Моше Альшич – XVI ғасырдың көрнекті равині және комментаторы

Кіріспе

Моше Альших, (1508-1593), Альших Хакадош (Қасиетті) атымен танымал, 16 ғасырдың соңында көрнекті раввин, уағызшы және Киелі кітапқа түсіндірме жазушы болды. Альших 1508 жылы Осман империясында дүниеге келді және Хайим Альшихтың ұлы еді. Кейін Сафедке (қазіргі Израиль) көшіп, раввин Йосеф Кароның шәкірті болды. Оның шәкірттерінің ішінде раввин Хаим Виталь және раввин Йом Тов Цахалон бар еді. Ол 1593 жылы Сафедте қайтыс болды.

Маңыздылығы

Яһуди тарихында "Хакадош" атағына тек бірнеше раввин ғана ие болған. Алшикпен қатар Шелах Хакадош, Ари Хакадош және Ор Хахаим Хакадош та болды, олардың бәрі өз заманында ерекше тұлғалар еді. Алшик "Хакадош" ("Қасиетті") атағын неліктен алғанына қатысты түрлі себептер айтылған. Оның Тора мен Пайғамбарларға арналған уағыздық түсіндірмелері зор танымалдыққа ие және олардың ізгі өмірге шақыру ретіндегі күшті ықпалының арқасында бүгінге дейін оқылып келеді.

Өмір

Ол "Шулхан Арухтың" авторы Р. Джозеф Кароның шәкірті болды, ал оның шәкірттерінің арасында кабалист Р. Хаим Витал да болды. Алших Сафедтегі каббалистер тобына жатса да, оның еңбектерінде каббаланың іздері көрініс таппайды. Ол ұстаз, уағызшы және ислам құқығының маманы ретінде танымал. Оның өмірі туралы көп мәлімет жоқ. Ол өзі туралы еңбектерінде айтпай, тек оқығандары туралы баяндайды; сондықтан бес кітапқа жазған түсіндірмесінің кіріспесінде былай дейді: Мен ешқашан өзімнен асып түсуге тырысқан емеспін. Кішкентай кезімнен Талмудты оқумен айналыстым, және Абай мен Раваның пікірталастарын жақсы білу үшін ешиваға жиі барып тұратынмын.

Дәстүр бойынша, оның ұлы кішкентай шағында мұсылман болып кеткен, ал Аризал оның қайта оралуы үшін арнайы дұға жасаған екен.

Шығармалары

Бұл лекциялар кейін қасиетті кітаптарға ("Шекірлер") жазылған түсіндірмелер ретінде жарияланды, және Альших олардың жариялануына ерекше себеп келтіреді: "Менің лекцияларымды тыңдағандардың көптегені оларды толығымен немесе ішінара өз атынан қайталады. Менің өзімнің еңбегімнің жарық көруімен осы бұзушылықтардың алдын алуға болады". Бұл лекциялар, біраз ұзақ болғанымен, тыңдаушыларына жалықтырмады. Автор олардың басылған түрінде ("Шекірлер" ретінде) қажетсіз немесе басқа жерде айтқандарын алып тастау арқылы оларды қысқартқанын бірнеше рет мәлімдейді. Абраванел және басқа да кейбір түсіндірушілер сияқты, Альших өзінің түсіндірмелерінің әр бөлімін оқырманнан күтілетін бірқатар сұрақтармен бастады; содан кейін ол өз пікірін қысқаша баяндап, барлық сұрақтарға бірінен соң бірі жауап берді. Оның түсіндірмелері Талмудқа, Мидрашқа және Зохарға көптеген сілтемелермен толы, бірақ Абраванел, Герсонид немесе Маймонидтің еңбектері сияқты басқа түсіндірмелерге сирек сілтеме жасайды. Оның түсіндірмелерінің барлығы уағыздау сипатында, оның жалғыз мақсаты - Жазбалардың әрбір сөйлемінде немесе әрбір сөзінде моральдық сабақ табу, Құдайға сенімді нығайту, шыдамдылықпен төзімділікке шақыру және болашақ өмірде ие болатын мәңгілік бақытқа қарағанда, жер бетіндегі барлық игіліктердің құндылығы жоқ екенін дәлелдеу. Ол бауырларына жиі және шын жүректен тәубе етуге, немесе кемінде, дүниелік ләззаттарға құмарлықты шектеуге шақырады, осылайша Мессиандық дәуірдің жақындауына үлес қосуға шақырады. Альших оңай және ағымды стильде жазды; оның түсіндірмелері көбінесе аллегориялық сипатта, бірақ мистикаға сирек жақындайды. "Песня о песнях" кітабында ол "пешаит" (сөзбе-сөз түсіндірме) және "сод" (мистикалық түсіндірме) екі қарама-қарсы ұғымды атап, аллегориялық түсіндіруді енгізудің өзінің әдісін осы екі ұғымның арасындағы қауіпсіз орта деп жариялайды. Альших келесі түсіндірмелерді жазды, олардың көпшілігі бірнеше басылымда жарық көрді: "Torat Mosheh" (Пентетухқа түсіндірме), алғашқы басылымы. Белведер, Константинополь маңында, шамамен 1593 ж. Толық, көрсеткіштермен, Венеция, 1601 ж. Бұл түсіндірменің тұжырымын Жос. b. Aryeh Loeb дайындады, және ол әр түрлі формаларда жарық көрді ("Qitsur Alshich 'al ha Torah"), Амстердам, 1748 ж. "Marot ha Tsobeot" (Көріністер жинағы), пайғамбарлар мен олардың пайғамбарлықтары туралы, Венеция, 1803–7 ж. Бұл түсіндірмеден үзінділер "Minhah Qe'tannah" кітабына енгізілді, ол ертедегі пайғамбарларға арналған түсіндірме; 1724 ж. Амстердамда Biblia Rabbinica (Qohelet Mosheh) басылымында жарияланды. "Romemot El" (Құдайға мадақ), Забур кітабына, Венеция, 1605 ж. "Rab Peninim" (Мұналардың көптігі), Нақыл сөздерге, Венеция, 1601 ж. "Helqat Mehoqeq" (Заң шығарушының үлесі), Әйүп кітабына, Венеция, 1603 ж. "Shoshanat ha 'Amaqim" (Саялардағы лилия), Сүлейменнің жырына. Бұл түсіндірме алғаш рет басылып шықты және Альших өзі 1591 ж. редакциялады. Бұл түсіндірмеге сәйкес, ән - аллегория және Құдай мен жер аударылған Израиль арасындағы соңғысының миссиясы туралы диалогты білдіреді. "'Ene Mosheh" (Мұсаның көзі), Рут кітабына. Альших Рут кітабы туралы былай дейді: "Біз одан Құдайға қалай қызмет ету керектігін әрине үйрене аламыз"; және бұл сөзді өзінің Венеция, 1601 ж. түсіндірмесінде көрсетеді. "Devarim Nihumim" (Жаулау сөздері), "Еремияның зар жырларына". Атауы тек қана "Жар жырлары" дегеннің эвфемизмі емес; автор үмітсіздікке себеп жоқ екенін, Құдай Израильмен бірге екенін және ғибадатхана қиратылғанымен, Шехина Батыс қабырғасынан кетпегенін көрсетуге тырысады, Венеция, 1601 ж. "Devarim Tovim" (Жақсы сөздер), Екклесиаст кітабына. Ол өзінің терең ойлары үшін Екклесиаст кітабын "Бейнебес сулар" (океандар) деп атайды. Ол түсіндірмеде кітаптың негізгі идеясы ретінде "Барлығы бос, тек Құдайдан қорқу, бұл адамның шынайы өмір сүруінің негізгі шарты" деген сөзді көрсетуге тырысады, Венеция, 1601 ж. "Massat Mosheh" (Мұсаның сыйы), Естер кітабына, автордың Пурим сыйлығы ретінде бауырларына ұсынған, Венеция, 1601 ж. Альшихтің соңғы аталған бес кітапқа ("мегилот", "китаптар") берген түсіндірмелері Элеазер б. Ханания Тарниград редакциялаған қысқартылған түрінде жарық көрді, Амстердам, 1697 ж. "Habatselet ha Sharon" (Шаронның гүлі), Даниял кітабына, Сафед, 1563 ж. және Венеция, 1592 ж. "Hafִtarot" кітабына түсіндірме "Liqqute Man" (Манна жинағы) деп аталды, негізінен "Marot ha Tsobeotтан" жинақталды, Е. М. Маркбрейт, Амстердам, 1704 ж. "Yarim Mosheh" - бұл Джозеф Б. М. Шленкердің Альших шығармаларынан жиналған Абот кітабына түсіндірме, Фюрт, 1764 ж. Альшихтің Хагдаға берген түсіндірмесі Хагданың "...

These lectures were afterward published as "Commentaries" (perushim) on the books of the Holy Scriptures, and Alshich gives a remarkable reason for their publication: "Many of those who had listened to my lectures repeated them partly or wholly in their own names. These offenses will be prevented by the publication of my own work". These lectures, though somewhat lengthy, were not tedious to his audience. The author repeatedly declares that in their printed form (as "Commentaries") he greatly curtailed them by omitting everything which was not absolutely necessary, or which he had already mentioned in another place. Like Abravanel and some other commentators, Alshich headed each section of his comments with a number of questions which he anticipated on the part of the reader; he then proceeded to give a summary of his view, and concluded with answering all the questions seriatim. His Commentaries abound in references to Talmud, Midrash and Zohar, but contain scant references to other commentaries, such as the works of Abravanel, Gersonides or Maimonides. His explanations are all of a homiletical character; his sole object being to find in each sentence or in each word of the Scriptures a moral lesson, a support for trust in God, encouragement to patient endurance, and a proof of the vanity of all earthly goods as compared with the everlasting bliss to be acquired in the future life. He frequently and earnestly appeals to his brethren, exhorting them to repent, and to abandon, or at least restrict, the pursuit of all worldly pleasures, and thus accelerate the approach of the Messianic era. Alshich possessed an easy and fluent style; his expositions are mostly of an allegorical character, but very rarely approach mysticism. In his commentary on the Song of Solomon, he calls peshaִt (literal explanation) and sod (mystical interpretation) the two opposite extremes, while he declares his own method of introducing allegorical exposition to be the safe mean between these extremes. Alshich wrote the following commentaries, most of which have appeared in several editions:

"Torat Mosheh" (Commentary on the Pentateuch), first ed. Belvedere near Constantinople, about 1593. Complete, with Indexes, Venice, 1601. An abstract of this commentary was prepared by Jos. b. Aryeh Loeb, and has appeared in various forms (entitled: "Qitsur Alshich 'al ha Torah"), Amsterdam, 1748. "Marot ha Tsobeot" (Collected Visions), on the prophets and their prophecies, Venice, 1803–7. Extracts from this commentary are included in "Minhah Qe'tannah," a commentary on the earlier prophets; published in the Biblia Rabbinica (Qohelet Mosheh), Amsterdam, 1724. "Romemot El" (Praises of God), on the book of Psalms, Venice, 1605. "Rab Peninim" (Multitude of Pearls), on Proverbs, Venice, 1601. "Helqat Mehoqeq" (The Lawgiver's Portion), on Job, Venice, 1603. "Shoshanat ha 'Amaqim" (Lily of the Valleys), on the Song of Solomon. This commentary was the first to appear in print, and was edited by Alshich himself in 1591. According to this commentary, the Song is an allegory, and represents a dialogue between God and exiled Israel on the latter's mission. "'Ene Mosheh" (Eyes of Moses), on Ruth. Alshich says of the book of Ruth, "Surely from it we might take a lesson how to serve God"; and illustrates this statement throughout his commentary, Venice, 1601. "Devarim Nihumim" (Comforting Words), on the "Lamentations of Jeremiah". The title is not merely a euphemism for Lamentations; the author repeatedly attempts to show that there is no cause for despair, God being with Israel, and though the Temple is destroyed the Shekinah has not departed from the Western Wall, Venice, 1601. "Devarim Tovim" (Good Words), on Ecclesiastes. Alshich calls Ecclesiastes, on account of its deep thoughts, "Waters without end" (oceans). He endeavors in the commentary to illustrate, as the central idea of the book, the dictum, "All is vain, except the fear of the Lord, which is the essential condition of man's real existence," Venice, 1601. "Massat Mosheh" (Moses' Gift), on the book of Esther, presented by the author to his brethren as a Purim gift, Venice, 1601. The commentaries of Alshich on these last named five books ("megillot", "scrolls") appeared in an abridged form, edited by Eleazer b. Hananiah Tarnigrad, Amsterdam, 1697. "Habatselet ha Sharon" (The Rose of Sharon), on the book of Daniel, Safed, 1563, and Venice, 1592. A commentary on the "Hafִtarot" called "Liqqute Man" (Gatherings of Manna), was compiled chiefly from "Marot ha Tsobeot," by E. M. Markbreit, Amsterdam, 1704. "Yarim Mosheh" is the title of a commentary on Abot, gathered from the works of Alshich by Joseph B. M. Schlenker, Fürth, 1764. A commentary of Alshich on the Haggadah appears in the edition of the Haggadah called "Beit Horim" (House of Free Men). The commentary is full of interesting remarks and earnest exhortations (Metz, 1767). Even in the introduction the laws for Passover and the order for the evening are treated allegorically, and made the vehicle for religious meditation. It is, however, not likely that Alshich wrote these notes for the Haggadah. They were probably gathered from his works long after his death, as otherwise the Haggadah would have been published with his commentary much earlier. "Responsa"; as a casuist he was frequently consulted by other rabbis, and his decisions were collected in a volume of responsa (Venice, 1605; Berlin, 1766). His contemporaries frequently quote his opinions. During his lifetime Azariah dei Rossi produced his "Meor Einayim" (Light for the Eyes), in which the author rejected some beliefs generally received as traditional; Alshich, at the request of his teacher, R. Joseph Caro, wrote a declaration against the "Meor Einayim" as being contrary and dangerous to the Jewish religion (Kerem Chemed, v. 141). Alshich wrote also a poem, "Dirge on the Exile of Israel," in a very simple style in ten rhyming verses. It has been introduced into various earlier morning rituals, such as "Ayelet ha Shachar" (The Morning Dawn). It is also contained in the collection of prayers and hymns called "Sha'are Zion" (The Gates of Zion).