Кіріспе

Үндістан тарихының теңіздік аспектісі

Үндістанның теңіз тарихы б.з.д. 3 мың жылдығында басталады, осы кезде Индостан өзенінің алқабындағы тұрғындар Месопотамиямен теңіз саудасы байланысын құрды. Үндістан мен Греко-рим әлемі арасындағы сауда-саттық өскен сайын, иісмайлар жібек пен басқа да тауарлардың орнына Үндістаннан Батысқа әкелінетін басты тауарға айналды. Португалияның Мануэль I-нің бұйрығымен, навигатор Васко да Гама басқаратын төрт кеме Жақсы Үміт мүйісін айналып, Африканың шығыс жағалауындағы Малиндиге дейін жетіп, Үнді мұхиты арқылы Каликутқа сапар жасады. Бұл аймақта б.з.д. 2900 жылы ұзақ қашықтыққа сапарлар үшін қолайлы жағдайлар болған. Месопотамиялық жазбаларда Индостан алқабындағы саудагерлер мыс, қатты ағаш, піл сүйегі, інжу-маржан, карнелиан және алтын тасымалдағаны көрсетілген. Гош және Стернс Индостанның заманауи дәуірге дейінгі теңіз саяхаты туралы былай жазады: Хараппалықтар кемелерде Сумерге ағаш пен арнайы ағаштарды, сондай-ақ лазурит сияқты құнды заттарды тасымалдағандығы туралы мәліметтер бар. Лазурит саудасы Ауғанстанның солтүстігінен, шығыс Иран арқылы Сумерге дейін жүргізілді, бірақ дамыған Хараппа кезеңінде Бадахшан кен орындарының жанында Орталық Азиядағы Шортугайда Индостан колониясы құрылды және лазурит тастары жер арқылы Гуджараттағы Лоталға жеткізіліп, Оманға, Бахрейнге және Месопотамияға жіберілді. Әлемдегі ең алғашқы док Лоталда (б.з.д. 2400 ж.) орналасқан, ол негізгі ағымнан алыс жатқан, себебі шөгіндінің жиналуын болдырмау қажеттілігі болды. Лотал инженерлері судың толқынын және кірпіштен салынған құрылыстарға оның әсерін зерттегендігі болжанады, өйткені қабырғалар пеште күйдірілген кірпіштен жасалған. Одишадағы Голбай Сасан қазбалары б.з.д. 2300 жылға дейінгі неолит мәдениетін, одан кейін Халколит (мыс дәуірі) мәдениетін және б.з.д. 900 жылдан басталатын Темір дәуірі мәдениетін көрсетті. Бұл жерде табылған құралдар жағалау саудасы үшін қайық жасауға мүмкіндік бергенін көрсетеді. Балық сүйектері, балық аулау ілмектері, тікенді найзалар мен гарпундар балық аулау экономиканың маңызды бөлігі болғанын көрсетеді. Халколит дәуірінің кейбір артефакттары Вьетнамда табылған артефакттарға ұқсас, бұл өте ерте кезеңде Индокитаймен байланыс болғанын көрсетеді. Египеттегі Беренике қаласындағы жаңа қазбалар Александрияда, Римнің ең ірі портында шағын буддист қауымы болғанын растады. Малабар жағалауынан әкелінген жүктердің және Оңтүстік Үндістан мен Жаффнадан келген тамил халқының Рим империясының соңғы бекінісінде болғанын көрсететін көптеген маңызды табылған заттар табылды.

Ертедегі патшалықтар

Үнді картографиясы Поляр жұлдызын және навигациялық карталарда қолданылатын басқа да шоқжұлдыздарды анықтайды. Бұл карталар біздің заманымыздың басында теңіз саяхаттары үшін қолданылған болуы мүмкін. "Пэриплус Марис Эритреи" еңбегінде Үндістан мен Египет арасындағы теңіз саудасы тікелей қатынассыз жүзеге асырылған кездер туралы айтылады. Мұндай жағдайларда жүктер Аденге жеткізілген. Бірақ, тарихи деректер бойынша, Үндістанда теңіз күшін ұйымдастыруға жасалған алғашқы құжатталған әрекет Мегастеннің (шамамен б.з.д. 350—290 жж.) сипаттамасындағыдай, Чандрагупта Маурьяға (322—298 жж. билеу мерзімі) жатқызылады. Оңтүстік Азияның дамыған теңіз жолдары бір державаның бақылауында болмағандықтан, үнді кемелері Египетке қатынайтын. Үндістанда Барбарикум (қазіргі Карачи), Баригаза, Музирис, Коркай, Каверипатиннам және Арикамеду порттары осы сауданың маңызды орталықтары болды. "Периплус Марис Эритреи" грек-рим саудагерлерінің Барбарикумда "жұқа киім, өрнекті зығыр маталары, топаз, коралл, шторакс, ладан, шыны ыдыстар, күміс және алтын табалар, сондай-ақ аздаған шарап" саудалап, олардың орнына "кост, бделлиум, лиций, нард, түркіз, лазурит, серік терісі, мақта, жібек жіп және индиго" алғанын көрсетеді. Александриядағы үнділердің болуы мәдениетке әсер еткен болуы мүмкін, бірақ бұл әсердің сипаты туралы көп мәлімет жоқ. Бұл Римнің Қызыл теңіздегі порттарын жоғалтуына әкелді, бұрыннан грек-рим әлемі Птолемейлер дәуірінен бері Үндістанмен сауда жасау үшін оларды пайдаланып келген.

Біздің заманымыздың басында орта ғасырлар

Осы кезеңде Оңтүстік-Шығыс Азияның индуистік және буддистік діни орындары экономикалық қызмет пен саудамен байланысты болды, себебі демеушілер үлкен қаражаттарды сеніп тапсырды, олар кейіннен жергілікті экономикаға пайда әкелді – еншілерді басқару, қолөнер және сауданы дамыту арқылы. Әсіресе буддизм теңіз саудасымен бірге таралып, ақша айдарымдарын, өнерді және сауаттылықты кеңейтті. Бұл жол көптеген өнер және мәдени ықпалдардың – эллиндік, ирандық, үнді және қытай мәдениеттерінің араласуына әкелді. Грек-буддистік өнер осы өзара әрекеттесудің жарқын мысалы болып табылады. Будда Кушан дәуірінде грек және үнді элементтерінің қосылуымен алғаш рет адам кейпінде бейнеленді, ал осы грек-буддистік өнердің ықпалы кейінгі буддистік өнерде Қытайда және Жібек жолы бойындағы елдерде байқалады. Ашока және одан кейін Калинга, Паллава және Чола империялары, олардың вассалдары Пандия және Чера әулеттері, сондай-ақ Виджаянагара империясы Үндістанның кеңеюіне, Үнді теңіз саудасын дамытуға және индуизм мен буддизмнің өсуіне зор үлес қосты. Коллам порты – Теңіз Жібек жолындағы маңызды сауда портының мысалы. Біздің заманымыздан бұрынғы 2 ғасыр мен біздің заманымыздың 15 ғасыры аралығында гүлденген Теңіз Жібек жолы Қытайды, Оңтүстік-Шығыс Азияны, Үндістан субконтинентін, Арабия түбегін, Сомалиді, Мысырды және Еуропаны байланыстырды. Соңғы ғасырларда Қытаймен байланысқа қарамастан, Теңіз Жібек жолы негізінен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы австронезиялық теңізшілер, Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы тамил саудагерлері, Шығыс Африкадағы грек-рим саудагерлері, Үндістан, Цейлон және Индокитай, Араб теңізіндегі және одан әрі парсы және араб саудагерлері арқылы құрылып, жұмыс істеді. Тарихының көп бөлігінде австронезиялық талассократиялар Теңіз Жібек жолының ағынын бақылады, әсіресе Малакка мен Банка, Малай түбегі және Меконг дельтасы маңындағы саясатты. Қытай деректері бұл патшалықтарды "үнділік" деп қате жібергенімен, бұл аймақтардың үнділенуіне байланысты, бірақ бұл патшалықтар мен олардың мәдениетіне әсер етті. Теңіз Жібек жолы Шри-Ланка мен Оңтүстік Үндістанмен аралдық Оңтүстік-Шығыс Азиялықтардың бұрынғы австронезиялық дәмдеуіш сауда желілерінен пайда болды. Калинга (б.з.д. 3 ғасырда Маури императоры Ашокаға қосылды) және Виджаянагара империясы (1336-1646 жж.) Малайя, Суматра және Батыс Явада бекіністер құрды. Ежелгі заманда Калинга деп аталған Одишаның теңіз тарихы б.з.д. 350 жылға дейін басталды. Бенгал шығанағының жағалауындағы бұл аймақтың халқы Үндістан жағалауымен жүзіп, Индо-Қытайға және бүкіл теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азияға сапар шегіп, сауда жасаған адамдарға өз мәдениетінің элементтерін таныстырды. Ежелгі дәстүрлер әлі күнге дейін қазан-қараша айларында бес күнге дейін жалғасатын жыл сайынғы Бали Джатра немесе Боита Бандана фестивалінде сақталады. Біздің заманымыздың 1-2 ғасырларында Үндістаннан келген маталар Мысырда, Шығыс Африкада және Жерорта теңізінде сұранысқа ие болды, ал бұл аймақтар Үндістан экспорті үшін шетелдік нарыққа айналды. Ява мен Борнеода үнді мәдениетінің пайда болуы хош иісті заттарға сұраныс тудырды, ал сауда орындары кейіннен қытай және араб нарықтарына қызмет етті. "Пэриплус Марис Эритреи" кітабында Үндістанның бірнеше порты аталған, ондатан үлкен кемелер шығысқа қарай Chryse-ге бағыт алды. Малуку аралдарынан Арабия порттары арқылы Таяу Шығысқа жеткізілген өнімдер Үндістан мен Шри-Ланка порттары арқылы өтті. Үндістан немесе Шри-Ланка порттарына жеткеннен кейін, өнімдер кейде Шығыс Африкаға жеткізіліп, жерлеу рәсімдері сияқты түрлі мақсаттар үшін қолданылды. Аббасид халифаты (750-1258 жж.) Үндістан мен Қытайға кіру порттары ретінде Александрия, Дамиетта, Аден және Сирафты пайдаланды. Үндістаннан Аден портына келген саудагерлер Йемен сұлтаны Ибн Зиядқа мүк, камфор, амбер-гриз және сандал ағашы түрінде сыйлық төледі. Императорлар Раджараджа Чола I (985-1014 жылдары билік құрған) және Ражендра Чола I (1012-1044 жылдары билік құрған) Чола патшалығын дәстүрлі шекарадан тыс кеңейтті. Шола империясы өзінің ең биік кезінде оңтүстіктегі Шри-Ланка аралынан солтүстіктегі Годавари алабына дейін созылды. Ганг өзеніне дейінгі Үндістанның шығыс жағалауындағы патшалықтар Чола билігін мойындады. Шола теңіз әскерлері Шри-Ваджайяға басып кірді және оны жеңді, ал Шри-Ваджайя теңіздегі Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі империя болды. Осы кезеңнен бастап Үндістанның тауарлары мен идеялары бүкіл әлемді "үнділендіруде" маңызды рөл атқара бастады. Чолалар шетелдік саудада және теңіз қызметінде табысқа жетті, өз ықпалын Қытайға және Оңтүстік-Шығыс Азияға таратып, кеңейтті. 9 ғасырдың соңына қарай Оңтүстік Үндістан кең ауқымды теңіз және сауда қызметін дамытты. Чолалар Үндістан түбегінің батыс және шығыс жағалауларының бөліктерін иеленгендіктен, осы кәсіпкерлікте алдыңғы қатарда болды. Қытайдың Тан әулеті (618-907 жж.), Теңіздік Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Шри-Ваджайя империясы Сайлендралардың басшылығымен және Бағдаттағы Аббасид халифаты – негізгі сауда серіктестері болды. 682 ж. Палембангте құрылған, Тан жазбаларында көрсетілгендей, Шри-Ваджайя империясы, люкс хош иісті заттар мен Батыс Азиядан келген буддистік артефакттарды гүлденген Тан нарығына бақылау арқылы аймақтағы сауданы басып озды. Пандия империясының (б.з.д. 3 ғасырдан 14 ғасырға дейін) билеушілерінің бірі Парантака Недумджадайян (765-790 жж.) және Чера әулеті (10/11 ғасырға қарай Пандия саяси жүйесіне сіңірілді) Паллавалардың (275 ж. бастап 897 ж.) жақын одақтасы болды. Ақырында, Чера әулеті Пандия әулетіне сіңірілді, ал Пандия әулеті Паллава әулетіне сіңірілді. Керланың жағалауындағы Коллам (сондай-ақ Куилон немесе Десинганаду) 825 ж. жұмыс істеуге кірісті және финикийліктер мен римдіктер дәуірінен бері жоғары коммерциялық беделге ие болды. Колламның билеушілері (Пандия әулетінің вассалдары, кейін Чола әулетінің вассалдары болған) қытай билеушілерімен елшілік алмасып тұрды және Колламда қытай қоныстары гүлденді. Қытай саудасымен қуаттанған Коллам портын 14 ғасырда Ибн Баттута өзінің жиырма төрт жылдық саяхаты барысында көрген бес үнді портының бірі ретінде атады. Керланың ішкі аудандарындағы ауыл шаруашылығының өсуі және дамуы артық өнімнің көп болуына әкелді. Артық өнімдер мен астықтар angadis немесе сауда орталықтарында басқа қажетті заттарға айырбасталды, порттарды қалаларға айналдырды. Саудагерлер, әсіресе шетелдік саудада, дәмдеуіштер, муслин, мақта, инжу және құнды тастарды батыс елдеріне экспорттау үшін монеталар қолданды және одан шарап, зәйтүн майы, амфора және терракотты ыдыстар алды. Египет динарлары мен Венециялық дукаттар (1284-1797 жж.) орта ғасырлық Керланың халықаралық саудасында үлкен сұранысқа ие болды. Арабтар мен қытайлар орта ғасырлық Керланың маңызды сауда серіктестері болды. Араб саудасы мен теңіз жүзуі исламның тууы мен таралуына байланысты жаңа күш алды. Котхамангламда табылған Умаяд халифатының (665-750 жж.) төрт алтын монетасы араб саудагерлерінің осы кезеңде Керлаға келгенін куәландырады. Аббасид халифатының (750-1258 жж.) құрылуымен исламның алтын ғасыры басталды және дін саудаға жақсы көңілмен қарағандықтан сауда гүлденді. 9 ғасырдан бастап Малабарға жасалған араб саудасы жаңа деңгейге көтерілді және мұсылман саудагерлерінің көптеген бекеттері пайда болды. Бұл кейіннен Керланың теңіз тарихының маңызды бөлігіне айналды. Малабармен сауда Қытай алтынының көптеген ағынына әкелді, сондықтан Сун әулеті (1127-1279 жж.) 1219 жылы шетелдік саудада алтын, күміс және қоланың қолданылуын тыйым салып, шетелдік тауарларға қарсы жібек маталар мен фарфорды айырбастауға бұйрық берді. Малабардан бұрыш, кокос, балық, бетель жаңғақтары және т.б. экспортталды, ал олардың орнына алтын, күміс, түрлі түсті атлас, көк-ақ фарфор, мүк және т.б. алынды.

Орта ғасырдың соңы

Ма Хуан (1413–51) Кочинге жеткенде, Кочинде фанам деп аталатын үнді монеталары шығарылғанын және қытай стандарттары бойынша олардың жалпы салмағы бір фен және бір ли болғанын атап өтті. Олардың сапасы жоғары болғандықтан, Қытайда әрқайсысы төрт ли салмақты 15 күміс монетаға айырбастауға болады. Франциск Ксавьер сияқты саудамен бірге саяхат еткен христиан миссионерлері Шығыста христиан дінінің таралуына зор үлес қосты. Голландтың алғашқы экспедициясы Амстердамнан (1595 жылдың сәуірінде) Оңтүстік-Шығыс Азияға аттанды. 1598 жылы тағы бір голланд конвойы бір жылдан кейін 600 000 фунт дәмдеуіштер мен басқа да үнді өнімдерімен оралды. Португалдықтардың алғашқы табыстарын осы флот тоқтатты, сонымен қатар Үндістанның батыс жағалауындағы сауда-саттықты португалдықтардың қауіпінен қорғады. Баба Махан Шах Лабана, 17 ғасырдағы белгілі сикх, Перс шығанағы және Жерорта теңізі аймағына теңіз жолымен сауда жасауымен танымал. Моғол империясы кезінде Бенгал Суба провинциясында ірі кеме жасау өнеркәсібі дамыды. Экономикалық тарихшы Индражит Рэй Бенгалдың кеме жасау өндірісін 16 және 17 ғасырларда жылына 223 250 тоннаға бағаласа, Солтүстік Американың он тоғыз колониясында 1769-1771 жылдары 23 061 тонна ғана өндірілген. Ол Бенгалда кеме жөндеудің де өте жоғары деңгейде дамығанын айтады.

Британдық радж Қазіргі кезең

XVII ғасырдың басында Британдық Шығыс Үндістан компаниясы мол мөлшерде дәмдеуіштерді тасымалданды.

Әскери

1947 жылы Үндістан Республикасының әскери-теңіз күштері 33 кемеден және 538 офицерден тұрды, олар 4,660 миль (7,500 км) астам жағалау және 1,280 аралды қорғады. Гоаның азат етілуі, 1965 жылғы және 1971 жылғы соғыстарға қатысты. Кеңес Одағынан қосалқы бөлшектер алуда қиындықтар туындағаннан кейін, Үндістан жойғыштар, фрегаттар, корветтер және суасты кемелерін өндіруге бағытталған ауқымды отандық теңіздік жобалау және өндіріс бағдарламасын бастады. 1978 жылдың тамызында Үндістанның жағалау күзеті заңы қабылданды. Үндістанның жағалау күзеті "Кактус" операциясы сияқты терроризмге қарсы операцияларға қатысты. Заманауи кезеңде Үндістанның әскери-теңіз күштері Біріккен Ұлттар Ұйымының бірнеше бейбітшілік сақтау миссияларына қатысты. Әскери-теңіз күштері Бірінші шығанақ соғысы кезінде Кувейттен үндістандық азаматтарды елге қайтарды. Раджеш Кадиан (2006) былай деп мәлімдейді: "Каргил соғысы (1999) кезінде әскери-теңіз күштерінің агрессивті ұстанымы Пакистан биіктіктерден шегінбесе, үлкен қақтығыс болатынына Исламабад пен Вашингтонды көндірді". Батыс әлемімен стратегиялық байланыстардың күшеюі нәтижесінде Үндістанның әскери-теңіз күштері АҚШ Әскери-теңіз күштері сияқты батыстық әріптестерімен бірлескен оқу-жаттығулар өткізді және батыстық одақтастарынан ең соңғы теңіздік жабдықтарды алды. Америка Құрама Штаттары мен Израильмен қарым-қатынастың жақсаруы Малакка бұғазында бірлескен патрульдеуге әкелді.

Азаматтық

Жаңа мыңжылдықтың басынан бері Үндістан арқылы және одан халықаралық сауда еселеп өсті. Келесі кестеде 2005–06 қаржы жылындағы Үндістанның негізгі порттары туралы толық деректер және 2004–05 жылдармен салыстырғандағы пайыздық өсім көрсетілген (Источник: Үндістан порттары қауымдастығы):

Атауы Жүк көлемі (06–07) '000 тонна % Өсім (05–06-ға қарағанда) Кемелер трафигі (05–06) % Өсім (04–05-ке қарағанда) Контейнерлер трафигі (05–06) '000 TEU % Өсім (04–05-ке қарағанда)
Колката (Колката док жүйесі және Халдия док кешені) 55,050 3.59% 2,853 7.50% 313 9.06%
Парадип 38,517 16.33% 1,330 10.01% 3 50.00%
Висакхапатнам 56,386 1.05% 2,109 14.43% 47 4.44%
Ченнай 53,798 13.05% 1,857 11.26% 735 19.12%
Тутикорин 18,001 5.03% 1,576 6.56% 321 4.56%
Кочин 15,314 10.28% 1,225 9.38% 203 9.73%
Жаңа Мангалор порты 32,042 6.99% 1,087 1.87% 10 11.11%
Мормугао 34,241 8.06% 642 3.31% 9 10.00%
Мумбай 52,364 18.50% 2,153 14.34% 159 27.40%
J. N. P. T, Нави Мумбай 44,818 18.45% 2,395 3.06% 2,267 4.39%
Энноре 10,714 16.86% 173 1.17% - -
Кандала 52,982 15.41% 2,124 9.48% 148 18.23%
Барлық Үндістан порттары 463,843 9.51% 19,796 8.64% 4,744 12.07%