Кіріспе

Эдомдықтардың ұлттық құдайы Кос (эдомдық: 𐤒𐤅𐤎 Qāws, кейіннен Кос; еврейше: קוֹס Qōs) сондай-ақ Каус (Qa uš), немесе Козе (грекше: Kωζαι Kōzai) эдомдықтардың ұлттық құдайы болды. Ол Идумеялық Жахвеге ұқсас. Ескі Келісімде бұл есім екі рет кездеседі (егер Нақыл сөздер кітабындағы бұзылған мәтіндегі ықтимал сілтеме ескерілмесе) Езра мен Нехемия кітабында жеке есімнің бір бөлігі ретінде Барқос ("Кос ұлы") түрінде айтылады, бұл отбасының немесе рудың "әкесін" білдіруі мүмкін, бұл эдомдық/идумеялық nəṯīnīm немесе ғибадатханаға көмектесушілердің Вавилондық жер аударынан оралғандарына қатысты. Кос есімінің өзі "доға" дегенді білдіруі мүмкін. Кос солтүстік Арабия пантеонындағы "мергенші" Кузамен теңестірілді және тау мен ауа райы құдайы ретінде құлшылық етілді. Есімдердің ұқсастығы Костың арабтың жаңбыр құдайы qaws quzaḥ-қа ассимиляциялануына мүмкіндік берді, ал біріншісі кейін екіншісімен бірігіп, Идумеялықтар парсы билігі астында автономиясын жоғалтқанда үстемдікке ие болды, бұл, мүмкін, ұлттық тәуелсіздіктің жойылуын өтеу механизмі болды, бұл яһуди патшалығының құлауынан кейін Жахвеге табынудың күшеюіне ұқсас. Костабар I, оның есімі "Кос - қуатты" дегенді білдіреді. Ирод оған Идумеяға (στρατηγός) қолбасшылық бергеннен кейін, Клеопатраның қолдауымен Костабар патшалықты Иродтың Яһудеясынан тартып алуға тырысты. Өз бүліктеріне жергілікті халықтың қолдауын алу үшін ол ежелгі Кос культін қайта жандандырды, мүмкін, Идумеяның ауылдық халқы, әлі де өздерінің дәстүрлі құдайларына адал, оған қолдау көрсетуге көндіру үшін. Бұл есім Набатей тілінде Кирбет эт-Таннурдағы жазуда кездеседі, онда ол бұқалармен қатар отырған және сол қолымен көп ұшты нөкер ұстаған Дюшара құдайымен синкретизацияланған, бұл оның ауа райы құдайы ретіндегі қызметін көрсетеді. Ол сондай-ақ Идумеялық Мамредегі тұғырдың үстінде де бейнеленген, соның ішінде Эдом патшаларының есімдері де бар: Тиглат-Пилесер III-тің бағыныштысы Кос-Малаку және Есархаддонның бағыныштысы Кос-Габар.

Қос және Яхве

Аммондықтардың (Милком) және моавтықтардың (Кемош) басты құдайынан өзгеше, Танах едомдықтардың құдайы Қосты тікелей атамайды. Кейбір ғалымдар бұл жіберуді Яхве мен Қос арасындағы жақын ұқсастықтармен түсіндіреді, бұл соңғысын теріске шығаруды қиындатқан болар еді. Еврей Библиясының Төрешілер кітабындағы поэтикалық қайырма Яхве Едом аймағындағы Сейірден жолға шыққандығын айтады. Жақында Яхве бастапқыда кениттердің құдайы болған, оның культі Мидиядан солтүстікке қарай израильдіктерге тараған деген пікір айтылды. Осы тұжырым бойынша, Қос Яхвеге берілген атау емес, титул болуы мүмкін. Яхве мен Қосты байланыстыратын тағы бір фактор – олардың сол аймақтағы ортақ тегі, сондай-ақ эдомдықтардың соңғысына табынуындағы бұрынғысының белгілері. Сондықтан едомдық Доғ Яхвеге табынуда еш қиындық көрмейді, ол еврей қасиетті орындарында өз үйінде сезінеді. Сүндеттеу, яғни еврейлердің маңызды діни рәсімі, Эдомда да орындалған. Одед Балабан мен Эрнст Аксель Кнауф Рамсес кезеңінің топографиялық тізімдеріндегі кейбір есімдердің Қосқа сілтеме жасайтын теофорлық есімдер екенін мәлімдеді. Егер бұл рас болса, онда құдай туралы ең алғашқы мәліметтер Яхведен 600 жылдан астам бұрын пайда болған болар еді.