Кіріспе

Солтүстік Кипр саясаты жартылай президенттік өкілді демократиялық республика аясында жүзеге асырылады, онда президент мемлекет басшысы, премьер-министр – үкімет басшысы және көп партиялық жүйе бар. Атқарушы билікті үкімет жүзеге асырады. Заң шығарушы билік үкіметке де, Республика Ассамблеясына да тиесілі. Сот жүйесі атқарушы және заң шығарушы биліктен тәуелсіз. 1974 жылғы түрік басқыншылығынан кейін Кипр Республикасы екіге бөлінді: аралдың солтүстік үштен бірі түрік кипрлік халқы тарапынан біржақты түрде Солтүстік Кипрдің Түрік Республикасы (ТКР) деп жарияланды. Біріккен Ұлттар Ұйымы Солтүстік Кипрдің тәуелсіздік жариялауын заңды емес деп санайды және түрік кипрлік азшылығын қолдау үшін аралға басып кірген Түркия әскерлерін шығаруға шақырады. Солтүстік Кипр үкіметі 1983 жылы тәуелсіздік туралы біржақты жариялағаннан бері тек Түркия үкіметі тарапынан ғана дипломатиялық тұрғыдан мойындалды. 1974 жылы гректер қолдаған Кипр Ұлттық гвардиясы төңкеріс жасап, үкіметті басып алды. Түркия 1960 жылғы Кепілдік шарты бойынша өкілеттігі бар деп мәлімдеп, жауап ретінде әскер жіберді. Кипр түркілері «Солтүстік Кипрдің Түрік Федеративтік Мемлекеті» деп аталатын өз институттарын құрды. 1983 жылы Кипр түркілері біржақты түрде Солтүстік Кипрдің Түрік Республикасы (ТКР) ретінде тәуелсіздік жариялады. 1985 жылы олар конституцияны қабылдады және сайлау өткізді – бұл әзірге тек Түркия ғана мойындаған.

Саяси жағдайлар

1975 жылдан 2005 жылға дейін президент болып Рауф Денкташ қызмет етті. Шын ниетті ұлтшыл болған ол Солтүстік Кипрдің халықаралық деңгейде мойындалуына қол жеткізуді мақсат етті. Алайда, бұл позиция келісімге келуге үлкен тосқауыл болды. Бұл ұстанымға бастапқыда түрік кипрліктері қолдау көрсеткенмен, Кипр Республикасы Еуропалық Одаққа мүше болғаннан кейін оған қарсы күштер пайда болды. Солтүстік Кипр 1993 жылы көппартиялық парламенттік сайлау өткізді, нәтижесінде ұзақ жылдар бойы билікте болған Ұлттық Бірлік партиясының орнына Демократиялық партия мен Республикалық Түрік партиясының (CTP) коалициясы құрылды. Бірақ 1996 жылдың тамызында екі ірі оңшыл партия – Ұлттық Бірлік партиясы мен Демократиялық партия арасында жаңа коалиция құрылып, ол келесі сегіз жыл бойы билікте болды. 2003 жылы CTP және DP жаңа үкімет құрды, ал CTP төрағасы Мехмет Али Талат жаңа премьер-министр атанды. 2005 жылы Рауф Денкташ президенттік лауазымнан кетті. Талат президент сайлауында жеңіске жетіп, республиканың екінші президенті болды. Ол премьер-министрліктен кетіп, оның орнына CTP жетекші орынбасары Ферди Сабит Сойер тағайындалды. БҰҰ демеушілігімен екі қауымның да қабылдауына лайықты институционалдық құрылымды әзірлеу мақсатында 1968 жылы келіссөздер басталды, одан кейін бірнеше келіссөз раундтары мен басқа да бастамалар жүргізілді. Түрік кипрліктері екі аймақтылыққа, қауіпсіздік кепілдіктеріне және екі қауым арасындағы саяси теңдікке баса назар аударды. Грек кипрліктері болса, халықтың еркін қозғалысы, мүлікті қайтару, қоныс аудару және аумақты өз бақылауына қайтару құқықтарын басты мәселелер ретінде көтерді. Түрік кипрліктері екі дербес қоғамнан тұратын федерацияны құруды қолдайды, онда аралда өмір сүретін түрік мигранттарына қалуға рұқсат беріледі, ал грек кипрліктері көбірек интеграцияланған құрылымды қалайды және түрік мигранттарының аралдан кетуін талап етеді. БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннан аралда федеративтік мемлекет құруға мүмкіндік беретін келісімге келгендік формуласын ұсынды. Екі тарап та маңызды ұсыныстар жасағанымен, грек және түрік кипрлік басшылары соңғы жоспарға толық қанағаттанбады. Дегенмен, мәселені дауыс беруге салуға шешім қабылданды. 2004 жылы Аннан жоспары түрік кипрліктерінің үштен екісінің қолдауына ие болды. Алайда, грек кипрліктерінің үштен төрт бөлігі оны қабылдамады. Егер жоспар екі қауымның да қолдауына ие болғанда, Біріккен Кипр Республикасы құрылар еді. Бірақ грек кипрліктерінің жоспарды қабылдамауы олардың ғана Еуроодақ мүшелігінің барлық артықшылықтарынан пайда көруіне әкелді. (Түп-тұқиян кипрлік түрік азаматтары Кипр Республикасының паспортына өтініш бере алады.) Бұл түрік кипрліктеріне қатысты халықаралық көзқарасты өзгертуге бастады, өйткені Кипр Республикасының үкіметі дауыс беру нәтижесіне қарамастан ТРКК-ға қатысты халықаралық эмбаргоны сақтауды жалғастыруда. 2020 жылдың қазан айында Ұлттық Бірлік партиясының (ҰБП) кандидаттығын қойған Ерсін Татар қазіргі президент Мұстафа Ақыншыға қарсы өткен президент сайлауында жеңіске жетіп, Солтүстік Кипр Түрік Республикасының 5-ші президенті болып сайланды.

Заң шығарушы билік

Солтүстік Кипр заң шығарушы орган сайлайды. Республика Ассамблеясы (Cumhuriyet Meclisi) 50 мүшеден тұрады, олар 5 жылдық мерзімге пропорционалдық сайлау жүйесімен сайланады. Партия парламентке өту үшін сайлау шегінен (жалпы дауыс санының 5%) өтуі керек. Парламент 5 сайлау округінен – Лефкосадан (Никосия), Магусадан (Фамагуста), Гирнеден (Кирения), Гюзельюрттан және Искеледен сайланған 50 депутаттан құралған. Парламент сайлауында сайлаушылар жеке кандидаттарға дауыс береді. Мұндай дауыс берудің екі тәсілі бар. Біріншіден, сайлаушы партияға дауыс бере алады, бұл сол партияның аталған округтен барлық кандидаттарына бір рет дауыс бергенмен тең. Бұл жағдайда сайлаушы депутаттарды басымдыққа бөле алады. Екіншіден, сайлаушы партия таңдамай, әртүрлі партиялардан кандидаттарға дауыс бере алады. Аралас дауыс беру жүйесінде бір адам аталған округтен сайланатын депутаттар санынан көп дауыс бере алмайды.