Кіріспе

Сусак (; неміс және француз тілдерінде: Sansig) – Хорватияның Адриатика теңізінің солтүстік жағалауындағы кішкентай арал. Сансего атауы грек сөзі Сансегус (Sansegus) – аралда көптеп өсетін бидайық (орегано) деген мағынаны білдіреді. Аралда әлі де аз ғана жергілікті тұрғындар тұрады, бірақ ол, әсіресе жаз айларында, танымал туристік орынға айналды. Сусақтың көптеген халқы қазір Америка Құрама Штаттарында тұрады.

География

Кварнер шығанағында және Истрия түбегінің оңтүстік-шығысында орналасқан Хорватияның Сусак аралы Лошин аралынан оңтүстік-батысқа қарай, Уние аралынан оңтүстікке қарай және Италия жағалауынан шығысқа қарай орналасқан. Сусак шамамен ұзын және ені, ал ауданы шамамен құрайды. Сусақтың ең биік нүктесі – Гарба, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Геологиялық тұрғыдан алғанда, бұл арал Адриатика теңізіндегі басқа аралдардан өзгеше, себебі ол негізінен әктас тау жынысының үстіне жатқан ұсақ құмнан тұрады. Аралда құм қалай пайда болғаны толыққанды анықталған жоқ: кейбір ғалымдар Сусақтың соңғы мұз дәуірінде По өзенінен келген шөгінділердің нәтижесінде пайда болғанын болжайды, бұл шөгінділер тектоникалық белсенділік арқасында су бетіне көтерілген, ал басқалары Сусақ құмының эолдық текті деп санайды. Топырақтың кеуектілігіне байланысты аралда тұрақты су ағындары немесе басқа да су көздері жоқ.

Тарих

Сусак тарихы бай және күрделі оқиғалармен толы. Өкінішке орай, 20-шы ғасырға дейінгі тарихының көп бөлігі белгісіз. Бұның себебі негізінен үш факторда. Біріншіден, 20-шы ғасырға дейін Сусак тұрғындарының көпшілігінде формальды білім болмады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін аралдан жаппай көші-қон болмай тұрып, бастауыш мектепті бітірген тұрғын табу сирек кездесетін. Екіншіден, арал тарихының көп бөлігі жазбада қалдырылмаған, ауызша таратылған. Соңғысы, және ең маңыздысы, арал тарихы үнемі өзгертіліп, жасырылып, сол кездегі билеушілердің ықпалына түсірілген. Мысалы, аралдың аты үкіметтің өзгеруіне байланысты кем дегенде үш рет өзгерген (Сансагус, Сансего және Сусак). Осы себептерге байланысты арал тарихын нақты қалпына келтіру қиын.

Мифтік шығу тегі

Ежелгі заманда, аралдар грек колониясы болған кезде, олар Абсиртідер деп аталды. Бұл Аргонавттар туралы аңыз бойынша, Ясон мен Медея алтын жүнді ұрлағаннан кейін, сиқыршының інісі Абсирттың қуып жете беруінен қашу үшін Минерва аралына тығылғандарымен байланысты. Алайда, Медеяның інісі оларды тауып алып, ол жасатқан тұзаққа түсті: оны кесіп-кесіп теңізге лақтырды, оның дене мүшелері Крес пен Лошинні айнала қоршаған көптеген кішкентай аралдарды құрады. Олармен бірге келген колхиялықтар осы жерде қалды және Абсорис қаласын құрды.

Антикалық кезеңнен Наполеонға дейін

Сусак атауының грекше «маржорам» деген мағына беретін сампсихон сөзінен шыққан деп есептеледі, ол кейін роман тілдерінде сансегус және сансакус болып өзгеріп, соңында славяндар Сусак деп атады. Сусакқа кем дегенде екі мың жыл бұрын иллирийліктер, грек теңізшілері және римдіктер (бай римдік азаматтар үшін жазғы демалыс орны ретінде) қоныстанған деген болжам бар. Сусакта осыны растайтын тікелей дәлелдер аз болғанымен, Сусақты қоршаған басқа аралдарда ғимараттар, мозаикалар, монеталар және жерлеу саркофагтары сияқты көне қалдықтар табылды. Сусак соңғы рет ерте орта ғасырларда қоныстанған болуы мүмкін. Егер Сусак сол кезде қоныстанған болса, онда славяндар Византия империясының билігінде аралды басқарған болуы керек (шамамен 500 жылдан шамамен 1000 жылға дейін). Джованни Диакон Сусақ туралы ең ерте сақталған жазбаны 11 ғасырдың басында жазды. Ол 844 жылы сарациндер венециялық кемелер флотын жойғанын айтқан. Құтқарылған кемелер Сансегоға қашқан деседі. Сусак 10-11 ғасырларда Хорватия Корольдігінің билігінде болды. 1071 жылы немесе шамамен сол уақытта Хорватия королі Крешимир Сусақты бенедиктин монахтарына аралда монастырь салу үшін берді, ол Әулие Михаил және Николайға арналмақ болды. Бенедиктин монахтары Сусақты 12 ғасыр мен 1267 жыл аралығында басқарды. 1267 жылы Истрия Венеция Республикасының құрамына кірді, және Сусақ та сол кезде немесе шамамен сол уақытта венециялықтарға өткен болуы мүмкін. Монастырь 11 ғасырдан 1770 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін оның орнына жаңа Әулие Николай шіркеуі салынды. 13-18 ғасырлар аралығында Сусақ венециялық дождардың түрлі құжаттарында, карталарында және ресми қағаздарында кездеседі. 1280 жыл шамасында Сусақты алғаш рет көрсеткен ең көне теңіз картасы – Carta Pisana жарық көрді. 16-18 ғасырларда картографтар Сусақтағы елді мекенді егжей-тегжейлі көрсеткен. 1593 жылы Кристиан Сгроттен аралдағы елді мекенді картаға түсірген алғашқы адам болды. 17 ғасырдың соңында картограф Корнелий Сусақтағы мұнара туралы айтқан: Villa e torre di Sansego. 1771 жылы картограф Альберто Фортис Сусақтағы шіркеу, порт және бірнеше шығанақтар мен мүйістері бар елді мекенді сипаттады. Бенедиктин монахтарынан кейін Сусақты Венеция Республикасы басқарды. Венеция билігі 1797 жылдың 17 сәуіріне дейін жалғасты, содан кейін Наполеон Бонапарт Леобен шартына қол қойып, Истрия мен Далмация арасындағы жерді (Сусақты қоса алғанда) Австрияға берді. Бұл жерді Австрияға қосу туралы ұсыныс 1797 жылдың 17 қазанында Кампо-Формио шартымен бекітілді.

Наполеон қазіргі заманға дейін

Сусак қазір Австрия империясының құрамына кірсе де, ол әлі де Наполеонның билігінде болды. Осы кезеңде (1797-1815 жылдары) Истрия мен Далмация арасындағы аймақ Наполеон империясының Илирия провинциялары немесе қысқаша Наполеонның Илириясы деп белгілі болды. Наполеонның жер аударылуынан кейін Австрия империясы Вена конгресінің шешімімен Сусакты және аймақтың көп бөлігін аннексиялады. Австрия империясы, содан кейін Австро-Венгрия империясы шамамен 1815 жылдан бастап 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына дейін 100 жылға жуық аралықта аралды басқарды. Австро-Венгрия билігі тұсында Сусак Австрияның теңіз жағалауы, яғни Кустенландтың бір бөлігіне айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Австро-Венгрия империясы тарағаннан соң, 1919 жылғы Сен-Жермен-ан-Лай шарты бойынша Сусак және басқа бірнеше аумақ салыстырмалы түрде жаңа Италия мемлекетіне берілді. Бенито Муссолинидің фашистік үкіметімен Италия үкіметі осы жаңа итальяндық аумақтарды итальяндықтандыру процесін бастады. Мысалы, Сусакта Италия үкіметі аралдың бірнеше тұрғындарының тегін және олардың жазылуын өзгертуді жүктеді. Тарабокия Тарабоччияға, ал Пикинич Пикиниге айналды. Сусактан эмиграция жасағандар өз ұлты итальяндық екенін айтса, хорват емес адамдар Тарабокия орнына Тарабоччия деп жазды, себебі Австро-Венгрия үкіметі итальян халқының санын азайтуға көп күш жұмсаған еді. 1943 жылдың қыркүйегінде Одақтастар Италияға шабуыл жасаған кезде Сусакқа қатысты итальяндық егемендік аяқталды. Нацистер Адриатикалық теңіз жағалауының операциялық аймағын құрып, Сусакты қоса алғанда, аймақты өз бақылауына алды. Нацистер 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін аралда қалды. 1947 жылы Париж бейбіт шарты Екінші дүниежүзілік соғысты ресми түрде аяқтады. Сусак маршал Тито басқарған Социалистік Югославияның құрамына кірді. Югославия 6 республика, 1 автономиялы округ және 1 автономиялы провинциядан тұрды, ал Сусак Хорватия Социалистік Республикасының құрамына енді. 20 ғасырдың ортасында Сусактан жаппай адамдар көшіп кетті. 1991 жылдың 25 маусымында Хорватия Югославиядан тәуелсіздігін жариялады және Сусак жаңадан құрылған Хорватия Республикасының құрамында қалды.

Этникалық итальяндықтарды қуып шығару және Америкаға жер аударылу

Юлиан аймағындағы итальяндықтар соғыстан кейін, әсіресе жақын маңдағы Истрияда итальяндықтардың жаппай қырғынынан кейін, аралды тастауға зор қысымға ұшырады. Социалистік үкіметтегі хорват және словен ұлтшылдары, славян мемлекетіне (Югославия Федерациясындағы Хорватия Республикасы) қосылғаннан кейін итальяндықтарға ұжымдық жаза салуға тырысты. Сусак Сансего тұрғындары роман және славян лексикасын қамтитын жергілікті диалектіде сөйледі. Кедейлік, ашаршылық және жұмыс таба алмау, сондай-ақ жақсы өмір сүру ниетімен арал 1948 жылдан 1960 жылдардың ортасына дейін саяси жағдай мен ұлтшылдық саясаттың тікелей салдарынан жаппай эмиграцияны бастан өткерді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Югославияның жаңа үкіметі барлық еңбекке қабілетті ер адамдардан белгілі бір мерзімге жалақысыз жұмыс істеуді талап етті. Сансеготтардың (Сусақтан шыққан адамдар) көпшілігі, халықтың 80 пайызынан астамы, 1960 жылдардың ортасына дейін аралды тастап кетті. Сусақ тұрғындары АҚШ-қа көшудің екі негізгі себебі болды. Біріншіден, олар АҚШ-тың оларға байлыққа, жұмысқа, білімге және тұрмыс деңгейіне жақсы мүмкіндіктер ұсынатынына сенді. Екіншіден, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Сусақтан эмиграциялаған адамдардың көпшілігі АҚШ-қа, әсіресе Нью-Джерси штатының Хобокен қаласына қоныс аударған.

Экономика

Сусак аралының тарихының көп бөлігінде, оның тұрғындары шарап жасау, егін шаруашылығы және балық аулау арқылы өздерін асыраған. Арал тұрғындары 1936-1969 жылдар аралығында шарап пен граппаның көп мөлшерін өндірді, бұл кезде кооперативтік шарап қоймасы сусындарды өндіруге және дайындауға көмектесті. Бір кезде аралда балық консервілеу зауыты да болған. 1960 жылдардың ортасына қарай Сусак дерлік толығымен босады, ал оның бас қаласы қирап жатты. Бүгінде туризм Сусақтың басты саласы болып табылады, бірақ қызыл шарап – плескунац және құрғақ розе – трожищина сияқты шараптар да әлі өндіріледі. Маусым мен қыркүйек аралығында күн сайын бірнеше жүз турист аралға келіп, түнеп қалады немесе күндізгі саяхаттарға шығады. Туристік маусымның шарықталу кезеңінде, шілде және тамыз айларында арал халқының саны 1500-ге дейін жетеді. Сусақтың туризмін дамытуға Сусак Экспо – жетекші, заманауи суретшілерді тартатын халықаралық жылдық өнер шарасы үлкен үлес қосты.

Әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер

Хорватия материгінен қашықтығы және оны жылдар бойы басқарған көптеген мәдениеттердің ықпалынан туындап, Сусак тұрғындарының көптеген ерекше дәстүрлері бар. Кейбір дәстүрлер аралға тән, мысалы, аралдың тілі мен әсем киімдері. Ал басқа дәстүрлер, мысалы, ас мәдениеті, Оңтүстік және Орталық Еуропаның алуан түрлі әдет-ғұрыптарының үйлесімінен құралған. Сусак тұрғындары ерекше диалектте сөйлейді, оны тек аралда және аралдан кеткен ересек ұрпақ арасында естуге болады. Сонымен қатар, аралдың 60 жастан асқан көптеген тұрғындары итальян тілінде де сөйлейді. Арал тұрғындарының бір-бірін лақап атымен атау қа обырасы бар, және Сусаққа келген сырттан келгендерге де лақап ат қойылады.

Киім-кешек және киім

Сусак ең алдымен жас әйелдер киетін әсем әрі күрделі киімдерімен танымал, әсіресе тойлар мен мерекелер сияқты ерекше жағдайларда. Киімнің өзі қысқа, жарқын, тіпті неоновый түсті юбкадан тұрады, оның астында көптеген жиегі бар кіші юбкалар бар, бұл киген адамға балет туту кигендей көрінеді. Әдетте, осы киімнің үстінен ұзын жеңді, ақ көйлек киіледі. Киімді қызғылт немесе апельсин түсті жүн шұлық, былғары аяқ киім және юбканың түсіне сәйкес бас киім толықтырады. Бұл дәстүрлі киімді кигенде әйелдер әдетте бір немесе екі қолын беліне қойып, киімнің ерекшелігін көрсетеді. Егде саялы және жұмыс істейтін әйелдер көбінесе қараңғы, ұзын юбка киеді, оның астында жиегі жоқ. Олар ақ немесе қара ұзын жеңді көйлек, шаштарын жабатын қысқа жамылғы және қара жүн шұлық киеді. Сусақтың еркек киімдері әйелдердікінен гөрі қарапайым. Ерлер дәстүрлі түрде қара шалбар және қара жилет киіп, ұзын жеңді, ақ, жағалы көйлек киеді. Киімді жұмсақ, қара түсті бас киім және жилетке түрлі-түсті белбеу немесе ленталар қосып толықтыруға болады. Жақын туыстарының, мысалы, жұбайының, ата-анасының, бауырларының немесе балаларының қайтыс болуынан кейін қайғы кезеңінде Сусақ тұрғындары белгілі бір уақыт бойы толығымен қара киім киеді.

Тағам

Сусақтың асханасы итальяндық, хорват, австриялық және Жерорта теңізі асханаларының ерекше үйлесімін ұсынады. Теңіз өнімдері, әсіресе сардина, скумбрия және групер сияқты балықтар, олардың жеткілікті мөлшерде болуына байланысты, көп танымал. Ашық отта пісірілген қой еті мен шошқа еті де танымал, бірақ көбінесе арнайы мерекелерге сақталады. Сусақ халқы десерт ретінде джем немесе жеміспен толтырылған палачинка, штрудель (арал Австро-Венгрия империясының билігінде болған кезден қалған дәстүр) немесе ұннан жасалған және қант ұнтағымен себілген лоси тәттісін жемісті пайдаланады.