Қытайдың панда дипломатиясы

Кіріспе

Қытайдың алып пандаларды дипломатиялық құрал ретінде пайдалануы

Панда дипломатиясы – Қытайдан алып пандаларды дипломатиялық құрал және жабайы табиғатты қорғау мақсатында басқа елдерге жіберу тәжірибесі. 1941 жылдан 1984 жылға дейін Қытай үкіметі пандаларды басқа елдерге сыйға берген. 1984 жылдан бері Қытай саясаты өзгергендіктен, олар сыйлық ретінде емес, жалға берілуде.

1950 жылға дейінгі

Девид Кроккет Грэмнің айтуынша, алп панда туралы ежелгі деректер аз болса да, "Маньчжу династиясы кезінде бұл жануардың терісін [бей шунг, панда деп саналады] Батыс Сечуань мен Шығыс Тибет жерлестері Қытай үкіметіне сый ретінде жіберген". Панда дипломатиясының алғашқы мысалы 1941 жылы Сонг Мей линг (Мадам Чианг) тарапынан ұйымдастырылды. Қытай Жапонияның қоршауында болды, АҚШ Қытайдағы Гоминьданға (Ұлтшыл үкіметке) көмек жіберіп отырды, ал Мадам Чианг алғыс айтудың есімде қаларлық жолын іздеді. Бұрын АҚШ-қа пандалар жіберілген болатын, соның ішінде 1937 жылы Рут Харкнесс Чикагодағы Брукфилд зообағына сатқан Су Лин, 1938 жылы Харкнесс әкелген және Брукфилд зообағына сатқан Мей Мей, 1938 жылы Дэвид Крокет Грэм Бронкс зообағына жіберген Пандора, және 1939 жылы Бронкс зообағына жіберген Пан. 1941 жылдың жазында Мадам Чианг Дэвид Крокет Грэмді тірі панда ұстауға шақырды. Нәтижесінде екеуі ұсталды. Олар Грэмнің Чэндудағы үйінде біраз уақыт болғаннан кейін, Бронкс зообағының өкіліне ресми түрде тапсыру үшін Чунцинге жеткізілді. Уильям Дунн, CBS радиосының тілшісі, сол кезде Чунцинде болды және осы шараны жүргізуге шақырылды. АҚШ-та бағдарламаның ең қолайлы уақытта көрсетілуін қамтамасыз ету үшін, ол Чунциндегі жергілікті уақыт бойынша таңғы сағат 4-те басталды. Сол кезде "Біріккен Қытайға көмек" қорының жарнама басқарушысы болған Аннали Уитмор қатысушылармен сұхбат алып, сценарийді жазды. Хабарға Мадам Чианг, оның қарындасы Сонг Ай линг (Мадам Кунг), Дэвид Крокет Грэм және Бронкс зообағынан Джон Ти Ван қатысуы тиіс болды. Жоспар бойынша XGOY сигналы Маниладегі RCA байланыс орталығына, содан кейін Сан-Францискоға жіберілуі керек еді; алайда 1941 жылдың 9 қарашасы күні инженерлер Маниладан сигналды қабылдауды растай алмады. Хабар жоспарланғандай басталды, бірақ атмосфералық жағдайлардың салдарынан ол АҚШ-қа жетпеді. Аюлар 1941 жылдың 30 желтоқсанында Бронкс зообағында ресми түрде қабылданды, ал бес айдан кейін ұлттық сайыстан кейін оларға Пан-ди және Пан-дах есімдері берілді.

While there are few ancient records of the giant panda, "During the Manchu dynasty skins of this animal [bei shung, presumed to be the panda] were sent as tribute to the government of China by the aborigines of western Szechuan and eastern Tibet", according to David Crockett Graham. The first instance of panda diplomacy in the modern era was arranged by Soong Mei ling (Madame Chiang) in 1941. China was under siege by Japan, the U. S. had been sending aid to the Kuomintang (Nationalist Government) in China, and Madame Chiang wanted a dramatic way of saying thank you. There had been previous pandas sent to the U. S., including one named Su Lin sold to the Brookfield Zoo in Chicago by Ruth Harkness in 1937, a second one named Mei Mei brought back by Harkness in 1938 and also sold to the Brookfield Zoo, one named Pandora sent to the Bronx Zoo by David Crockett Graham in 1938, and a second named Pan sent to the Bronx Zoo in 1939. In the summer of 1941, Madame Chiang enlisted David Crockett Graham to capture a live panda. Eventually, two were caught. After spending some time at Graham's house in Chengdu, they were brought to Chongqing for a formal handover to a representative of the Bronx Zoo. William J. Dunn, a CBS radio reporter, was in Chongqing at the time and was enlisted to emcee the ceremony, which would air on both radio 中国国际广播电台 (中华民国), "The Voice of China," and CBS Radio. To ensure the program aired during prime time in the U. S., it originated from Chongquing at 4 a. m. local time. Annalee Whitmore, then working as publicity manager for United China Relief, interviewed the participants and wrote the transcript. The broadcast was to include Madame Chiang, her sister Soong Ai ling (Madame Kung), David Crockett Graham, and John Tee Van from the Bronx Zoo. The plan was to transmit the XGOY signal to an RCA communications center in Manila and then on to San Francisco; however, on the morning of November 9, 1941, the engineers were unable to confirm reception from Manila. The broadcast began as planned, but atmospheric conditions prevented the broadcast from reaching the United States. The bears were officially received by the Bronx Zoo on December 30, 1941, and five months later, following a national contest, they were named Pan dee and Pan dah.

1950-ші жылдардан кейін

Қытай Республикасы 1941 жылы алып пандаларды дипломатиялық мақсаттар үшін пайдаланса, Қытай Халық Республикасы 1950 жылдары панда дипломатиясын белсендірек қолдана бастады және осы амалды бүгінге дейін жалғастырып келеді. 1957 мен 1983 жылдар аралығында достық ниеттің белгісі ретінде 9 мемлекетке 24 панда сыйға берілді. Аталған елдердің қатарында Кеңес Одағы, Корея Халық Демократиялық Республикасы, Америка Құрама Штаттары және Ұлыбритания бар. 1972 жылы президент Никсон Қытайға сапар шеккен кезде Мао Цзэдун американдық зоопаркқа екі панда жіберуге уәде берді. Қарсылықта Никсон қытай тарапына екі мүйізтұмсық өгізін сыйлады. Бұл өзара сыйлықтар Қытай мен АҚШ арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың жақсаруын көрсетті. Панда дипломатиясының ұзақ тарихына қарамастан, 1972 жылы пандалардың келуі АҚШ-қа екі он жылдан астам уақыттан бері панданың алғаш рет жеткізілуін білдірді. Пандалар халық арасында зор қызығушылық тудырды және Қытайдың сыйлығы Қытайдың АҚШ-пен ресми қарым-қатынас орнатуға деген ынтасының айғағы ретінде, үлкен дипломатиялық жетістік деп есептелді. Бұл осылай табысқа ие болғандықтан, 1974 жылы Қытайға жасаған сапары барысында Ұлыбританияның премьер-министрі Эдвард Хит Ұлыбританияға да панда сұрады. Чья-Чья және Чинг-Чинг атты пандалар бірнеше аптадан кейін Лондон зообағына жеткізілді. 1975 жылдың 10 қыркүйегінде екі панда – Пе Пе (еркек) және Ин Ин (әйел) Мексикаға Мао Цзэдунның достық белгісі ретінде сыйға берілді. Бұл оқиға президент Луис Эчеверрианың 1973 жылғы сәуір айында Қытайға жасаған мемлекеттік сапарынан кейін болды. Пандаларды Мемлекеттік кеңестің вице-премьері Чэнь Ёнгуй жеткізіп, бірінші ханым Мария Эстер Зуно қабылдады.

1984 жылдан кейін

1984 жылы Қытайдың басшысы Дэн Сяопин саясатты өзгертіп, одан кейін пандалар сыйлық ретінде емес, жалға берілетін болды. 1984 жылғы Олимпиада ойындарында Қытай Лос-Анджелеске екі панданы айына панда басына 50 000 доллар төлеммен ұсынды. Бұл тәжірибе 1991 жылы ұзақ мерзімді жалдауға басымдық беру үшін қайтадан өзгертілді. Қытай басқа елдерге пандаларды тек он жылға жалға беруді бастады. Жалға алу шарттарының стандартты талаптарына жылына 1 миллион АҚШ долларына дейін төлем және жалға алу кезеңінде туған кез келген балапандар Қытай Халық Республикасының меншігі болады деген шарт кіреді. 1998 жылдан бастап, Дүниежүзілік жабайы табиғат қорының (WWF) сот процесі нәтижесінде, АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметі АҚШ зообагіне панданы әкелуге рұқсат береді, егер зообақ Қытайдың жалға алу ақысының жартысынан астамын жабайы пандаларды және олардың мекендеу орындарын сақтауға жұмсағанын қамтамасыз ете алса ғана. 2007 жылы Гонконгқа екі панданы сыйлау осы жалдау моделінен ерекшелік ретінде қарастырылды, бірақ оны панда дипломатиясының аясынан тыс деп қарастыруға болады. Тағы бір техникалық мәселе – жойылып бара жатқан түрлердің халықаралық саудасы жөніндегі конвенцияның (CITES) қолданылуына қатысты дау. 1998 жылы Қытай Қытай Республикасына (ROC) соғыс уақытындағы бейбітшілікке қол жеткізу үшін екі алып панданы ұсынды. ҚХР Қытайдан Тайваньға тасымалдауды CITES-ке жатпайтын ішкі тасымалдау деп мәлімдеді, ал ROC үкіметі бұған қарсы шығып, CITES процедуралары болмаса пандаларды қабылдамайтынын мәлімдеді. 2006 жылдың 11 наурызында ROC ұсынысты ресми түрде қабылдамады, президент Чэн Шуй Бьян апталық хабарламасында: «Чэн (Ченнің лақап аты) қытай басшыларын алып пандаларды табиғи ортада қалдыруға шын жүректен шақырады, өйткені клеткаларда өсірілген немесе сыйлық ретінде берілген пандалар бақытты болмайды» деді. 2008 жылдың желтоқсан айында үкімет пандаларды «дәстүрлі медицинада қолданылатын түрлер» ретінде импорттауға рұқсат берді. Туан Туан мен Юань Юань сол айдың соңында Тайбэй жануарлар бағына келді. Осы тасымалдауға жауап ретінде CITES хатшылығы екі панданың тасымалдануы «ішкі сауда» болып табылатынын және CITES-ке есеп беру қажет емес екенін мәлімдеді. ROC дереу CITES мәлімдемесін жоққа шығарып, елден елге тасымалдау хаттамаларының сақталғанын талап етті. ROC сондай-ақ егер бұл ішкі тасымалдау болғанда, мұндай рәсімдердің қажеті болмас еді деп атап өтті. ROC Тайвань CITES-ке мүше емес екенін және, демек, екі панданы қабылдағаны туралы CITES хатшылығына есеп беруге міндетті емес екенін де мәлімдеді.

In 1984, China's leader Deng Xiaoping modified the policy, such that subsequent pandas would be leased, instead of gifted, beginning with China presenting two pandas to Los Angeles during the 1984 Olympic Games for $50,000 per month per panda. This practice was again modified in 1991 in favor of long term leases. China began to offer pandas to other nations only on ten year lease. The standard lease terms include a fee of up to US$1 million per year and a provision that any cubs born during the lease period be the property of the People's Republic of China. Since 1998, because of a World Wildlife Fund lawsuit, the U. S. Fish and Wildlife Service allows a U. S. Zoo to import a panda only if the zoo can ensure that China will channel more than half of its loan fee into conservation efforts for wild pandas and their habitat. The gifting of two pandas to Hong Kong in 2007 was ostensibly an exception to this lease model, but can be seen as outside of the spectrum of panda diplomacy. Another technical issue is a dispute over the applicability of the Convention on the International Trade of Endangered Species (CITES). In 1998, China offered the Republic of China two giant pandas in exchange for wartime peace. The PRC insisted that a transfer from mainland China to Taiwan was a domestic transfer, not subject to CITES, while the ROC government disputed this and would not accept the pandas without CITES procedures. On March 11, 2006, the ROC formally rejected the offer, with President Chen Shui bian explaining in his weekly newsletter, "A bian (Chen's nickname) sincerely urges the Chinese leaders to leave the giant pandas in their natural habitat, because pandas brought up in cages or given as gifts will not be happy." In December 2008, the government approved the import of pandas under the terms of "species of traditional herbal medicine." Tuan Tuan and Yuan Yuan arrived at Taipei Zoo later in the same month. In response to the transfer, the CITES Secretariat stated that the transfer of the two pandas was a matter of "internal or domestic trade", and so was not required to be reported to CITES. The ROC quickly issued a rebuttal to the CITES statement and insisted that the country to country transfer protocols were respected. The ROC also noted that such procedures would not have been needed if it had been an internal/domestic transfer. The ROC further noted that Taiwan is not a CITES signatory and is therefore not obligated to report to the CITES Secretariat its acceptance of the two pandas.

Америка Құрама Штаттары

1970 жылдары Никсон әкімшілігі АҚШ-Қытай қарым-қатынасын жақсартуға ұмтылды. 1972 жылы Никсонның Қытайға сапарынан кейін Пекин Линг Линг және Хсин Хсин атты екі панданы жіберді. 1992 жылы ана пандасы жүрек ауруынан қайтыс болды, ал әке пандасы 1999 жылы бүйрек ауруының соңғы сатысына жеткеннен кейін эвтаназияланды. Қытай АҚШ-қа кейіннен пандаларды жалға берді; алайда, осы жалға берулердің көпшілігі аяқталды немесе жақын арада аяқталады, Ұлттық зоопарк 2023 жылдың қарашасында үш алып панданы Қытайға қайтарды. 2010 жылдардың соңы мен 2020 жылдардың басында Қытай-АҚШ қарым-қатынасы шиеленіскен кезде Қытай АҚШ зоопарктарына пандаларды жалға беру мерзімін ұзартудан бас тарта бастады. Сан-Диего зоопаркындағы пандалар 2019 жылы Қытайға оралды, ал 2023 жылы Мемфис және Вашингтондағы Ұлттық зоопарктарындағы пандалар да оралды. Мемфис пандалары Я Я және Ле Ле, Қытай әлеуметтік желілерінде олардың өмір сүру жағдайы нашар екені туралы айыптаулар тарағаннан кейін және 2023 жылдың ақпан айында Ле Ледің күрт қайтыс болуынан кейін, қытайлықтардың аюларды елге қайтаруға шақыруының орталық нүктесіне айналды. Америкалық және қытайлық ғалымдардың бірлескен тобы Я Я генетикалық факторлар мен гормоналды өзгерістерге байланысты тері ауруынан зардап шегіп жатқанын анықтады. Атланта зоопаркындағы пандалар, АҚШ-та қалған соңғы алып пандалар, 2024 жылдың соңында Қытайға қайтару жоспарлануда. Джонс Хопкинс университетінің саяси экономисі Хо Фун Хунг сияқты ғалымдар 2010 жылдардың соңында АҚШ пен Қытай арасындағы қарым-қатынастың нашарлауы екі ел арасындағы панда дипломатиясына нүкте қойды ма деп күмәндануда. 2023 жылы Вашингтон Пост газетінде жарияланған пікір мақаласында Смитсондар институтының директоры және орынбасары Лонни Г. Банч III және Эллен Стофан Ұлттық зоопарктің пандаларының оралуын «мәдени дипломатия сабағы» деп атады. Олар былай деп жазды: «Пандалар мәдени дипломатияның маңызды құралы болып табылады – өнер, ғылым және тарих арқылы елдердің ортақ тіл табуына көмектеседі, осы ортақтығымызды нығайтып, бейбіт әлем құруға үміттенуге болады. Пандалар американдық және қытайлық халықтар арасындағы көпір болды». Олар: «Егер біз осы бірегей түрді сақтап қала алсақ, онда біз климаттың өзгеруі және әлемдегі экожүйелерді сақтау сияқты ең үлкен мәселелерді де бірлесіп шеше аламыз» деп қорытындылады. 2024 жылдың ақпан айында Қытайдың жабайы табиғатты қорғау қауымдастығы Сан-Диего зоопаркына жаңа панда жұбын 2024 жылдың жазында жіберуді жоспарлап отырғанын хабарлады, бұл зоопарк пандаларды Қытайға қайтарғаннан кейін бес жылға жуық уақыт өткен соң болады.

In the 1970s, the Nixon administration sought to improve US–China relations. Shortly after Nixon's visit to China in 1972, Beijing sent two pandas, named Ling Ling and Hsing Hsing. The female died in 1992 from heart disease and the male was euthanized in 1999 after developing end stage kidney disease. China has leased out subsequent pandas to the US; however most of these leases have expired or are set to expire soon, with the National Zoo returning three giant pandas to China in November 2023. In the late 2010s and early 2020s, with China–United States relations straining, China began declining to renew panda leases for U. S. zoos. The San Diego Zoo pandas returned to China in 2019, followed by pandas at the Memphis Zoo and National Zoo in Washington, D. C. in 2023. The Memphis pandas, Ya Ya and Le Le, became a rallying point for Chinese calls to repatriate the bears after accusations of poor living conditions circulated on Chinese social media sites and the sudden death of Le Le in February 2023. A joint team of American and Chinese scientists concluded Ya Ya was suffering from skin disease due to genetic components and fluctuating hormones. The Zoo Atlanta pandas, the last giant pandas remaining in the United States, are scheduled to return to China in late 2024. Scholars, including Johns Hopkins University political economist Ho fung Hung, have questioned whether a deterioration in US China relations starting in the late 2010s brought an end to panda diplomacy between the two countries. In a 2023 Washington Post opinion piece, Lonnie G. Bunch III and Ellen Stofan, secretary and undersecretary, respectively, of the Smithsonian Institution, called the return of the National Zoo's pandas "a lesson in cultural diplomacy." They wrote: "Pandas are a vital source of cultural diplomacy — using the arts, science and history to help nations find common ground with the hopes of building on our shared humanity to create a more peaceful world. The pandas were a bridge between the American people and the Chinese people." They concluded: "If we can save this iconic species, then surely, we can work together to tackle some of our greatest challenges, including climate change and preservation of ecosystems around the world." In February 2024, the China Wildlife Conservation Association announced plans to send a new pair of pandas to the San Diego Zoo as early as summer 2024, nearly five years after the Zoo returned its pandas to China.

Басқа елдер

Басқа елдер пандалардың дипломатиялық символ ретіндегі маңыздылығын мойындайды, олар Қытаймен қарым-қатынастың көрсеткіші. 2008 жылдың мамыр айында Қытайдың сол кездегі басшысы Ху Цзиньтао Жапонияға сапармен келген кезде Қытай Жапонияға екі панданы жалға беру туралы хабарлады. Басшы: «Жоңғар пандалары жапондықтардың арасында өте танымал, және олар Жапония мен Қытай арасындағы достық байланыстардың символы» деді. Пандаларға қатысты қарау да тиісті сыртқы саясатпен байланысты. Мысалы, 1964 жылы британдық дипломаттар Лондон зообағынан панданы Мәскеуге жіберу Қытай-Кеңес қарым-қатынастарын нашарлатады деп алаңдады. 2006 жылдың қаңтарында АҚШ Мемлекеттік хатшысының орынбасары Роберт Зоэлик Сычуаньға сапары барысында бес айлық панда баланы құшақтап тұрған суреті түсірілді. Бұл сурет Қытай БАҚ-тарында кеңінен тарады және Зоэлик Қытай мен АҚШ арасындағы қарым-қатынасты жақсартуды қолдайтынының белгісі ретінде қабылданып, түсіндірілді. 2014 жылдың 16 сәуірінде Қытай 40 жылдық дипломатиялық байланысты белгілеу үшін Фу Ва және Фэн И атты екі панданы Малайзияға жіберуді жоспарлады, бірақ MH370 трагедиясынан кейін бұл жоспар кейінге шегерілді. Кейіннен екі панда 2014 жылдың 21 мамырында Куала-Лумпур халықаралық әуежайына жетіп, Малайзия Ұлттық зообағына орналастырылды. 2018 жылы Финляндия «бір Қытай саясатын» қолдағаннан кейін екі алып панданы күтуге келісті. 2017 жылы Цай Тао мен Ху Чун атты екі панда Қытай-Индонезия қарым-қатынасының 60 жылдығын тойлау аясында Джакартаға жеткізіліп, Богордағы Таман Сафариде орналастырылды. Соңғы панданы жалға алу 2019 жылдың 5 маусымында болды, осы күні Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) Бас хатшысы Си Цзиньпин ресми мемлекеттік сапары барысында Ресейдің Мәскеу зообағына екі алып панданы «құрмет пен сенімнің белгісі» ретінде жалға берді. Пандалардың арасында екі жасар еркек Ru Yi және бір жасар аналық Ding Ding бар. 2023 жылдың желтоқсанында Ұлыбританиядағы жалғыз алып пандалар Қытайға қайтарылды.

Іс жүзіндегі мәселелер

Пандаларды ұстау өте қымбат. Қытайға "жалдау" төлемақысынан бөлек, жеткілікті бамбук алу да өте қымбат. Панда әдетте тек таза бамбук жейді және одан күн сайын көп мөлшерде тұтынады. 2011 жылы Эдинбург зообағы екі пандасын тамақтандыруға жылына 107 000 доллар жұмсағаны хабарланды. Бұл зообақты бамбук беруге шақыруға және жергілікті бағбандарға бамбук өсіруді бастауға итермеледі. COVID-19 пандемиясы кезінде бамбукпен қамтамасыз ету мәселесі шығындарды арттырды. Жаңа бамбукпен тұрақты және жеткілікті түрде қамтамасыз ету қиын болғандықтан, Калгари зообағы пандалар жұбын мерзімінен бұрын Қытайға қайтаруға шешім қабылдады, олардың балаларына қосылу үшін.