Кіріспе

Голландиялық суретші (1588–1629)

Хендрик Янс тер Брюгген (немесе Тербрюгген) (1588 – 1 қараша 1629) – жанрлық көріністер мен діни тақырыптарды суреттейтін голландиялық суретші. Ол Караваджионың голланд жақтастарының бірі – «Утрехт караваджистері» деп аталатын топтың мүшесі болды. Геррит ван Гондхорст пен Дирк ван Бабуренмен бірге Тер Брюгген Караваджионың ықпалына түскен ең маңызды голланд суретшілерінің бірі еді.

Өмірбаян

Тер Брюггеннің өмірінде оған қатысты ешқандай жазба табылмаған. Оның әкесі Ян Эгбертс тер Брюгген, бастапқыда Оверайссельден шыққан, Утрехтке көшіп келді, онда Оранж князі Вильгельм ІІ оны Утрехт сотының хатшысы етіп тағайындады. Ол София Диркске үйленген. 1588 жылы Хендрик Гаагада дүниеге келді, сол кезде әкесі Голландия провинциялық кеңесінің сот орындаушысы қызметін атқарды. Осы суретші туралы қысқаша мәліметтерді Жоахим фон Сандрарттың 1675 жылғы «Teutsche Academie» еңбегінен табуға болады, онда ол Вербюг деп аталған. Онда ол маньеризм стилінде сурет салатын Абрахам Блумарттан оқығандығы айтылады. Сандрарт суретшінің «tiefsinnige, jedoch, schwermütige Gedanken in seinen Werken» [оның туындыларындағы терең, бірақ көңіл көтерусіз ойлар] екенін де атап өткен. Осы сенімсіз жағдайдан бастап, суретшінің ұлы Рихард тер Брюгген 18 ғасырдың басында әкесінің суретші ретіндегі беделін қайта жаңғыртуға тырысты. Ол 1707 жылғы 15 сәуірде Роттердамнан Адриан ван дер Верфтен Хендрикке жоғары баға берген хат алды. Сол жылы 5 тамызда Рихард Девентер қалалық кеңесіне төрт Евангелисттің суретін сыйға тартты, олар қала әкімшілігінде әкесінің естелігі ретінде ілінді. Арнольд Хубракен өзінің «De Groote Schouburgh» (1718–1721) еңбегінде Рихардтың айтуынша, суретшінің Римде Рубенспен кездесіп, сондай-ақ Неапольде жұмыс істегенін жазған өмірбаян жариялады. 1607 жылдың көктемінде сол аттас курсант Эрнст Казимир Нассау-Дицтің әскерінде қызмет еткен, осы себепті Тер Брюгген Италияда болған деп есептеледі, бірақ тек сол жылы, бұрынғыдай 1604 жылы емес (Бодарт баспасынан шыққан суреттегі жазуға сүйене отырып). Бұл оның Римде Караваджомен кездеспегенін білдіреді, өйткені ол суретші 1606 жылы кісі өлтіруден қашып кеткен. Дегенмен, ол Караваджоның өмірінде Римде болған жалғыз голланд суретшісі болғаны белгілі. 1614 жылға қарай Тер Брюгген үйіне қайтып бара жатып Миланды басып өтті. 1615 жылғы 1 сәуірде Тиман ван Гален мен Тер Брюгген Утрехт сотында куәгерлер ретінде куәлік берді. Ол 1616 жылы Утрехт суретшілер гильдиясының мүшесі ретінде тіркелді, ал сол жылдың 15 қазанында ағасы Янның күйеуі Жакомийна Вербекке үйленді. Тер Брюгген 1629 жылғы 1 қарашада Утрехтта қайтыс болды, мүмкін, обадан көз жұмған. Олар Сниппенвлухта тұрған. Тер Брюггеннің сегіз баласының соңғысы, Хенникген, төрт айдан кейін 1630 жылғы 14 наурызда дүниеге келді.

Жұмыс және әсері

Ол, әрине, Караваджоның және оның ізбасарларының – итальяндық қараваджистердің – Орацио Джентилески сияқты еңбектерін зерттеді. Караваджоның туындылары Италияда үлкен сенсация тудырды. Оның суреттері батыл тенбрерозо техникасымен – айқын, жарқын беттер мен көлеңкелі, қараңғы бөліктердің контрастымен – ерекшеленді, сонымен қатар кейде әдемі, кейде таң қалдыратын немесе тіпті ұятты тақырыптардың әлеуметтік реализмін де қамтыды. Италияда болған кезінде Тер Брюггенге Аннибале Карраччи, Доменичино және Гвидо Рени де ықпал етті. Утрехтке оралғаннан кейін ол тағы бір голландиялық қараваджист – Герард ван Хонторстпен бірге жұмыс істеді. Тер Брюггеннің сүйікті тақырыптары ішімдік ішетін немесе музыка ойнайтын адамдардың жартылай бой суреттері болды, бірақ ол ірі көлемді діни суреттер мен топтық портреттер де жасайтын. Ол Караваджоның ықпалын өздерімен алып келді, оның суреттерінде жарық пен көлеңкенің күшті драматизмдік қолданысы және эмоционалды түрғыдан толқыған сюжеттер байқалады. Оның діни сюжеттерге деген көзқарасы Рембрандттың туындыларында көрінеді, ал оның стилінің элементтерін Франс Халс пен Йоханнес Вермеердің суреттерінде де табуға болады. Питер Пауль Рубенс Тер Брюггеннің туындыларын "Утрехт суретшілерінің барлығынан да жоғары" деп сипаттады.