Кіріспе

7 және 8 ғасырлардағы қытай христиандық құжаттары

Цзинцзяо құжаттары (t=景教經典; сондай-ақ Несториан құжаттары немесе Иса суралары деп те аталады) – бұл 7 ғасырдағы Алопеннің миссиясымен байланысты қытай тіліндегі мәтіндер жиынтығы. Алопен – Сасани Месопотамиясынан келген Шығыс шіркеуінің епископы болған. Сондай-ақ, 8 ғасырғы монах Адам да осы құжаттармен байланысты. Қолжазбалар 635 жылға, Алопеннің Қытайға келген кезіне дейін, және шамамен 1000 жылға дейін датыланады, осы жылы Дуньхуан қаласының жанындағы Могао үңгірінде құжаттар табылғаннан кейін мөрленген. 2011 жылға қарай, төрт қолжазба Жапониядағы жеке коллекцияда, ал біреуі Парижде екені белгілі болды. Олардың тілі мен мазмұны қытай мәдениетімен әртүрлі деңгейдегі байланысты көрсетеді, оның ішінде буддалық және даосистік терминологияның қолданылуын қамтиды.

Терминология

Бұл жинақтың жалпы атауына қатысты бірлік жоқ. Жапон ғалымы П. Я. Саэки оларды "Несториандық құжаттар" деп атады, және бұл атау әлі де қолданылып келеді. Соңғы кездегі ғалымдар "Несториан" терминінен бас тартып, қарапайым қытай терминін қолданып, оларды "Джинцзяо құжаттары" деп атайды. Синолог Мартин Палмер оларды буддизммен байланыстыру мақсатында сутралар деп атауға тырысты, себебі олар буддистік терминологияны жиі қолданады. Бірақ бұл, Jingjiao мәтіндерінің ішіндегі Jing (經) таңбасын қамтитын топтарының атауларымен байланысты. Бұл таңба көбінесе буддалық сутра ұғымын қытай тіліне аудару үшін пайдаланылса да, Палмер бұл таңбаның іс жүзінде "қасиетті әдебиет" деген мағынаны білдіретінін түсіндіреді. Бұл таңба сонымен қатар "классикалық мәтіндер" туралы, мысалы, Конфуцийдің Төрт кітабы мен Бес классикасы (四書) және Киелі кітаптың қазіргі заманғы аудармасындағы Шэньцзин (聖經) туралы айту үшін де қолданылады. Көптеген Джинцзяо мәтіндерінде Jing емес, Lun (論) таңбасы қолданылады, ол "дискурс" немесе "тақырыптық мақала" деген мағынаны білдіреді.

Мәтіндер тізімі

Келесі тізімде әртүрлі туындылардың шамамен ағылшын тіліндегі атаулары және белгілі болған жағдайда қолжазбаның қазіргі орналасқан жері келтірілген. Ғалымдар көптеген терминдердің ең дұрыс аудармасын әлі де талқылауда.

Діндік мәтіндер

Бір Құдай туралы баяндама, үшінші бөлім (一神論巻第三; Yī shén lùn juǎn dì sān), бұрын Томиока қолжазбасы деп белгілі болған; қазір Осакада, Жапонияда, Кёу Шоку кітапханасында, Тоңко Хикю жинағында, қолжазба № 460 ретінде сақталады. Ол келесі үш мәтінді қамтиды: Әлемдік құрметке ие болғанның қайырымдылығы туралы баяндама, үшінші бөлім (世尊布施論第三; Shìzūn bùshī lùn dì sān). Аспанның бірлігі туралы баяндама (一天論第一; Yītiān lùn dì yī). Парық, екінші бөлім (喻第二; Yù dì èr). Бастаудың бастауы туралы сутра (大秦景教宣元本經; Dàqín jǐng jiào xuānyuán běn jīng); қазір Осакада, Жапонияда, Кёу Шоку кітапханасында, Тоңко Хикю жинағында, қолжазба № 431 ретінде сақталады. 2006 жылы Луояңда табылған жазулы тақ – Луояң несториан тағы – Дунхуаннан алынған толық емес нұсқаны толықтырады. Кодзиманың B қолжазбасы (大秦景教宣元至本經, Dàqín jǐng jiào xuānyuán zhi běn jīng, соңғы рет 1963 жылы Киотодағы Дошиша университетінің кітапханасында тіркелген) бір кезде осы еңбектің қорытындысы деп есептелген; төмендегі сілтемеге қараңыз, Кадзуо Еноки, 68-бет. Мәсіхтің сөзін тыңдау сутрасы (序聽迷詩所經; Xùtīng míshīsuǒ jīng); бұрын Такакусу қолжазбасы деп белгілі болған; қазір Осакада, Жапонияда, Кёу Шоку кітапханасында, Тоңко Хикю жинағында, қолжазба № 459 ретінде сақталады.

Литургиялық мәтіндер

Да Цинь үш патшалықтың кемелдігі туралы гимн (大秦景教三威蒙度讚; Dàqín jǐng jiào sān wēi méng dù zàn); қазір Парижде, Ұлттық кітапханада (Bib. Nat.), Пельйо қытай коллекциясы, № 3847 тізімінде сақталады. «Құрметті кітаптарға мадақ» (尊經; Zūn jīng), қасиетті кітаптар тізімі және одан кейін қысқа түсіндірме; жоғарыда аталған Париждегі қолжазбада, Ұлттық кітапхана (Bib. Nat.), Пельйо коллекциясы, қытай № 3847 тізімінде кездеседі. «Соңғы және құпия бақыт сүресі» (志玄安樂經; Zhìxuán ānlè jīng); қазір Жапонияның Осака қаласындағы Кёу Шоку кітапханасында, Тоңко Хикю жинағында, № 13 қолжазба ретінде сақталады. Да Цинь Ұлы Киелінің бейнесіне арналған гимн (大秦景教大聖通真歸法讚; Dàqín jǐng jiào dàshèng tōng zhēn guī fǎ zàn). Кодзиманың А қолжазбасы. Бұл қолжазба 1945 жылы Қытайдың Тяньцзинь қаласында ұрланып, қазіргі таңдағы орны белгісіз. Бұл қолжазба және Кодзиманың B қолжазбасы заманауи жалғандықтар болуы мүмкін деп күдіктенуде; Лин және Ронгқа сілтеме қараңыз.

Сян стеласы

Сиань стеласы 781 жылы Да Цинь жарқын дінінің таралуын еске алу үшін ("Да Цинь" – Рим империясының қытайша атауы) орнатылды және Қытайдағы христиан дінінің алдыңғы 150 жылдығын қамтиды. Палмер 1930 жылдары ғалымдар жүргізген зерттеулерге сүйене отырып, Лу Гуан Тай маңындағы Дакин пагодасы Да Цинь монастырының бір бөлігі болғандығын айтты. Лу Гуан Тай – Лао Цзының «Тао-Тэ-Цзин» еңбегін жазған дәстүрлі орын. 9 ғасырда діни қуғын-сүргін кезінде жерге көмілген стела 1625 жылы қайта табылып, қазіргі таңда Тан әулетінің ежелгі астанасы – жақын орналасқан Сиань қаласында қойылған.