Кіріспе

Сэр Исумбрас – ортағасырлық өлеңмен жазылған роман, ол орта ағылшын тілінде жазылған және он бесінші ғасырға жататын кемінде тоғыз қолжазбада табылды. Бұл танымал роман 1320 жылға дейін Англияда тараған болуы керек, себебі Вильгельм Нассингтон өзінің Speculum Vitae еңбегінде, осы кезеңге сәйкес келеді, қару-жарақ және басқа да "әрекетсіздіктер" туралы айтады, мысалы, сэр Гай Уорвик, Бевис Хэмптон, Октавиан және сэр Исумбрас туралы әңгімелерде кездесетіндей. Басқа үш әңгімеден өзгеше, орта ағылшын тіліндегі Сэр Исумбрас көне француз тілінен аударма емес. Сэр Исумбрас – жастығында немесе қарттығында бақытты болуды таңдау мүмкіндігі берілген мақтаншақ рыцарь. Ол соңғысын таңдайды және Провиденияның құдіретімен биік дәрежесінен құлайды. Ол қатты қиындықтарға ұшырайды; оның мүлкі, балалары және соңында әйелі алынып қойылады, ал ол өзі саяхатшыға айналады. Көптеген ауыршылықтардан кейін ол темірші болып оқып, қару-жарағын қайта жасауды үйренеді және сұлтанға қарсы шайқасқа қатысады. Кейін ол сұлтанның ханымының сарайына жетеді, ол оның ұзақ уақыттан бері жоғалған әйелі болып шығады. Ол енді билік ететін исламдық жерлерді христиандыққа айналдыруға тырысады, бұл оның балалары керемет түрде соғыстың бағытын өзгертіп, бүлікке соққы берген кезде жеңіліске ұшырайды.

Көпшілікке танымал романс

Сэр Исумбрас – салыстырмалы түрде қысқа орта ағылшын романсы, ұзындығы сегіз жүз жолдан аспайды, он екі жолдық құйрық ырғағымен жазылған. Романның осы түрін Джеффри Чосер «Кентерберийлік әңгімелердегі» Сэр Топас әңгімесінде пародиялайды. Дегенмен, құйрық ырғағы орта ғасырлық ағылшын тілінде батырлық әңгімелер мен романстарды жазу үшін кеңінен қолданылып, «Эмаре», «Сэр Амадас», «Сэр Гавен және Карлайлдың Карлы», «Ипомадон» және «Сэр Гоутер» сияқты көптеген орта ағылшын романстарында пайдаланылған. Бұл шумақтар төрт ұқсас үштіктерді біріктіріп, AABCCBDDBEEB рифмасымен бір строфаға дейін ұзартылады.

Әдеби сын

1320 жылы өзінің Speculum Vitae еңбегінде Вильгельм Нассингтонский Сер Исумбраны, сондай-ақ бірнеше басқа орта ағылшын романдарын "әдемі әңгімелер" деп есептеп, маңызсыз деп жоққа шығарады. Бұл пікірдің ирониясы Сер Исумбраның қазіргі күнге дейін сақталған ең діни мазмұнды орта ағылшын романдарының бірі екендігімен күшейеді. Оның әңгімесінің әулие Евстафидің жырларымен ұқсастығы, және оның жоғары дінилік сипаты, оның әдеби талдауының бағытына зор ықпал етті.

Тақырыптар

Сэр Исумбраның көптеген негізгі тақырыптары басқа орта ағылшын романдарында да кездеседі. Дегенмен, осы тақырыптарды талдау жиі оның жанрлық ерекшелігін анықтауға байланысты кеңінен талқыланған мәселенің бір бөлігі болып келді.

Адеп-ахлақтық/діндік көзқарас

Романтиканы зерттеген көптеген ғалымдар орта ағылшын және англо-норман ертегілерінде терең дінилік пен қасиетті немесе Мәсіх тәрізді батырларға баса назар аударуды қалыпты нәрсе деп санады. "Сэр Исумбрас" ертегісінде бұл тенденция Исумбраның бұрынғы өміріндегі күнәлі мақтанышы мен қатаң тәубе жасау қажеттілігі туралы ойлар арқылы көрінеді.

Тағдыр сынаған адам

Романтикалық әдебиетте жиі кездесетін тағы бір тақырып, бұл троп сонымен қатар діни қағидалармен байланыстырылған. Исумбраның тәубелі азаптары поэманың көп бөлігінің негізгі мәнін құрайды, ал оның тағдырына реакциясы ерлік және агиографиялық элементтердің күрделілігін көрсетеді. Бір жағынан, бұл ерлік мәдениетін жобалау ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі оның азаптары ат, бүркіт, иттілер және үйінің жоғалуынан басталады – олардың барлығы оның рыцарьдық мәртебесінің белгілері. Дегенмен, Исумбраның өзі үшін жаңа қару-жарақ жасауы және сарациндерге қарсы күреске дайындығы оның бұрынғы өзінен түбегейлі үзіліске ұшырағанын көрсетеді. Оның азаптарының құтқарушылық сипатына назар аударуы Джеффри де Шарнидің қиын өмір сүрудің ерлік қажеттілігі туралы пікірлерімен үйлеседі. Тарихшы Ричард Каупер рыцарлық ізгіліктің осы аспектісін зерттей келе, қиындықтар мен азаптарды қабылдау дін қызметкерлерінің қатаң сын-ескертпелеріне қарсы рыцарьдық өзін-өзі ақтаудың маңызды бөлігі болғанын дәлелдеді. "Тағдырмен сынақтан өткен адам" мотиві (жастық немесе қарттық шақтағы бақыт) Аарне-Томпсон-Утер халық ертегілерінің жіктелу индексінде АТУ 938 ("Плацида", "Евстахий") болып тіркелген. Бұл мотив итальяндық халық ертегілерінде де кездеседі.

Отбасылық бөліну және қайта бірігу

Асыл немесе патша отбасының апат немесе түсініспеушілік салдарынан бөлінуі – орта ғасырлық ағылшын романдарындағы тағы бір жиі кездесетін тақырып. Фелисити Ридди бұл ерекшелікті "буржуазиялық ақсүйектер" тобынан шыққан оқырмандармен байланыстырады. "Сэр Исумбрас" ертегісіндегі батырдың барлық отбасы бастапқыда оның қасіретін бөліседі, ал жақындарының баяу және ауыр үдере көтерілуі Исумбрастың тәуба етудің алғашқы кезеңіндегі азабының бір бөлігін құрайды. Олардың жоғалуы әкесіне ауыр тисе де, әйелі мен ұлдары одан айырылғаннан кейін қиындыққа тап болмағандай көрінеді. Шындығында, сұлтанның оның әйелін сатып алуы сол кезде қорқынышты болғанымен, ол сұлтанның өлімінен кейін оның мемлекетін мұраға алады. Бұл сәттілік – "Сент-Эвстахий туралы" аңыздың бастапқы нұсқасынан айырмашылығы бар тұс, онда әйел қарапайым өмірмен күн көреді. Лейла Норако сарациндерге қарсы шайқаста отбасының қайта бірігуін мұсылман шабуылдарына қарсы христиандық ынтымақтың идеализировандалған бейнесі ретінде қарастырады.

Хомилет романсы/зайырлы агиография

Агиографиялық "Әулие Евстафий" және "Сэр Исумбрас" романы арасындағы байланыс, соңғысының қазіргі заманғы талдауына зор ықпал етті. Екеуінің байланысы соншалықты тығыз, Оксфорд, Бодлейан кітапханасының MS Ashmole 61 кодексінде олар тек үш аралық мәтінмен ғана бөлінген. "Сэр Исумбрас" романындағы христиандық және рыцарлық идеалдардың күрделі қарым-қатынасының нәтижесінде, соңғы онжылдықтардағы әдеби сын романның жанрлық ерекшеліктеріне қатысты мәселелерге басымдық берді. "Сэр Исумбрас" пен Әулие Евстафийдің ұқсастығын зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі Лорел Брасвелл болды. 1965 жылғы "Сэр Исумбрас және Әулие Евстафий туралы аңыз" атты мақаласында Брасвелл Уильям Нассингтонның осы әңгімені "бос әңгіме" деп жоққа шығарғанын сынап, оның агиографиялық материалдан аударылғанын дәлелдеді. Алайда, кейінгі ғалымдардан өзгеше, ол материалды қайта өңдеуді мәселелі деп санамады, бұл әңгімені "көркемдік синтез" деп атады.

Бірнеше жыл өткен соң, 1969 жылғы "Орта ғасырлық және XIV ғасырлардағы орта ағылшын романдары" кітабында Дитер Мел "ғибратты романдар" деп атаған шағын топқа "Сэр Исумбрас" романын қосты. Мелдің сөзіне сүйенсек, мұндай әңгімелерде "сюжет моральдық және діни тақырыпқа толығымен бағынады". Сондықтан, осы туындыларды секулярландырылған Әулиелердің өмірбаяндары немесе аңызға айналған романстар деп сипаттауға болады, өйткені олар осы екі жанрдың арасында ортақ орналасқан. Мел осы санатқа "Тарс патшасы", "Сицилиялық Роберт", "Сэр Гаутер", "Эмаре", "Римдік Иіс Жүзді Флоренс", "Ательстон", "Мелейн қоршауы" және "Шевалье Ассинье" сияқты романдарды да қосты. 1978 жылғы "Романс пен аңыз арасында: Орта ағылшын әдебиетіндегі секулярлы агиография" атты мақаласында Диана Чайлдресс Мелдің жіктемесін өзінің "секулярлы агиография" терминімен толықтырды. Чайлдресс "Сэр Исумбрас" және оның ұқсас туындылары дәстүрлі романс канонынан соншалықты алшақтағандықтан, оларды романс деп санау дұрыс емес деп санайды, себебі бұл жанрдың стандарттарына сай келмейді. Чайлдресс үшін романтикалық батыр мен "секулярлы агиографияның" батыры арасындағы айырмашылық белсенді ерлік істер мен пассивті христиандық қайраткерліктің арасындағы және сонымен қатар, адамның әрекетін басып озған құдайлық көмектің деңгейінде жатыр.

Жаңа категорияға қарсы қарсылық

Алайда 1980 жылдардан бастап кейбір орта ағылшын тілінің ғалымдары Сэр Исумбрасты романтикалық емес, агиографиялық тұрғысынан қарастырудан бас тарта бастады. Мысалы, Сьюзан Крейн гомилетикалық романс пен зайырлы агиографияны жалпы романс жанрынан бөліп қарастырумен келіспейді, ал Сэр Исумбрас сияқты әңгімелер діни доктринамен қатар, оған қарсы шығып, оны күңкілдетеді деп санайды. Оның пікірінше, «осы романстар христиандық ықпалдарды қабылдап, агиографиядан сіңіреді, бірақ олар осы қабылдауларын діни оқудың осыған сәйкес келмейтін аспекттеріне анық қарсылық білдіру арқылы теңседі». Сол сияқты, Андреа Хопкинс Сэр Исумбрасты әулие Юстафий туралы романтикалық қайта айту ретінде қарастыруға қатысты күмән білдірді. Ол әңгімелер арасындағы ұқсастықтарды мойындаса да, 1990 жылы жарық көрген «The Sinful Knights: A Study in Middle English Penitential Romance» кітабында олардың арасындағы маңызды айырмашылықтарды атап көрсетті. Хопкинс үшін Сэр Исумбрас пен әулие Юстафийдің арасындағы басты айырмашылық – біріншісі мақтандығы үшін тәубе етсе, екіншісі бұрын жасаған қандай да бір күнәсіз, сенім үшін шынайы қасиетті болып табылады. Рианнон Пурди әулие Юстафиймен байланысты жоққа шығармай, әңгімеге романтикалық әсерлерге, әсіресе Гиллом д’Англер романына назар аударуды жөн көрді.

Крестоносцы романсы

Соңғы жылдары Сер Исумбрас және оған ұқсас романстарды жіктеудің жаңа түрі пайда болды, ол үгіттеуші роман/дүниелік агиографиялық тартысқа нүкеге келді. Орта ғасырдың соңындағы ағылшын крестонос жорықтарының күші мен танымалдылығы туралы ғылыми пікірлер төмендеу оқиғасынан жалғасу оқиғасына ауысқандықтан, кейбір сыншылар Сер Исумбрас сияқты романстарды крестонос әдебиетінің аясында қарастыруға тырысты. Мысалы, Ли Манион 2010 жылы жариялаған «Құдіс жерін жоғалту және Сер Исумбрас: XIV ғасыр крестонос дискурсына әдеби үлес» деген мақаласында, романды 1291 жылы Акрының жоғалтуына байланысты халықтың реакциясы тұрғысынан қарастыру керек дейді. Ол Сер Исумбрастың, кем дегенде, кішігірім рыцарьлар мен ақсүйек емес адамдардың аралас аудиториясы үшін крестонос реформасын және әрекетті жариялап, тіпті оны елестететінін айтады. Оның пікірінше, Сер Исумбрас – бөлшектенген христиандық әлемнің және күшті исламдық жаудың нақты жағдайын жасырған мәдени қиял.

Әр түрлі

Тағдырмен сынақтан өткен адам" романының сегіз ортағасырлық нұсқасы белгілі; "Gesta Romanorum" кітабындағы мысал мен Әулие Евстафий туралы аңызды есептемегенде, мұндай әңгімелердің бәрі – мысалы, "Сэр Исумбрас" сияқты дамыған романдық туындылар. "Сэр Исумбрас" олардың ішінде тілдің тікелей реализмімен ерекшеленеді; көптеген нұсқаларда басты кейіпкер қара жұмыс істейтін болса, Исумбрас теміршілікте қажырлы еңбек ететін жағдайы егжей-тегжейлі сипатталған. Кейбір зерттеушілер "Сэр Исумбрас" оқиғасының және басқа ортағасырлық қасиетті өмірлердің Иран мен Солтүстік Үндістан халықтарының әңгімелерімен тығыз байланысты екеніне назар салған.

Әсерлер

Өлең он тоғызыншы ғасырдың ортасында жарияланғанға дейін дерлік белгілі болған жоқ. "Панч" журналының редакторы Том Тейлор түпнұсқа стилін пародиалау мақсатымен бірнеше әзіл-қалжың жолдар қосты. Бұл сахнаны Джон Эверетт Миллес "Фордтағы сэр Исумбрас" (1857) картинасында бейнеледі, сондай-ақ бұл атау 1918 жылы жарық көрген Д. К. Бросстердің романына да берілген.