚШ-тағы көптеген басқа да қауымдастықтарды атауға болады.