Кіріспе

Рабиндранат Тагордың 1916 жылғы "Үй мен әлем" романы (баңла тілінде, ঘরে বাইরে Ghôre Baire немесе Ghare Baire, lit. "Үйде және сыртта") – Рабиндранат Тагордың 1916 жылғы романы. Кітап автордың өзінің батыс мәдениеті идеялары мен оған қарсы революция арасындағы күресін көрсетеді. Бұл екі идея екі басты кейіпкер арқылы бейнеленеді: Никилеш, ол рационалды және зорлыққа қарсы, ал Сандип, ол мақсатына жету үшін ешқандай тосқауылға жол бермейді. Осы екі қарама-қарсы идеал Бенгал аймағының тарихын және қазіргі мәселелерін түсіну үшін маңызды. Романды автордың інісі Сурендранат Тагор 1919 жылы автордың қатысуымен ағылшын тіліне аударған. 2005 жылы Шриджата Гуха Penguin Books India үшін оны қайтадан ағылшын тіліне аударды. "Үй мен әлем" 2014 жылы The Telegraph газеті жасаған 10 ең ұлы азиялық роман тізіміне енді.

Саяси қозғалыстар

Роман ХХ ғасырдың басындағы Үндістанда өрбиді. Сюжет желісі сол кездегі елде болған Ұлттық Тәуелсіздік қозғалысымен қатар өтеді, ол Үндістан Ұлттық Конгресінің бастауымен туды. Британдық отаршылдық үкімді тоқтатуды жалпы мақсат еткен түрлі ұлттық және аймақтық науқандар болды, олардың арасында соғысшыл және бейбітшіл идеялар да кездесті. Ұлтшылдық күрес ХХ ғасырдың басында, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде күшті өркендеді. Осы қозғалыстың мысалдары – Индо-неміс келісімі және Гадар қастандығы, екеуі де сәтсіз аяқталды. Роман үшін ерекше маңызды – Үндістан Ұлттық қозғалысының бір бөлігі ретінде Свадеши қозғалысын түсіну. Свадеши қозғалысы 1905 жылы вице-король Лорд Курзонның Бенгалияны бөлуіне жауап ретінде басталды, бұл индуистер мен мұсылмандарды уақытша түрлі географиялық аймақтарға бөліп жіберді. Свадеши қозғалысы британдық отаршылдыққа қарсы күресте табысқа жетті. Үндістан азаматтары үнділік өзін-өзі тану мен тәуелсіздікті нығайту үшін британдық тауарларды бойкоттауға шақырылды. Бұл қозғалыс "Үндістандағы жаңа рухты" қалыптастыруда және Үндістанды Ұлыбританиядан бөліп алуда маңызды рөл атқарды, содан кейін кең таралған кедейшілікке осы ел жауапты деп есептелді.

Дәстүрлі үнді үй шаруашылығы

Дәстүрлі Үндістанда отбасы құрылымы тек ядролық отбасынан ғана емес, сонымен қатар ата-аналары, қайнағаналары және үйленбеген қарындастары да кіреді. Бірлескен отбасы ежелгі Үндістанмен байланысты болғанымен, қазіргі Үндістанда да жиі кездеседі. Дәстүр бойынша, ұл балалар қыз балалардан артық саналған, себебі олар ақша тауып отбасын асырай алатын, ал қыз балаларды тәрбиелеуге көп шығын кеткен. Қыз балалар жұмыс істей алмайтындықтан, олардың үйлену тойына қымбат сыйлықтар, бағалы зергерлік бұйымдар мен сары сияқты заттар қажет болған. Қыздар басқа отбасыларға тұрмысқа шыққаннан кейін, жаңа қайнағаналарына «әке» және «ана» деп үн қоюға міндетті болған. Отбасының иесі ретінде әйелдің міндеті – шаруашылықты басқару, балаларға күтім жасау және жаңа қайнағаналарының көңілін табу болған. «Үй мен әлем» романы үш басты кейіпкердің жеке күресін ғана емес, сонымен қатар отбасы құрылымының ерекшеліктерін және дәстүрлі үнді отбасыларының қалай болғанын да көрсетеді. Романның басында Бимала – күйеуіне адал, тіпті өзін-өзі сынап, кінәлайтын қарындасына да құрметпен қарауға мәжбүр болатын дәстүрлі, мойынсұнғыш үй шаруасы. «Мен күйеуімнің аяқтарының тозаңын оятусыз, абайлап, үнсіз жинап алып, маңдайымдағы қызғылт түсті белгінің таңғы жұлдыздай жарқырағанын сезінетінмін» (11). Бірақ, Сэндипке ғашық болғаннан кейін, ол әйелдің дәстүрлі рөлінен бірте-бірте бас тартады. Ол батылрақ болып, қарындасының сынаған сөздеріне бейжай қарап, үйдің әйелдерге арналған бөлігінен шығып, күйеуі емес, Сэндиппен оңай сөйлеседі. Оның жақсы үй шаруасынан тәуелсіз, заманауи әйелге айналуы оқиғаның маңызды бөлігі болып табылады.

Никилеш

Нихиль білімді және мейірімді адам ретінде көрінеді және сипатталады. Ол жер иелерінің кулин аристократиялық әулетінен шыққан, ал оның отбасы әдемі әйелдермен мақтанады. Дегенмен, Нихильдің ерекшелігі - ол тек кедей ғана емес, сонымен қатар аса тартымды емес әйелге де үйленді. Ол Сәндіптің досы және оған өз коттеджінде тұруға рұқсат берді. Осы себепті полиция оны қандай да бір "жасырын наразылықты" қолдап-қуаттауда күдіктенеді. Шындығында, Нихиль өз елінің кең мағынадағы рөлін жақсырақ түсінеді деп санайды және Свадеши қозғалысына қатысудан бас тартады.

Бимала

Бимала – Нихилдің әйелі. Ол аса сұлу емес және Нихилге қарағанда әлдеқайда қарапайым отбасыдан шыққан. Ол күйеуін шын жүректен сүйеді және оған толыққанды берілгендіктен ләззат алады. Романның басында ол дәстүрлі әйел рөлімен шектеліп, күйеуінің көндіруіне қарамастан, шын өмірге қадам басу туралы ойланбайды. Бірақ Свадеши қозғалысы басталып, Сандиптің радикалды әсерінен кейін оның сезімдері күрт өзгереді.

Сандип

Сандип - романның үшінші маңызды кейіпкері, ол махаббат үшбұрышын аяқтайды. Ол Нихиль мен Бималаның үйінде қонақ және оның революциялық идеялары мен сөздері Бималаға зор әсер етеді. Сандип империализмге қарсы пікірлерін ашық білдіреді және шебер тіл шешені. Сандип Нихильге кері мінез-құлық сипаттамаларын көрсетеді, осылайша Бималаның Сандипке қызығушылығын арттырады. Бимала Сандип ұсынатын идеяларға да, оның өзіне де әуес болады. Оның көрінетін патриотизмінің күшеюі Сандиппен көбірек уақыт өткізуіне себеп болады, соның салдарынан махаббат үшбұрышының қақтығысы күшейеді. Сандиптің есімі "дипамен (жарық, от жалыны) бірге" деп аударылады.

Бара Рани

Бара Рани – Нихилештің қарындасы болып табылады. Оның Бималамен қарым-қатынасы шиеленіскен, тіпті нашар. Ол үйде үлкен жағдай туғызады. Сондай-ақ, ол Нихилді өзіне қажетті заттарды алу үшін пайдаланады. Бимала Нихилге одан жиі шағымданады. Бара Рани Бималаның Сандип Бабумен жақындығы үшін оны қорлайды.

Амуля

Бимала Амуляны өзінің асырап алған ұлы деп санайды, оны ол Суадеши қозғалысынан кездестірген. Алғашқы кездесуде Бимала одан олардың ісі үшін ақша табуды сұрайды. Ол қиялдағы схемалар мен жоспарларды айтады, ал Бимала оған "сен балалыққа берілмеуің керек" деп жауап береді (138). Жағдайды ойластырғаннан кейін Амуля ақша үшін кассирді өлтіруге бейімделеді. Тагор оны шикі сезім мен құмарлықтың символы ретінде қолданады, бірақ көбінесе топтық немесе көтеріліс психологиясында болатын басқаларға деген қайырымсыздық сезімін де көрсетеді. Амуля, кез келген жасөспірім сияқты, қозғалыстың мақсаттарын орындау мен Бимала сияқты жеке деңгейде жақын қарым-қатынас орнату арасында күреседі; бұл Сандиптің күшті ықпалымен одан да қиындатылады.

Жиналыс

Романның басында Нихиль әйелі Бималаны сыртқы әлеммен байланысуына және "шындықпен" жақсырақ танысуына көмектесу үшін саяси митингке алып келеді. Бимала Сандип туралы бұрын естігенімен, оған қатысты біраз жағымсыз пікір қалыптастырған болатын, алайда Сандиптің сөйлегенін осы мітингте алғаш рет естіді. Бұл оқиға оның Сандип туралы ойын ғана емес, сонымен қатар үйдегі және сыртқы әлемдегі өміріне деген көзқарасын да өзгертеді. "Мен енді раджа үйінің ханымы емес, Бенгалия әйелдерінің жалғыз өкілімін", - дейді Бимала (31-бет).

Бималаның ісі

Кітаптың соңында Сандип Бималаны күйеуі Нихильден ұрлауға көндіреді. 6000 рупия ұрлаған кезде ол жасаған қорлық қылмысты түсінеді: "Мен үйімді елімнен бөлек деп ойлай алмадым: мен үйімді тонадым, елімді тонадым. Осы күнә үшін үйім маған тиесілі болмай қалды, елім де мені қабылдамады" (144). Бұл Бималаның мінезіндегі шешімді өзгеріс: ұрлық жасау барысында ол Сандиптің тек ұлтты бұлдап, тонамайтынын ғана емес, сонымен қатар өзін және басқаларды да осы жолға салуға ұмтылатынын түсінеді. Соңында ол ақшаны Сандипке береді де, осы жаңадан мойындаған күнәсі үшін Сандип пен Амулядан үздіксіз мақтау алады. Бірақ Бимала Нихильден ақша ұрлағаны үшін қателік жасағанын сезінеді және Амулядан кейбір әшекейлерін сату арқылы ақшаны қайтаруға көмектесуін сұрайды. Амуля қорапты қайтаруға тырысады, бірақ Сандип оны ұрлап, өзі қайтарады. Осы оқиға Амуля мен Бималаға Сандиптің тек өзіне ғана қызығушылық танытатынын көрсетіп, олардың оның ықпалынан азат болуына көмектеседі. Осы кезде Бимала Сандиптің қызғануын оңай қоздыра алатынын, яғни оған деген күшін сезінеді.

Дәстүр мен модернизм

Атауынан көрініп тұрғандай, маңызды тақырып – үйдің сыртқы әлеммен байланысы. Никил заманауи батыс тауарларын және киім-кешекті ұнатады, сонымен Бималаға да сыйлайды. Дегенмен, индуист дәстүрі бойынша Бимала үй алаңынан ешқашан шықпайды. Оның әлемі – батыс және дәстүрлі үнді өмірінің қақтығысы. Ол Нихил әкелген заманауи заттарды ұнатады, бірақ Сандип келіп, ұлтшылдық туралы құйындай сөйлегенде, ол осы заттарды өмір салтына қауіп деп санайды. Бималаның күресі – өзін тану мәселесі. Ол елдің бір бөлігі, бірақ тек үйін ғана біледі, ал оның үйі – мәдениеттердің қосылысы. Ол өзі сүйетін елдің идеалдарын қолдау, немесе үйін, бүкіл әлемін келіспеушіліктерден құтқару және дәстүрлі үнді әйеліне лайық күйеуін қолдау арасында қыңыр жағдайға түседі. Бимала дәстүрлі өмірін қазіргі заманмен қалай үйлестіре алатынын түсінуге мәжбүр. Бұл тақырып ұлтшылдық тақырыбымен байланысты, өйткені бұл Тагордың ұлтшылдықтың пайдасынан гөрі зиянын келтіру мүмкіндігі туралы тағы бір ескертуі болып табылады.

Сандип пен Нихил

Никил мен Сандиптің елдің дамуына қатысты көзқарастары мүлдем әртүрлі. Нихиль осы сенімдерін қара терілі әйел, "сұлу емес" деп есептелетін Бималаға үйлену арқылы көрсетеді. Роман барысында Нихиль аса патриоттық елге деген наразылығын білдіреді: "Күш қолдану? Бірақ не үшін? Шындыққа қарсы күш жеңе ала ма?" (45-бет). Ал Сандип елдің дамуы үшін күшке және билікке сенетін, кері көзқарасқа ие: "Менің елім мен туған жерім болғандықтан ғана менікі бола бермейді. Мен оны күшпен жеңгенде ғана менікі болады" (45-бет). Нихиль мен Сандиптің қарама-қайшы пікірлері оқиғаның негізін қалайды және Бимала үшін қиын жағдай тудырады. Өкінішке орай, Нихиль романның басынан бері Бималаға сыртқы әлемді көрсетуге және оның ішкі сезімдерін оятуға тырысып, сәтсіз аяқтайды. Сандиптің керемет шешендік қабілеті, оның құштарлығы мен қатыгездігі Бималаның жүрегін жаулайды, бұл оның күйеуінен кемшілік жасайды.

Ілюзиялар

Романда үнемі қалыптасып отыратын иллюзиялар маңызды қайталанатын тақырыпқа айналады. Сандип көбінесе өзінің ізбасарларына және Бенгал халқына теріс әсер ететін иллюзияларды тудырады. Ол өз сенімдерінің көрінісін жасап, Бенгал халқын бір түрлі культқа батырып алады. Оның қиялы – барлық басқа әлемдерден азат, толық егемендік, шексіз байлық пен жеке ләззат алу. Бұл иллюзия, көптегендері сияқты, жалған және өтірік. Ол соңында осы адамдарға өз елдерінің толық хаосқа түсіп, түрлі сенімдердегі адамдар арасында азамат соғысы басталуын көруге билет сатады. Ол Бималаға болашақ – әйелдер, олар құтқарылудың таңдалған жолы деп сендіру үшін иллюзия жасайды. Бимала осы соғысқа өзі кінәлі деп ойлайды, оның бәрі оның әрекеттерінен болды. Ол дұрыс істемегенін, дұрыс іс тындырмағанын айтады. Ол өзінің де "Банде Матарамның" құрбаны болғанын мойындаудан бас тартады. "Енді мен ешнәрседен қорықпаймын, өзімнен де, ешкімнен де. Мен оттан өттім. Қабығып кететін жанып кетті, қалғаны өлмес. Мен өзімді барлық күнәларымды өз азабына қабылдаған оның аяқтарына бағыштадым." (199) Сандиптің ең үлкен алдауы – оның қамқорлық пен құштарлық маскасы, ол өзінің өзімшілдігі мен әлемге деген құмарлығын жасырады.

Шындық

Бұл романның өзі шындыққа қатысты түрлі көзқарастарды салыстыру болып табылады. Қай шындық дұрыс екенін оқырман өзі анықтауы керек. Никил әлемді идеалистік тұрғыдан қарастырса, Сандип радикалды, табиғатқа табынушылық көзқарас ұстанады. Ол Никилдің дүниетанымын өзі тіршілік ететін нақты, шикі өмірге қарағанда кемсіз деп санайды. Бимала да шындықтарды салыстыруға тиіс. Сандиппен араласу арқылы ол "шақти" (әйелдік күш) деген шындықпен танысады, бірақ Никилмен бірге өмірі некелік байланыс шындығына негізделген. Осының барлығы шындықтың тек объективті нәрсе емес, сонымен қатар рухани немесе моральдық өлшемдері бар екенін көрсетеді. Оқиға трагедиямен аяқталғанымен, екі көзқарас та оқиғаның нәтижесіне әсер етеді, ал оқырман өзіне ұнайтын немесе ұнамайтын жағын ойлап көруі керек.

Сүйіспеншілік пен бірлік

Романның алғашқы беттерінен бастап Нихиль мен Бималаның махаббаты мен одағы қасиетті нәрсе ретінде бейнеленеді. Нихиль бүкіл оқиға барысында әйеліне деген берілгендігін дәлелдеді. Ол мұны ең алдымен кедей отбасынан шыққан әйелге үйленіп, оның қара түсті терісін қабылдап көрсетті. Ол оны біліммен ғана емес, сонымен қатар әлемдегі орнын түсінуі үшін де көп күш жұмсады, үйдің шеңберінен тысқары қарауға көмектесті. Ол оған еркіндік сыйлап, сүйіспеншілігін білдірді. Бимала да күйеуін жақсы көреді, бірақ оның махаббаты материалдық емес. Бұл Бималаның күнделікті "топырақ алу" салтынан көрінеді – бұл үнділік дәстүрде әйелдің күйеуіне көрсетпейтін құрметтің белгісі. Бималаның Нихильге деген терең берілгендігінің арқасында, романның басында олардың одағы бұзылмас сияқты көрінеді. Алайда, оқиға дамыған сайын Бималаның Сандипке деген сезімі күшейе бастайды. Көңілінде Нихильден іздегенін Сандипте тапқанын түсінеді: күшті амбицияны және өз идеалдарының қатал қорғауын. Сандипке деген құштарлығы оны Нихильмен құрған қасиетті одағын толығымен бұзуға итермелейді, тіпті үй қаражатын ұрлауға дейін барады. Сандип Бималаға деген махаббатын оны қадір тұту арқылы көрсетеді. Бұл қадірлеу оның еркіндігінен туындайды. Роман махаббат пен одақ тақырыбын қайта-қайта көрсетеді: Нихиль мен Бималаның некесінен бастап, Сандип тудырған махаббат үшбұрышы арқылы, соңында Бималаның Нихильге деген махаббатына оралады. Бұл оқиға некелік одақтың шегін сынап көреді. Ол оны солықтай созып, бұрап, 9 жылдық некені бір ғана құштарлықтың салдарынан жоғалуға айналдыра жаздайды. Романтикалық махаббаттан өзге, романның барлық бөлігінде өз еліне деген сүйіспеншілік сезімі де бейнеленген. Нихиль мен Сандип арасындағы тартыста, елді іс-қимыл арқылы, тіпті зорлық-зомбылықпен сүйген дұрыс па, әлде пассивті төзімділікпен сүйген дұрыс па деген сұрақтар көтеріледі. Нихильдің пікірінше, некеде махаббат пен құлшылық ұқсас болғанымен, бұл сезімдер өз еліне қатысты емес. "Еліме құдайша құлшылық ету – оған қарғыс тигізумен тең" (29).

Әйелдердің рөлі

Романның барлық бөлігінде, бұрын айтылғандай, Бимала мен Нихилдің қарым-қатынасындағы терең құрмет сезімі байқалады. Бұл романда әйелдердің рөліне жасалған жанама бағалаудың да өте нәзік түрде көрініп тұрғанын атап өту қажет. Суреттелген қоғамда Бимала, көптеген әйелдер сияқты, күйеуіне соқыр сеніммен құлшылық етеді. Мұны мысалы, Бималаның "күйеуімнің аяғынан шаң алып, оны оятпағанынан" көруге болады. Осы құрмет көрсету ісімен ұсталғанда, оның реакциясы: "Бұл ешқандай еңбектің нәтижесі емес. Бұл әйелдің жүрегі, ол сүю үшін құлшылық етуі керек" (18). Бұл эпизод осы қоғамдағы әдеттегі әйелдің махаббатты күтетінін және некеде құлшылықтың қалыпты жағдай екенін көрсетеді. Ол күйеуін түсінбей, оның кім екенін білмей, тек құрметтейді. Әйелдің осы қоғамдағы орнын көрсететін тағы бір эпизод – Нихиль мен Сандип дауласып, Бималадан оның пікірін сұрағанда, ол мұны ерекше деп санайды, сондай-ақ: "Менің ешқашан [Бимала] күйеуім мен оның достары арасындағы әңгімеге қатысуға мүмкіндігім болған емес" (38). Бұл сөйлем арадағы үлкен алшақтықты көрсетеді және әдетте әйелдерге нақты өмірдегі әңгімелерде орын берілмейді. Бұны растау үшін Нихильдің әңгімесінде әйелдің рөлі анық көрінеді: "Бүгінге дейін Бимала менің үйімдегі Бимала еді, шектеулі кеңістіктің және күнделікті шағын міндеттердің нәтижесі" (42). Романның барлық бөлігінде осындай жанама сілтемелер мен сипаттамалар жиі кездеседі және оқырманға әйелдердің қандай жағдайға тап болғанын және олардың қоғамдағы жалпы рөлін түсінуге көмектеседі.

Дін мен ұлтшылдық

Романдағы маңызды тақырыптардың бірі – бір жағынан діннің, екінші жағынан ұлтшылдықтың рөлі. Бұл романда дін көбінесе «рухани көзқарас», ал ұлтшылдық «дүниелік көзқарас» ретінде көрінеді. Нихиль өмірге қатысты негізгі ұстанымдарын моральдық және материалдық емес құндылықтарға негіздейді, ал Сандип нақты, қолға ұстауға болатын нәрселерге көбірек мән береді, оның пікірінше, осылар – шындық. Сандиптің ойынша, өмірге деген осы көзқарас, яғни өз құштарлықтарыңнан еріп, дереу ләззат алу, күш сыйлайды және шындықты көрсетеді, бұл оның ұлтшылдыққа деген терең сенімімен байланысты. Сандиптің пікірінше, «шындық пен ойдан шығарылған нәрсе кездескенде, алдау – оның басты қаруы, себебі оның жаулары әрқашан шындықты арсыздыққа тарта білуге тырысады, сондықтан оны жасыруға немесе жаңа кейіп беруге тура келеді» (Тагор 55). Сандип үшін шындық – «денелі», «нағыз», «ет», «құштарлық», «ұялмайтын және қатыгез аштық» (Тагор 55). Ал Нихильдің ойынша, адам өз құштарлықтарын бақылап, өмірін моральдық қағидалармен сүруі керек. Ол инстинкт пен дене құмарлықтарына еріп, ойсыз өмір сүрудің орнына, «адамның табиғатында өзін-өзі жетілдіруге ұмтылыс бар» дейді (Тагор 57). Нихиль адамның құштарлықтарын бақылауға үйренуі және «шектеудің шындығын тануы» қажеттігін, сондай-ақ «көзімізге көруге ықыластанған нәрсені күштеп тығып, көру қабілетімізді жоямыз, шындықты көрмейміз» (Тагор 60) дейді. Осы моральдық ұстанымдардың бәрі оның сенімімен байланысты. Нихильдің «бір сәтте жүрегім «Менің мәңгілік махаббатым ғасырлар бойы материалдық дүниенің артында, табандылықпен күтіп отыр» деген ойға толып кетті» (Тагор 66) деген сөздері де оның діни көзқарасын көрсетеді. Бұл Нихильдің жақсы болуға тырысу үшін ғана емес, оның діни нанымына негізделгенін аңғартады. Сандип өз елінде олардың «діні де, ұлтшылдығы да бар» екенін және «олардың екеуі де зардап шегуде» (Тагор 80) екенін қайталайды.

Кино, теледидар немесе театрлық бейімделулер

"Гаре Бейр" фильмі алғаш рет 1984 жылғы 22 мамырда Франциядағы Канн кинофестивалінде Сатьяжит Рэй режиссерлігімен көрсетілді. Ол Канн кинофестиваліндегі ең жоғары наградалардың бірі – "Алтын пальма" сыйлығына ие болуға ұсынылды. Кейіннен 1985 жылғы 21 маусымда АҚШ-та көрсетілді. Сценарий авторлары – Сатьяжит Рэй (жазушы) және Рабиндранат Тагор (роман). Сандип рөлін Сумитра Чаттерджи, Никилеш рөлін Виктор Банерджи, ал Бимала рөлін Сватилекха Сенгупта ойнады.

Ганди туралы дау

Тагордың Сандип бейнесі арқылы Гандини бейнелеуге тырысқандығы туралы көп дау бар. Бұл Георгий Лукачтың 1922 жылы Берлиндегі Die rote Fahne журналында (әдетте ағылшын тіліне "Тагордың Ганди романы" деп аударылады) жариялаған рецензиясынан туындайды, онда ол осы қате пікірді айтады. Роман Гандиге негізделген болуы мүмкін емес, себебі ол 1916 жылы (жазылуы одан да ертерек) жарық көрді, ал Ганди сол кезде Оңтүстік Африкадан (1915) Үндістанға ғана көшіп келген болатын және танымал саяси тұлға емес еді. Ганди 1919 жылғы Халифат қозғалысы аясында Үндістанда саяси беделге ие болды, бұл роман жарық көргеннен кейін болған оқиға, ал 1920 жылы Үнді ұлттық конгресінің жетекшілігін өз қолына алды.