Кіріспе
1141–1162 жылдар аралығында Венгрия және Хорватия патшасы Геза II (II. Геза; 1130 – 31 мамыр 1162) – 1141–1162 жылдары Венгрия мен Хорватияның патшасы болды. Ол Сербия патшасы Бела соқырдың және оның әйелі Еленаның үлкен ұлы еді. Әкесі қайтыс болғанда Геза әлі бала болғандықтан, ол анасы мен оның бауыры Белоштің қамқорлығында билік жүргізе бастады. Бела соқырдың тұсында Венгрия тағына таласқан Борис Каламан 1146 жылдың басында неміс жалдамалы әскерлерінің көмегімен Пресбургті (қазіргі Словакиядағы Братислава) уақытша басып алды. Сол жылы ересек болған Геза Австрияға жорық жасап, Фиша шайқасында Австрия маркграфы Генрих Ясомирготтты жеңді. Немец-венгр қарым-қатынасы шиеленісіп тұрғанмен, 1147 жылдың маусымында неміс крестоносцтары Венгрия арқылы өтіп бара жатқанда, ірі қақтығыстар болған жоқ. Екі айдан кейін Франция патшасы Людовик VII және оның крестоносцтары келді, сонымен қатар крест жорығынан пайдаланып Венгрияға қайта оралуға тырысқан Борис Каламан да келді. Людовик VII Бористі Гезаға тапсырудан бас тартты, бірақ ол таққа талапкердің Венгриядағы қолдаушыларымен байланысқа түсуіне кедергі жасады және оны қалған крестоносцтармен бірге Константинопольге жеткізді. Геза Людовик VII және Сицилияның Рожер II-сі Германия императоры Конрад III және Византия императоры Мануил I Комненға қарсы құрған коалицияға қосылды. Геза 1148 және 1155 жылдар аралығында Киевтің бақылауы үшін болған шайқастарға кемінде алты рет араласты, күш жіберу арқылы немесе өзі әскерін жетектеп Киевтік Руське барып қосылды. Ол сондай-ақ өзінің Сербияны билеген туыстарының, оның ішінде одақтастарының атынан Византия империясына қарсы көптеген соғыстар жүргізді, бірақ византиялықтардың билігін қайта орнатуына тосқауыл қоя алмады. Ақырында Геза мен оның бауырлары Стефан мен Ладислав арасында дау туды. Екеуі де Венгриядан қашып, Константинопольдегі император Мануилдің сарайына орналасты. Геза 1158 және 1160 жылдар аралығында Фредерик I-ге көмекші әскерлер беріп, ломбардтарға қарсы күш көрсетті. Император Фредерик I-ді қолдаған кардиналдар Виктор IV-ті папа ретінде сайлағаннан кейін Геза 1160 жылы оның заңдылығын мойындады, бірақ бір жыл ішінде ойын өзгертті және Виктор IV-тің қарсыласы Папа Александр III-пен келісім жасады. Өлімі алдында Геза кіші ұлы Бела үшін жекеленген княздық құрды. Трансильваниялық сакстардың ата-бабалары Гезаның тұсында Венгрияға келді. Осы кезеңде Батыс Еуропалық рыцарьлар мен Понт даласынан келген мұсылман әскерлері де Венгрияға қоныстанды. Геза тіпті мұсылман әскерлеріне қарындастар алуға рұқсат берген деген әңгіме бар.
Géza II (II. Géza; ; ; 113031 May 1162) was King of Hungary and Croatia from 1141 to 1162. He was the oldest son of Béla the Blind and his wife, Helena of Serbia. When his father died, Géza was still a child and he started ruling under the guardianship of his mother and her brother, Beloš. A pretender to the throne, Boris Kalamanos, who had already claimed Hungary during Béla the Blind's reign, temporarily captured Pressburg (now Bratislava in Slovakia) with the assistance of German mercenaries in early 1146. In retaliation, Géza, who came of age in the same year, invaded Austria and routed Henry Jasomirgott, Margrave of Austria, in the Battle of the Fischa. Although the German–Hungarian relations remained tense, no major confrontations occurred when the German crusaders marched through Hungary in June 1147. Two months later, Louis VII of France and his crusaders arrived, along with Boris Kalamanos who attempted to take advantage of the crusade to return to Hungary. Louis VII refused to extradite Boris to Géza, but prevented the pretender from contacting his supporters in Hungary and managed to shepherd him to Constantinople with the rest of the crusaders. Géza joined the coalition that Louis VII and Roger II of Sicily formed against Conrad III of Germany and Byzantine emperor Manuel I Komnenos. Géza intervened at least six times in battles for control of Kiev on behalf of Iziaslav II either by sending reinforcements or by personally leading his troops to the Kievan Rus' between 1148 and 1155. He also waged war against the Byzantine Empire numerous times on behalf of his allies, including his cousins who ruled over Serbia, but could not prevent the Byzantines from restoring their suzerainty. Conflicts eventually emerged between Géza and his brothers, Stephen and Ladislaus, who both took flight from Hungary and settled in Emperor Manuel's court in Constantinople. Géza supported Frederick I between 1158 and 1160, against the Lombard's by providing auxiliary troops. After the cardinals who supported Emperor Frederick I elected Victor IV as pope, Géza acknowledged his legitimacy in 1160, but within a year he had changed sides and concluded a concordat with Victor IV's opponent, Pope Alexander III. Before his death, Géza organized a separate appanage duchy for his younger son, Béla. The ancestors of the Transylvanian Saxons came to Hungary during Géza's reign. Western European knights and Muslim warriors from the Pontic steppes also settled in Hungary during this period. Géza supposedly even allowed his Muslim soldiers to take concubines.
Алғашқы жылдар
Геза 1130 жылы Венгрия королі Стефан II-нің туысы, соқыр Бела мен Сербия патшайымы Еленаның үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Гезаның әкесі мен оның бүлікші әкесі Альмос 1110 жылдары Стефан II-нің әкесі, Венгрия королі Коломанның бұйрығымен, Стефанның таққа отыруын қамтамасыз ету үшін соқырланды. Геза туған кезде оның ата-анасы патша Степан оларға Толнада берген мүлікте тұрып жатқан еді. Гезаның әкесі 1131 жылдың көктемінде патша Степаннан кейін таққа отырды. Сол жылы патшайым Елена Геза мен оның кіші інісі Ладиславты Арад қаласында өткен құрылтайға алып барды, онда "патшаның соқыр болуына себеп болған кеңесшілер" деп айтылған алпыс сегіз ақсүйекті өлтіруге бұйрық берді, деп «Нұрлы жылнамада» жазылған.
Кіші патша (11411146)
Бела патшасы 1141 жылдың 13 ақпанында қайтыс болды, ал Геза ешқандай қарсылықсыз оның орнын басты. Он бір жасар Геза 16 ақпанда патша болып таж кигізілді. Оның регенттігі кезінде, патшалықтың алғашқы жылдарында оның анасы мен ағасы Белош патшалық билікпен басқарды. Гезаның 1141 жылы жарияланған алғашқы жарлықтарының бірі Далмациядағы Сплит қаласының азаматтарына берілген артықшылықтарды растады. Жарлықта Геза «Құдайдың құдіретімен, Венгрия, Далмация, Хорватия және Рама королі» деп аталды. Тарихшы Пол Стивенсонның сөзіне сәйкес, 1142 жылы венгрлердің шапқынынан кейін Шибеник және Трогир сияқты Орталық Далмация қалалары Гезаның үстемдігін қабылдады. Венгр әскерлері Гезаның әкесіне қарсы Борис деген үміткерге одақтас болған Галич князі Володимиркогоға көмектесті, Гезаның әкесі 1144 жылы Галичке шабуыл жасаған еді. Гипатий кодексінде айтылғандай, венгр әскерлері «ешқандай пайдасы болмаса да», бас князь Володимирконың билігін басып алуға мүмкіндік бермеді. Борис – Киевтен келген Евфемияның ұлы, Венгрия королі Коломанның екінші әйелі, король Борис туылмас бұрын оны адалдықтан айырып, қуған еді. Анналист, Фрайзинг епископы Оттоның мәлімдемесіне сәйкес, Борис 1145 жылдың соңында Гезаға қарсы көмек сұрап Германияның Конрад III-ге жүгінді. Богемия патшасы Владислав II-нің ұсынысымен, неміс монархы Бориске Бавария мен Австрияда жалдамалы әскер жинауға рұқсат берді. Борис Венгрияға шабуыл жасап, Пресбург бекінісін (қазіргі Словакиядағы Братислава) басып алды. Бірақ патша әскерлері тез арада бекініске блокада салып, Борис жалдаған әскерлерді өтемақы алғанда қарсылықсыз тапсыруға көндірді. Венгрлер Борис шабуылы үшін Конрад III-ті кінәлады және Киелі Рим империясына шабуыл жасауға шешім қабылдады. Венгрияның батыс шекарасын белгілейтін Лайта (қазіргі Австриядағы Лейта) өзенін кесіп өту алдында, он алты жасар Гезаның белдігіне семсер байланды, осылайша оның еректілікке жеткенін көрсетті. 11 қыркүйекте Фиша шайқасында Геза мен Белош басқарған венгр әскері Австрия маркграфы Генрих Ясомирготт басқарған неміс әскерлерін жеңіске бұйырды.
Крестшілер Мажарстан арқылы жүріп өтеді (1146 1147)
Геза 1146 жылдың екінші жартысында Киевтің Ұлы князі Изиаслав II-нің қарындасы Евфросинаға үйленді. Неміс-венгр қарым-қатынастары Борис Конрад III-нің Венгрия арқылы Киелі жерге крест жорығын бастау туралы шешімін пайдаланып, шиеленісіп тұрды. Бірақ Геза "күшпен емес, алтынмен жеңу оңай екенін білгендіктен, немістерге көп ақша төгіп, олардың шабуылынан сақтады" деп жазды хроникашы Одо Дьюиль. 1147 жылдың маусым айында неміс крестшілері Венгрияны ешқандай үлкен оқиғасыз кезіп өтті. "Аң-таң хроникасы" айтады, кейбір венгр ақсүйектері Бориске "егер ол елге енсе, көптері оны өздерінің билеушісі деп қабылдап, патшаны тастап, оның жанына бітуге дайын" екенін уәделеді. Борис екі француз ақсүйегін көмектесуге көндірді. Ол өзін немістерден кейін, Киелі жерге бет алған француз крестшілерінің арасына жасырды. Франция патшасы Людовик VII және оның крест армиясы тамыз айында Венгрияға келді. Геза қарсыласы француздармен бірге екенін біліп, оны тапсыруды талап етті. Людовик VII бұл талапты қабылдамаса да, Одо де Дюильдің сөзіне сүйенсек, Бористі қамауға алып, "оны Венгриядан шығарып жіберді". Венгриядан кеткен соң Борис Византия империясында қоныстанды.
Әрекетшіл сыртқы саясат (11471155)
Еуропалық державалар арасындағы даулар 1140-шы жылдардың аяғында екі коалиция құруға әкелді. Бір одақты Византия императоры Мануил I Комнен және Конрад III, Византия аумақтарын басып алған Сицилияның Роджер II-іне қарсы құрды. Геза Роджер II және оның одақтастары, соның ішінде бүлікші неміс ханзадасы Велф VI және Сербияның Урош II жағына шықты. Геза 1148 жылдың көктемінде Чернигов князі Владимирге қарсы өзінің күйеу ағасы, Ұлы княз Изиаслав II-ге көмек жіберді. Сербия Ұлы княздігі 1149 жылы көтеріліске шығып, император Мануил I-ді Оңтүстік Италияға шабуылға дайындықтарын тоқтатып, 1149 жылы Сербияға шабуыл жасауға мәжбүр етті. Императордың панегиристі Теодор Продромның айтуынша, императордың жорығы кезінде венгр әскерлері сербтерді қолдады. Гипатий кодексі Гезаның 1149 жылы тамыз айында Киевтен қуылған Суздал князі Юрий Долгорукийге көмек жібермегенін дәлелдеу үшін император Мануилге қарсы соғысқа қатысқанын айтады. Венгрияның көмекші әскерлері 1150 жылдың көктемінде Киевті қайтадан басып алу үшін Изиаслав II-ге қолдау көрсетті, бірақ көп ұзамай Юрий Долгорукий Изиаславты қаладан қуып жіберді. Күзде Геза өзінің әскерін Юрий Долгорукийдің жақын одақтасы болған Галичтің Володимиркоға қарсы аттады. Ол Санокты тұтқынға алды, бірақ Володимирко венгр қолбасшыларына пара берді, олар Гезаны қарашаға дейін Халычты тастап кетуіне көндірді. Сол жылы "мажар атлы әскерінің және де қарапайым емес Халсиоилердің" "сарасыз одақтас күші" сербтерді қолдады, бірақ Византия әскері қыркүйек айында Тара өзенінде олардың біріккен әскерлерін талқандады. Византияның жеңісі Сербияның Урош II-ін императордың билігін мойындауға мәжбүр етті. Император Мануил Венгрияға қарсы жаулап алу жорығын бастады және Сава мен Дунай өзендерінің арасындағы жерлерді қиратты. Византия әскерлерінің көмегімен Борис Венгрияға басып кірді және Темз өзенінің аңғарын қиратты. Геза, ол жаңа ғана Халычтан оралған, "қалған венгр күштерін қиратуға қатысуды" қаламады және бейбітшілік орнатуды талап етті. Бейбітшілік келісімге 1150 жылдың аяғында немесе 1151 жылдың басында қол қойылды. Геза Генри Ясомерготтпен кездесті, бұл 1151 жылы олардың шиеленіскен қарым-қатынастарын қалыпқа келтіруге ықпал етті. Ол 1151 жылдың сәуірінен бұрын Киевті қайтадан басып алған Изиаслав II-ге күш-жігер жіберді. Үш айдан кейін Галичтің Володимирко Киевке қарай аттанған венгр әскерін талқандады. Германияның жаңадан сайланған патшасы Фридрих Барбаросса 1152 жылдың маусым айында өткен императорлық парламентте неміс князьдерінің Венгрияға қарсы соғыс жүргізуге келісімін талап етті, бірақ князьдер оны "айқын емес себептермен" қабылдамады, деп жазды Фрейзингі Оттон. Геза 1152 жылы жазда Халычқа басып кірді. Геза мен Изиаславтың біріккен әскерлері Сан өзенінде Володимирконың әскерлерін жеңіп, Володимирконы Изиаславпен бейбіт келісімге қол қоюға мәжбүр етті. Рим папасы Евгений III Венгриядағы шіркеудің "сенімі мен тәртіптілігін" нығайту үшін елшілерін Венгрияға жіберді. Геза папаның елшілеріне Венгрияға кіруге тыйым салды, бұл оның Киелі орынмен қарым-қатынасының нашарлағанын көрсетеді. Геза 1153 жылдың көктемінде төменгі Дунай бойындағы Византия провинциясына шабуыл жасауды жоспарлады. Джон Киннамостың айтуынша, Геза 1150 жылы Мануилдің басып кіргеніне кек алды; екінші жағынан, Салоникалық Михаил Геза император Мануилдің Оңтүстік Италияға басып кіруіне кедергі жасады деп жазды. Алайда Гезаның жоспары туралы білген император Дунайға қарай аттанды. Геза императорға елшілерін жіберіп, Сардикада (қазіргі Болгарияның София қаласы) жаңа бейбіт келісімге қол қойды. Бейбітшілік келісімінің негізінде Византиялықтар өздерінің венгрлік тұтқындарын босатты, деп хабарлайды 1150 және 1153 жылдар аралығында Венгрияда өмір сүрген Гранададан келген мұсылман саяхатшысы Абу Хамид аль Гарнати. Әбу Хамидтің айтуынша, Гезаның шабуылдауынан барлық елдер қорқады, "негізінен оның қолындағы көптеген әскерлері мен үлкен батылы". Мұсылман саяхатшысы Гезаның Еуразия даласындағы халықтардың арасынан жалдаған мұсылман сарбаздарын жалдағанын байқаған. Әбу Хамид тіпті сарбаздарды Гезамен бірге "жихадқа атсалысуға барынша күш салуға" шақырды, "бұл арқылы Құдай қасиетті соғыстың қадірін [олардың] есебіне түсіреді". Геза мұсылман азаматтарына кәнизактер алуға рұқсат берді, бұл мажар дінбасыларын ашуландырды. Ол сондай-ақ Батыс Еуропалық (негізінен неміс) рыцарьларды Венгрияға қоныстануға шақырды. Мысалы, ол екі рыцарь, аты Готфрид пен Альберт, өзінің шақыруымен "өз отанын тастап" кеткендеріне жер берді. Бірнеше жыл бұрын Хезело Меркстейні Аахен аймағындағы мүлігін сатқаннан кейін Венгрияға аттанды, онда ол ешқашан отанына қайтып оралмады. 1224 жылғы Андреа дипломында, Трансильваниялық саксонның құқықтарын баяндағанда, олардың ата-бабалары Геза шақыруымен Трансильванияның оңтүстігіне қоныстанғандығы айтылған. Рим папасы Анастасий IV 1154 жылдың қазанында Гезаның Далмациядағы билігін заңсыз деп жариялады. Император Мануилдің туысы, Андроник Комнен, Белград, Браничево және Ништі басқарды, Гезаға 1154 жылы осы қалаларды Гезаға беруге ұсыныс жасады, егер Геза императорға қарсы күш көрсетсе. Геза жыл соңында Сицилияға елшілерді жіберіп, Вильгельм I Сицилиямен жаңа одаққа қол қоюға тырысты, бірақ Вильгельм I өзінің бүлікші поддандыларымен күресіп жатқан. Андроник Комненнің қастандығы ашылып, ол тұтқынға алынса да, Геза Византия империясына басып кірді және 1154 жылдың соңында Браничевоға қоршау салды. Андроник Комненнің түрмеге қамалғанын естігеннен кейін Геза қоршаудан бас тартып, Венгрияға қайтып келді. Византия генералы Василий Цинцилуцес венгр әскеріне шабуыл жасады, бірақ Геза византиялық күштерді жоқ қылып, Венгрияға қайтып келді. 1155 жылдың басында византиялық және венгр елшілері жаңа бейбіт келісімге қол қойды. Сол жылы византиялық әскер Гезаның одақтасы, Десаны Сербиядан қуды және Урош II-ні қайта орнатты, ол Венгриямен одаққа кірмейтініне уәде берді.
Соңғы жылдары (11551162)
1156 жылғы шілдеде Нюрнбергте Мануил I-нің елшілерін қабылдады, Фридрих Барбаросса, Киелі Рим императоры таққа отырғаннан кейін. Византия елшілері Венгрияға бірлескен шабуыл жасауды ұсынды, бірақ Барбаросса олардың ұсынысын қабылдамады. 16 қыркүйекте Барбаросса Австрия герцогтарының Киелі Рим императорларына Венгрияға қарсы соғыста қолдау көрсетуі керектігін жарғысында белгіледі. Осы жарғымен ол Австрияны герцогтікке көтерді, бұл Венгрия мен Киелі Рим империясы арасындағы қарым-қатынастың әлі де шиеленісіп тұрғанын көрсетті. 1157 жылғы жазда Барбароссаның жақын кеңесшісі, Прага епископы Даниэль Венгрияға сапар жасады. Осы кезде Геза император Италияға жорық жасаса, оған көмекші әскерлермен қолдау көрсететінін уәде берді. Рахевиннің мәліметінше, Гезаның кіші әйелі Стефан олардың араласқан ағасы Белош және басқа да ел билеушілерімен құпия сөз байласты. Азаматтық соғыстың алдын алу үшін Геза бірінші кезекте Стефанның жақтастарын қуғынға түсірді, содан кейін бүлікші әйелін елден қуды, ал кейін өлім жазасын берді. Никетас Хониаттың айтуынша, Стефан Гезаның «өлтіруші қолынан қашуға мәжбүр болды». Гезаның араласқан ағасы Белош 1157 жылғы наурыздан кейін шыққан патшалық жарлықтарында есімдері жоқ, бұл оның сол кезден бастап Венгриядан кеткенін көрсетеді. 1157 жылғы жазда Стефан император Фридрихтің қорғанысын іздеп, Киелі Рим империясына қашып кетті. Фридрих Барбаросса Геза мен Стефан арасындағы дауды төрешілік етуді талап етті, ол осы талапты қабылдап, 1158 жылғы қаңтарда Регенсбургке елшілерді жіберді. Бірақ Барбаросса «келісімді қолайлы уақытқа шегерді» және Италиядағы Ломбардтарға қарсы жорығына аттанды. Бұрынғы уәдесіне сәйкес, Геза императордың жорығына 500-600 садақшыдан тұратын жасақты жіберді. Ұзақ өтпей, Гезаның әйелі Стефан Византия империясына кетіп, Константинопольде қоныстанды, онда император Мануилдің немересі Мария Комненеге үйленді. Екі жылдан кейін оған 1160 жыл шамасында Венгриядан қашқан әйелі Ладислав қосылды. Фридрих Барбаросса 1158 жылғы қыркүйекте итальян қалаларын қарсылық көрсетуден мәжбүр етті. Алайда Милан мен Крема императордың билігіне қарсы ашық көтеріліске шықты, себебі Ронкалья диетасы императорлық құқықтарды қалпына келтіруге бұйрық берді, соның ішінде императордың Солтүстік Италия қалаларында салық салу құқығын да қамтыды. Геза Барбароссаның лагеріне елшілерді жіберіп, бүлікші қалаларға қарсы қосымша күштерді жіберуге уәде берді. 1159 жылғы 1 қыркүйекте Папа Адриан IV қайтыс болғаннан кейін, кардиналдар кеңесі екіге бөлінді: кардиналдардың көпшілігі Барбароссаның саясатына қарсы болды, ал азыншылығы оны қолдады. Бірінші топ Александр III-ті папа етіп сайлады, ал Барбароссаның жақтастары Виктор IV-ті таңдады. Император Фридрих ахуалды бейтараптандыру үшін Павияда синод шақырды. Геза 1160 жылғы ақпанда шіркеу кеңесіне өкілдерін жіберіп, онда Виктор IV заңды папа деп жарияланды. Алайда Эстергом архиепископы Лукас Александр III-ке адал болды және Гезаны Александр III-тің өкілдерімен келіссөздер жүргізуге көндірді. Геза тек Сицилия, Англия және Франция патшалары сияқты Еуропаның көптеген монархтары Александр III-ге қосылғаннан кейін ғана тарапты ауыстыруды шешті. Гезаның елшілері 1161 жылдың басында Александр III-ке оның шешімін хабарлады, бірақ Геза императорға Александр III-ті мойындағанын тек сол жылдың күзінде хабарлады. Геза мен Александр III-тің елшілері 1161 жылғы жазда келісімге қол қойды. Осы келісімге сәйкес Геза Прелаттарды Киелі Тақтың келісімінсіз алмастырмауға немесе ауыстырмауға уәде берді; керісінше, папа корольдің рұқсатынсыз Венгрияға папалық легаттар жіберілмейтінін және венгр прелаттарына тек корольдің рұқсатымен Киелі Таққа жүгінуге рұқсат етілетінін мойындады. Ол сондай-ақ Византия империясымен бес жылға бітімге келді. Өліміне аз уақыт қалғанда Геза кіші ұлы Белаға Далмация, Хорватия және басқа да аумақтарды аппанаж герцогтігі ретінде берді. Геза 1162 жылғы 31 мамырда қайтыс болды және Секешфехерварда жерленді.
Отбасы
Гезаның әйелі, Киевтен Евфросиния, Киевтің Ұлы князі Мстислав І-нің қызы болған. Ол Гезадан кейін тірі қалды және шамамен 1193 жылы қайтыс болды. Олардың тұңғыш баласы Степан 1147 жылдың жазында дүниеге келді; ол 1162 жылы Гезадан кейін таққа отырды. Оның кіші інісі Бела шамамен 1148 жылы дүниеге келді; ол Степанның 1172 жылы қайтысынан кейін Венгрияны мұраға алды. Гезаның үшінші ұлы және осы атпен аталған Геза 1150 жылдары дүниеге келді. Геза мен Евфросинияның кенже ұлы Арпад балалық шағына жетпеді. Геза мен Евфросинияның үлкен қызы Елизавета 1157 жылы Богемия герцогы Владислав II-нің мұрагері, Богемиялық Фридрихке үйленді. Екінші қызы Одола 1164 жылы Богемияның кіші ұлы Свиатоплюкқа үйленді. Геза мен Евфросинияның үшінші қызы Елена 1174 жылы Австрияның Леопольд V-нің әйелі болды.
Негізгі дереккөздер
Сплит архидиаконы Томас: Салона және Сплит епископтарының тарихы (Ольга Перичтің латын мәтіні, Дамир Карбич, Миржана Матиевич Сокол және Джеймс Росс Суини редакциялап, аударған және түсіндірген) (2006). CEU Press. «Византия қаласы», Никетас Хониятестің жылнамалары (Гарри Дж. Магулиас аударған) (1984). Уэйн мемлекеттік университетінің баспасы. Одо Дьюиль: Людовик VII-нің Шығысқа саяхаты (Вирджиния Джинджеррик Берридің ағылшын тіліне аудармасымен редакцияланған) (1948). Колумбия университетінің баспасы. Джон Киннамос жазған «Жон мен Мануил Комненнің істері» (Чарльз М. Брэнд аударған) (1976). Колумбия университетінің баспасы. Отто Фрейзинг және оның жалғастырушысы Рахэвин жазған «Фредерик Барбароссаның істері» (Чарльз Кристофер Мироудың кіріспесімен, Ричард Эмеринің қатысуымен аударылып, түсіндірілген) (2004). Колумбия университетінің баспасы. «Абу Хамид әл-Андалуси әл-Гарнатидің 1130–1155 жылдардағы саяхаттары». Ибн Фадлан: Ибн Фадлан және Қараңғылық елі: Алыс солтүстіктегі араб саяхатшылары (Пол Лунде мен Кэролайн Стоунның кіріспесімен аударылған) (2012). Penguin Books. .