Аралық тұтыну: Ұлттық есептердегі экономикалық ұғым

Кіріспе

Экономикадағы ұғым

Аралық тұтыну (немесе "аралық шығыстар" деп те аталады) – ұлттық есептерде, мысалы Біріккен Ұлттар Ұйымының Ұлттық есептер жүйесінде (UNSNA), АҚШ Ұлттық кіріс және өнім есептерінде (NIPA) және Еуропалық есептер жүйесінде (ESA) қолданылатын экономикалық ұғым. Теориялық тұрғыдан алғанда, жалпы "аралық тұтыну" жалпы өнімнің (шамамен, жалпы сату құны) және таза өнімнің (жалпы қосылған құн немесе ЖІӨ) арасындағы айырмашылық сомасына тең. АҚШ экономикасындағы жалпы аралық тұтыну жалпы өнімнің шамамен 45% құрайды. АҚШ-та аралық тұтынудың қызмет көрсету үлесі 1980 жылдардағы шамамен 30% көрсеткіштен бүгінде 40% астамға дейін күрт өсті. Осылайша, аралық тұтыну – кәсіпорындардың өндірісінде кіріс ретінде тұтынылатын немесе қолданылатын тауарлар мен қызметтердің жалпы ақшалай құны болып табылатын есептік ағым, оның ішінде шикізат, қызметтер және әртүрлі операциялық шығындар кіреді. Бұл құнды жалпы өнімнен ескеру қажет болғандықтан, оның нақты анықталуы және бағалануы ЖІӨ шамасының мөлшеріне маңызды әсер етеді. Өндірісте қолданылатын аралық тауарлар немесе қызметтер нысаны өзгертілуі (мысалы, жаппай қант) немесе толығымен қолданылуы (мысалы, электр қуаты) мүмкін. Аралық тұтыну (тұрақты активтерден өзгеше) ұлттық есептерде тауарлар мен қызметтер түрі бойынша жіктелмейді, себебі есептерде таза өнім қызмет саласы бойынша көрсетіледі. Дегенмен, кейде кіріс және шығыстардың секторлық есептерінде (мысалы, өңдеу өнеркәсібінде) және экономикалық секторлар арасындағы мәмілелер құнын көрсететін кіріс-шығыс кестелерінде толыққанды мәліметтер ұсынылады.

Жұмысшылардың тұтынуы

Кәсіпорындар сатып алатын кейбір тауарлар мен қызметтер тікелей өнімді өндіруге қатыспайды, бірақ жұмыскерлер пайдаланады (мысалы, жұмыс киімдері, тұрғын үй, тамақ, көлік, жуынатын бөлмелер, медициналық қарап тексерулер). Мұндай жағдайларда, заттар аралық тұтыну ма, әлде қызметкерлерге "табиғаттағы" сыйақы ма (мысалы, жеке пайдалануға арналған компания көліктері және тамақ купондары сияқты қосымша әлеуметтік жеңілдіктер) екенін анықтау қажет. Егер қызметкерлер оларды өз уақытында және өз қалауынша жеке пайдалану үшін қолданса, олар аралық тұтыну емес, табиғаттағы сыйақы ретінде қарастырылады. Бұл жағдайда олар қызметкерлердің жалпы еңбекақысының бір бөлігі болып есептеледі және жалпы қосылған құнға кіреді. Ал егер қызметкерлер оларды жұмысын орындау үшін міндетті түрде пайдаланса, онда олар аралық тұтынуға жатқызылады және қосылған құннан шығарылады.

Меншік қатынастарының аралық тұтыну мен қосылған құн арасындағы шекарадағы статистикалық әсерлері

Статистикалық шекара, аралық тұтыну мен қосылған құн арасындағы қатынасқа меншік байланыстары әсер етеді. Мысалы, егер кәсіпорын қызметтерді басқа кәсіпорындардан сатып алса, оларды өзі өндірудің орнына, оның өзіндік қосылған құны төмендейді, ал аралық тұтынуы артады. Бірақ, өндірістің өзі аралық факторларды қолданса, өндірістің нәтижесінде аралық тұтынудың артуы, басқа кәсіпорындан сатып алынған эквивалентті қызметтер құнынан кем болуы мүмкін. Осылайша, жалпы қосылған құн мен аралық тұтынудың мөлшері, қосымша қызметтерді кәсіпорын өзі өндіре ме, әлде ішкі экономикадағы басқа кәсіпорындардан сатып ала ма, соған байланысты өзгереді. Сол сияқты, бизнес ғимараттар немесе жабдықтар үшін операциялық жалдау шарты бойынша төленген жалдау ақысы ұлттық есептерде аралық тұтыну ретінде тіркеледі және оның қосылған құнынан шығарылады. Дегенмен, егер кәсіпорынның өз ғимараттары, машиналарын және жабдықтары болса, оларды пайдаланумен байланысты көптеген шығындар аралық тұтынуға жатпайды; амортизациялық төлемдер жалпы қосылған құнға, ал нақты және жасырын пайыздық шығындар таза операциялық табысқа қосылады. Тек ғимараттар мен жабдықтарды күтіп ұстауға және жөндеуге қажетті материалдардың шығындары ғана аралық тұтынуға жатады. Осының салдарынан, егер кәсіпорындар экономикалық себептермен көбірек материалдық активтерді жалға алуға немесе керісінше, көбірек материалдық активтерді сатып алуға шешім қабылдаса, бұл ЖІӨ құрауының және аралық тұтынудың мөлшеріне тәуелсіз түрде әсер етуі мүмкін. Егер олар сатып алса, бұл ЖІӨ-ні арттырады, ал жалға алса, ЖІӨ-ні төмендетеді.

Сындар

Ресми ұлттық есептерге орта тұтынуға қатысты айтылатын бір сын – жалға алудан түсетін табыстарды, әсіресе, кәсіптік жалға алудан түсетін табыстарды қарау тәсілі. UNSNA-да мүлік кірістері мен өндіруші кәсіпорындардың операциялық лизинг шарты бойынша алатын және төлейтін жалға алу ақысы арасында ерекшелік жасалады. Лизинг берушіге жалға алушы төлейтін мұндай жалға алу ақысы лизингтік кәсіпорындардың өндірген "қызметтерін" сатып алу ретінде қарастырылады және жалға алушы кәсіпорындардың аралық тұтынуы ретінде немесе шаруашылықтардың немесе мемлекеттік органдардың соңғы тұтынуы ретінде тіркеледі. Бірақ сонымен бірге, қорлардың, жердің немесе жер қойнауының иелері, егер олар осы активтерді тек жалға берсе, өндірістік қызметпен айналыспайды деп есептеледі және өндіріс есебінен шығарылады. Қарызға берілген, жалға алынған немесе лизингке берілген активтер осы жағдайда өндірілмеген болып саналады және оларды пайдалану кезінде капиталдың тозуы ескерілмейді. Екінші жағынан, аралық тұтынуға енгізілгеннен кейін, қаражатты қарызға алған немесе жерді немесе жер қойнауын жалға алған кәсіпорындар төлейтін мүлік кірістері олардың қосылған құнына немесе операциялық табысына есептелмейді. Осылайша, тіпті жалға алу ақысы өндіріс кәсіпорындарының жалпы кірісінен төленсе де, ол қосылған құн мен ЖІӨ-нің үлкен бөлігінен шығарылып тасталады. Бұл қолданылған қосылған құнның анықтамасына сәйкес болуы мүмкін, бірақ егер ұлттық кірісте мүлік кірісінің үлесі артса, экономикалық белсенділік пен жалпы пайда туралы бұрыс түсінік қалыптасуы мүмкін. Сонымен қатар, қосылған құнға меншік иесінің өзі тұратын үйдің шартты жалға алу құны кіреді. Бұл – меншік иесі өзі тұратын үйді жалға берсе алатын орташа нарықтық жалға алу мөлшері. Бірақ бұл ЖІӨ-ге қосылған өсім көбінесе нақты емес, өйткені үй иелерінің көп бөлігі өз үйлерін жалға бермейді. Бұл есептеу үй иелеріне үйлер арқылы "қызмет" көрсетіледі деген құндылық теориясына негізделген. Кейбір бағалаулар бойынша, қазіргі уақытта АҚШ-тағы пайда кірісінің бес долларынан бірі жалға алудан түсетін кіріс құрайды, бірақ оны есептерде анықтау қиын (құжаттарға Эпштейн мен Джейадев, 2005 жыл және Майкл Хадсон, 2005 жыл қараңыз). Шындығында, егер мұндай бағалаулар жалғыз өнім деректеріне негізделген болса, олар мүлік кірісінен түсетін жалға алу ақысының нақты маңыздылығын төмен бағалауы мүмкін, өйткені жалға алу ақысының көп бөлігі жалғыз өнім есептерінен шығарылып тасталады. Марксистік экономикада, өндіріс кәсіпорындарының ағымдағы жалпы кірісінен төленген таза жалға алу ақысы аралық шығыс ретінде емес, құн өнімінің бір бөлігі ретінде қарастырылады. Маркс өзі былай деп түсіндірді: "Нақты жөндеу мен ауыстыру, техникалық қызмет көрсету мен жаңарту арасындағы шекара өте икемді. Сондықтан, мысалы, теміржол саласында, белгілі бір шығындар жөндеуге немесе ауыстыруға арналған, оларды ағымдағы шығындардан немесе бастапқы қордан төлеу керек пе, жоқ па, деген мәңгілік дау болады. Жөндеу шығыстарын кіріс есебінен емес, капитал есебіне аудару – теміржол директорлар кеңесінің дивидендтерін жасанды түрде көбейтуінің әдеттегі тәсілі". (Капитал, 2-том, 8-тарау, 2-бөлім).

One criticism that is made of official national accounts in respect of intermediate consumption concerns the treatment of income from rents, especially business rents. In UNSNA, a distinction is drawn between property incomes and the rentals receivable and payable under operating leases by producing enterprises. Such rentals payable by lessees to lessors are treated as purchases of "services produced" by the leasing enterprises, and recorded either as intermediate consumption of renting enterprises, or as the final consumption of households or government. Yet at the same time owners of funds, land or subsoil assets who exclusively rent out these assets are not considered to be themselves engaged in productive activity at all, and therefore excluded from the production account. The assets loaned, rented or leased are regarded as not being produced in this case, and no capital consumption is considered to be incurred in respect of their use. On the other side, having been included in intermediate consumption, the property incomes payable by enterprises that borrow funds or rent land or subsoil assets do not enter into the calculation of their value added, or operating surpluses, at all. Thus, even although rents must be paid out of the gross revenue of producing enterprises, they are to a large extent excluded from value added and GDP. This may be consistent from the point of view of the definition of value added used, but will provide a misleading view of economic activity and gross profit income, if in fact the proportion of property income in the national income increases. At the same time, value added includes the imputed rental value of owner occupied housing. This is the average market rent owner occupiers would receive if the housing they occupy is rented. But this addition to GDP is largely fictitious, because the huge majority of owner occupiers do not rent out their dwellings. The imputation is based on a value theory according to which owner occupiers receive a "service" provided by dwellings. According to some estimates, about one in five dollars of profit income in the USA nowadays consists of rentier income, but this is difficult to trace in the accounts (see Epstein & Jayadev 2005 and Michael Hudson 2005 for some discussion). In reality, insofar such estimates are themselves derived from gross product data, they will underestimate the true significance of property income from rents, because many those rents are excluded from gross product accounts. In Marxian economics, net rents paid out of the current gross income of producing enterprises are not regarded as intermediate expenditure, but as part of the value product. Marx himself commented:
"The line between repairs proper and replacement, between costs of maintenance and costs of renewal, is rather flexible. Hence, the eternal dispute, for instance in railroading, whether certain expenses are for repairs or for replacement, whether they must be defrayed from current expenditures or from the original stock. A transfer of expenses for repairs to capital account instead of revenue account is the familiar method by which railway boards of directors artificially inflate their dividends." (Das Kapital, Vol. 2, chapter 8, section 2).