Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вильня геттосындағы еврей қарсылық ұйымы

Fareynikte Partizaner Organizatsye (; "Бірлескен партизандық ұйым"; яхуди тіліндегі бас әріптерімен FPO деп белгіленеді) – Литвадағы Вильня геттосында құрылған, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистерге қарсы қарулы қарсылықты ұйымдастырған еврей қарсылық ұйымы. Бұл құпия ұйым коммунист және сионист партизандарымен құрылған. Оның басшылары – жазушы Абба Ковнер, Йозеф Глазман және Ицхак Виттенберг.

ФПБ құру

ФПО 1942 жылғы 21 қаңтарда Вильня геттосында құрылды. Оның ұраны: "Бізді сойылатын қойлардай алып кетуге рұхсат етпейміз" болды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыста нацистер басып алған Еуропа геттоларында құрылған алғашқы еврей қарсылық ұйымы еді, одан кейін 1942 жылдың тамызында Лахва жер асты қозғалысы пайда болды. Басқа геттолардан өзгешелігі, жер асты қарсылығы белгілі бір деңгейде жергілікті еврей басшылығының өкілдерімен үйлестірілді. Ал Вильня геттосының басшысы Якоб Генс қарулы қарсылықты тоқтату үшін неміс шенеуніктерімен ынтымақтастыққа барды. ФПО социалистік сионистерді, оңшыл ревизионист сионистерді, коммунистер/марксистерді және бундестерді біріктірді. Оған Ицхак Виттенберг, Йозеф Глазман және Абба Ковнер жетекшілік етті. ФПО-ның мақсаты – геттода өздігінен қорғану жүйесін құру, неміс өнеркәсібі мен әскери қызметін саботаждау және нацистерге қарсы партизандық күреске, Қызыл Армияға қосылу болды. Қозғалыс жетекшісі Абэ (Абба) Ковнер мен жергілікті сионистік топтың 17 мүшесі – «Хашомер Хацзаир» тобы, доминикандық монахтар орденіне қарасты поляк католик монастырында, ана Анна Борковская (Бертранда апа) қорғауында болды. Ол нацистерден қорғап, Вильнюс геттосының жер асты қозғалысына қол гранаталары мен басқа қару-жарақ жеткізген бірінші адам болды.

Көтерілісті басу

ФПО өз міндетін орындамады. 1943 жылдың басында немістер орман ішінде қарсылық күштерінің бір мүшесін ұстады. Нацистік Германияның кеңінен қолданылған әкімшілік органдарының бірі – Юденрат, неміс қауіп-қатерлеріне жауап ретінде Виттенбергті Гестапоға тапсырды. "Фарейникті партизандар ұйымы" көтеріліс ұйымдастырды. ФПО қарулы күрес арқылы Виттенбергті құтқарып, кейін шағын әскер құрды. Юденрат мұны қабылдамады, өйткені нацистер оларға қарсылықты тоқтату немесе құрылысқа ұшырау туралы ультиматум берді. Юденрат геттоға қару әкеліп жатқанын білген соң, бір еврей револьвер сатып алғаны үшін тұтқындалғанда, ФПО-ға кері шегінуге бұйрық берді. Юденрат халықты қарсылық күштеріне қарсы қойып, оларды нацистерді ашуға тікелей себеп болатын өзімшіл жаулар ретінде көрсетті. Якоб Генс адамдардың бір-біріне жауапкершілігін баса айтты. Ол қарсылық көрсету – қоғамның игілігін құрбан ету екенін айтты. Ақырында, халық қарсылық көрсетушілерге қарсы шығып, өздерінің өмір сүру құқығын талап етті. Қарсылық күштері басқа еврейлерге оқ атпады, олар қарусыздандырылып, 1943 жылдың 1 қыркүйегінде тұтқындалды. 1943 жылы нацистер геттоны жоюға келгенде, ФПО мүшелері қайтадан жиналды. Генс гетоны немістерден тазарту үшін жою процесін өз бақылауына алды, бірақ соғысуға дайын, бірақ міндетті түрде қарсылық күштерінің құрамына кірмейтін адамдардың есебінен еврейлер квотасын толтыруға көмектесті. ФПО орманға қашып кетті, онда көптегендері кеңес партизандық отрядына қосыла алды. ФПО мүшелері 1944 жылдың шілдесінде Кеңес әскері бастаған Вильнюс операциясына қатысты.