Кіріспе

Непалдың Жоғарғы соты – Непалдың ең жоғарғы соты. Непал Конституциясы бойынша ол ресми сот ретінде белгіленген. Ол жеті Жоғарғы соттың (соның ішінде Жоғарғы соттардың он бір бөлімшесінің) шешімдері бойынша апелляциялық юрисдикцияға және ерекше алғашқы юрисдикцияға ие. Сот жиырма судьядан және Бас судьядан тұрады.

Құрамы

Жоғарғы Сот Бас судья мен жиырма судьядан (Соттан) тұрады. Жоғарғы Сот 2013 жылы (1956 жыл) құрылды. Непалдың алғашқы Бас судьясы – Хари Прасад Прадан болды. Жоғарғы Сот судьялары өз қызметтерін алпыс бес жасқа дейін атқарады. Олар өкілдер палатасының үштен екі көпшілігімен қабылданған импичмент (ұсыныс) арқылы, қабілетсіздік, нашар моральдық мінез-құлық немесе адалдықсыздық негізінде қызметтен алынуы мүмкін. Бас судья мен судьялар кез келген уақытта Президентке өтініш ұсынып, қызметтен кетуге болады. Жоғарғы Сот судьяларын Непал Президенті Сот Кеңесінің ұсынысы бойынша тағайындайды. Жоғарғы Сот судьялары жоғары соттардың судьясы ретінде жеті жыл жұмыс істегендер, немесе сот қызметінің газетте тіркелген бірінші сыныпты қызметкері ретінде кемінде 12 жыл жұмыс істегендер, немесе кемінде он бес жыл тәжірибесі бар аға адвокаттар немесе адвокаттар, немесе сот және заң саласында кемінде 15 жыл жұмыс істеген көрнекті заңгерлер арасынан тағайындалады. Бас судьяны Конституциялық Кеңес ұсынысы бойынша Президент тағайындайды. Бас судьяның Жоғарғы Сотта кем дегенде үш жыл қызмет еткен тәжірибесі болуы керек. Жоғарғы Соттың әкімшілік басшысы – Бас тіркелімші. Бас тіркелімшінің өзінен басқа, бір тіркелімші және төрт бірлескен тіркелімші Жоғарғы Соттың түрлі бөлімдерін басқаруға және сотқа әкімшілік көмек көрсетуге тағайындалады. Жоғарғы Соттың қызметкерлерін Непал Үкіметі Сот қызметі комиссиясының ұсынысы бойынша тағайындайды.

Жоғарғы Соттың құрамы (2023 жылғы 20 желтоқсаннан бастап)

Құрметті Бас судья Бишомбхар Прасад Шреста мырза
Құрметті судья Ишвор Прасад Хативада мырза
Құрметті судья доктор Ананда Мохан Бхаттарай
Құрметті судья Пракаш Ман Сингх Раут мырза
Құрметті судья Сапана Прадхан Малла ханым
Құрметті судья Пракаш Кумар Дхунгана мырза
Құрметті судья Сушмалата Матема ханым
Құрметті судья Кумар Регми мырза
Құрметті судья Хари Прасад Фуял мырза
Құрметті судья доктор Манож Кумар Шарма
Құрметті судья доктор Кумар Чудал
Құрметті судья доктор Нахакуль Субеди
Құрметті судья Тил Прасад Шреста мырза
Құрметті судья Бинод Шарма мырза
Құрметті судья Саранга Субеди ханым
Құрметті судья Абдуладжидж Мусалман мырза
Құрметті судья Мәхеш Шарма Пудель мырза
Құрметті судья Тек Прасах Дхунгана мырза
Құрметті судья Сунил Кумар Похрел мырза
Құрметті судья Балкришна Дакал мырза

Билік пен міндеттері

Жоғарғы Соттың сот және соттан тыс өкілеттіктері бар. Сот өкілеттіктеріне шақыру қағаздарын қарау, саясаттарды қарау, өз қаулыларын қайта қарау, Апелляциялық соттың қаулыларын түзету және заңмен белгіленген белгілі бір істерді қарау кіреді. Жоғарғы Сот ережелерді жасауға, барлық Апелляциялық соттар мен барлық аудандық соттардың басқаруын жүзеге асыруға, сот әкімшілігі жөніндегі саясаттар мен бағдарламаларды жасауға, түрлі соттардағы басқару реформаларын жүргізуге және Жоғарғы Сот қаулыларын жариялауға және таратуға да құқылы.

Хаттамалық өтініштерді қарау өкілеттігі

Жоғарғы Сот Конституцияның сақшысы болып табылады. Көбінесе, ол халықтың адам құқықтарын қорғауға жауапты. Жоғарғы Соттың бастапқы сот өкімділігі арқылы негізгі құқықтардың бұзылуына қарсы заңдық және сот шаралары қарастырылады. Бұл сот өкімділігі, әдетте, соттың ерекше құзыреті ретінде танылады. Конституцияның 133-бабы Жоғарғы Сотқа хабеас корпус, мандамус, сертификатори, кво-варранто және тыйым салу сияқты (сәйкес мәселелер бойынша) жарлықтар шығаруға құқық береді. Жарлықтар, ерекше жағдайларда шығарылады:
Егер халықтың негізгі құқықтары заңсыз шектелген болса. Егер кез келген заңда заңдық қорғау көзделмеген немесе заң бойынша қолжетімді қорғау жеткіліксіз немесе тиімсіз болса. Егер қоғамдық құқықтар мен мүдделерге қатысты мәселе конституциялық немесе заңдық шешімді қажет етсе.

Апелляциялық шағымды тыңдау өкілеттігі

Конституцияның 133-бабының 4-тармағы заңмен белгіленген жағдайларда Апелляциялық соттың соңғы шешімдеріне шағымдарды (заң бойынша) қарау өкілеттігін береді. 1991 жылғы Әділет басқару туралы заңның 9-бабына сәйкес, төмендегі істер Жоғарғы соттың апелляциялық юрисдикциясына жатады. Апелляциялық сот өзінің бастапқы юрисдикциясы бойынша шешкен істер. Егер Апелляциялық сот Аудандық соттың шешімін күрт өзгеше нәтижеге алып келетіндей жоққа шығарса. Төменгі соттармен 10 жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалған істер. Апелляциялық соттың Жоғарғы сотқа жіберген істері (яғни, өмір бойы бас бостандығынан айыру немесе мүлікті тәркілеумен өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалған істер).

Өз шешімдерін қайта қарау өкілеттігі

Конституцияның 133-бабының 4-тармағы заңмен белгіленген жағдайларда өз шешімдерін қайта қарау өкілеттігін береді. 1991 жылғы Әділет басқару туралы заңның 11-бабына сәйкес, Жоғарғы Соттың шешімдері келесі негіздердің кез келгені бойынша қайта қаралуы мүмкін:
Егер сот шешімі шығарылғаннан кейін, шешімге маңызды әсер ете алатын жаңа дәлелдер табылса. Егер шешім Жоғарғы Сот белгілеген үлгіге немесе құқықтық принципке қайшы келетін болып табылса.

Кейбір істерді қарау өкілеттігі

Конституцияның 133-бабының 4-тармағына және Жоғарғы Сот туралы заңның 7-бабына сәйкес, Жоғарғы Сот белгілі бір істерді қарауға құқылы. Көбінесе бұл өкілеттік Жоғарғы Сот пен оған бағынышты соттарды сыйламауға байланысты істерді қараумен ғана шектеледі. 1991 жылғы Жоғарғы Сот туралы заңның 102(3) бабы мен 7(1) тармағында сот айыпталушыны сыйламауға кінәлі деп тапса, құқық бұзушыға 10 000 теңгеге дейін айыппұл салуға немесе ең көп дегенде бір жылға бас бостандығынан айыруға немесе осы екеуін бірге қолдануға рұқсат берілген.

Орындықтар

Жоғарғы соттың сот билігі түрлі алқалардың құрамы арқылы жүзеге асырылады. Бұл алқалар жеке төраға, бөлімдік алқа, толық құрамды алқа және арнайы алқа деп аталады.

Конституциялық алқа

Конституциялық алқа Непал Конституциясының 137-бабына сәйкес Сот кеңесінің ұсынысы бойынша Бас судья мен тағы төрт судьядан тұрады. Алқа федерация мен штат арасындағы, штаттар арасындағы, штат пен жергілікті деңгей арасындағы, және жергілікті деңгейлер арасындағы сот өкілеттігіне қатысты дауларды, сондай-ақ Федералдық парламент немесе Штаттық жиналысқа сайлауға қатысты дауларды, және Федералдық парламент немесе Штаттық жиналыстың мүшесін құқығынан айыруға қатысты мәселелерді қарайды. Егер Жоғарғы Соттағы кез келген іс конституциялық тұрғыдан маңызды мәселелерді қамтитын болса, Бас судья осы істі алқаның қарауына жіберуге құқылы.

Толық орындық

Толық құралым үш немесе одан көп қазыдан тұрады. Толық құралымның қарауына бөлім алқасының шешімінде бірегейлік болмаған жағдайлардағы және заңның немесе құқықтық принциптердің маңызды мәселелерін түсіндіру қажеттілігінен бөлім алқасы немесе Бас судья толық құралымға жіберген істер бойынша соңғы шешім шығару кіреді. Бас судья, егер ол іс толық құралыммен қарауға лайық деп есептесе, кез келген істі толық құралымға жіберуге құқылы. "Толық құралым" туралы ереже Жоғарғы Соттың 2074 жылғы Ережесінің 23-бабында қарастырылған.

Бөлімшелік орындық

Екі судьядан құралған алқа бөлім алқасы деп аталады. Көбінесе делдалар осы алқа арқылы өтеді. Бұл алқаның құзыретіне апелляциялық соттың шешімінен кейін берілген шағымды тыңдау, Конституцияның 133-бабының 2-тармағы бойынша тіркелген талап арызды қарау, өз шешімдерін қайта қарау және заңмен белгіленгендей апелляциялық сот шешімін қайта қарау кіреді.

Бір орындық

Бір судьялық алқасы бір судьядан құралады. Шағымды алғашқы тыңдау, төменгі соттың уақытша және процестік бұйрығына шағым, істердің рәсімі жөніндегі тіркеушінің қаулысына шағым және арнайы, толық құрамды немесе бөлімше алқасының қарауына жатпайтын кез келген өтініш бір судьялық алқасының қарауына жатады.

Ережелер шығару өкілеттігі

Жоғарғы Соттың, Апелляциялық соттың және аудандық соттардың процедуралық, басқару және әкімшілік функцияларына қатысты ережелерді қабылдау өкілеттігі бар. 1991 жылғы Жоғарғы Сот туралы заңның 11-бабы Жоғарғы Сотқа Жоғарғы Сотқа қатысты ережелерді жасауға уәкілдік берсе, Әділет басқаруы туралы заңның 31-бабы Жоғарғы Сотқа Апелляциялық сот пен аудандық соттарға қатысты ережелерді жасауға өкілеттік берген. Осы заңдық негізде Жоғарғы Сот 1991 жылы Жоғарғы Сот және Апелляциялық сот ережелерін, ал 1995 жылы Аудандық сот ережелерін шығарды. Ереже жасау өкілеттігі Жоғарғы Соттың толық құзыретімен жүзеге асырылады.

Сот саясатын қалыптастыру өкілеттігі

Толық сот – Непал сот жүйесінің басты саясатты қалыптастыру органы болып табылады және ол Жоғарғы соттың барлық судьяларынан құралған. Көптеген жағдайларда Жоғарғы сот сот реформалары және сот жүйесін басқаруға бағытталған саясаттарды, жоспарлар мен бағдарламаларды жасап шығарды. Бұдан өзге, Бас судья мен тіркеуші де сот саясатын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Сот отырысы

Толық сот – қазіргі кездегі барлық судьялардың, Бас судьяны қоса, жиналысы ретінде танымал. Бұл – сот жүйесінің жоғары деңгейдегі саясат қабылдау органы. Толық соттың негізгі міндеті – сот әкімшілігіне қатысты саясатты жасау. Толық сотта бекітілген саяси шешімдерді Жоғарғы Соттың хатшысы (Толық соттың бұрынғы хатшысы) жүзеге асырады. Толық соттың басты функциялары: Әділет әкімшілігіне қатысты жаңа заңнаманы және осы заңға қажетті түзетулерді ұсыну. Әділет әкімшілігі және сот жұмысын басқару мәселелерін қарастыру. Жоғарғы Соттың жылдық есебін бекіту. Аға адвокат атағын беру. Бас судья немесе судьялардың бірі Толық сотқа жіберген мәселелерді қарау.

Жоғарғы соттың басқа комитеттері

Жоғарғы Соттың Іс жүргізу қағидаларымен құрылған тағы да басқа түрлі комитеттері бар. Сонымен қатар, Бас судья басқа да қажетті комитеттерді құруға құқылы. Осы комитеттердің басты мақсаты – сотты басқару мәселелері бойынша саясат қалыптастыру және Бас судьяға кеңес беру.