Еуропалық қабыршақ бұтасының сипаттамасы

Кіріспе

Euonymus europaeus, шұбаты, еуропалық шұбат немесе қара шұбат – Celastraceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктердің түрі, Еуропаның көп бөлігінде табиғи түрде өседі. Ол орман шеттерінде, тік қоршауларда және көлбеу беткейлерде өседі, көбінесе қоректік заттарға бай, борпылдақ және тұзы аз топырақта жақсы өркендейді. Бұл жапырақты бұта немесе кішкентай ағаш.

Сипаттама

Euonymus europaeus биіктігіне дейін өседі, сирек , сабағының диаметріне дейін жетеді. Жапырақтары қарама-қарсы, ланцет пішіндес немесе эллипстік, ұзындығы 3–8 см, ені 1–3 см, жиектері ұсақ тісті. Жазда жапырақтары қою жасыл түсті. Күзгі түсі қоршаған орта жағдайларына байланысты сары-жасылдан қызғылт-күлгінге дейін өзгереді. Екі жынысты гүлдер көктемнің соңында пайда болады және жәндіктермен тозаңданады; олар көзге түспейтін, кішкентай, сары-жасыл және 3–8 гүлден іріктеледі. Жемісі – қапсула, күзде піседі, қызыл, қызғылт немесе қызғылт түсті және шамамен 1–1,5 см енді. Піскен кезде төрт бөлігі ашылып, апельсин түсті тұқымдарды көрсетеді.

Мекендейтін орта және экология

E. europaeus негізінен ескі тікенектерде, ашық орманды алқаптар мен шеттерінде, сондай-ақ негізге бай немесе әктасты топырақтағы бұталы алқаптарда кездеседі, бірақ ол көлеңкеге төзімді. Ирландияда оны жартасты әктас үстірттерінде, көл жағалауларында және әктас тас жолдарда да кездестіруге болады. Ол Fraxinus excelsior – Acer campestre – Mercurialis perennis орманды жерлерінде (W8) кездеседі және ол Cornus sanguinea-ның ашық тұрған бұталарында жиі кездеседі, әдетте, аз жиілікте және молшылықта болады. Ол әдетте таралу жағынан шашыраңқы, бірақ кейде жергілікті масштабта, мысалы, Чилтернс аймағындағы «Шпиндель алқабы» деп аталатын жерде өте көптеп кездеседі. Шашыраңқы таралуының себебі құстар мен кеміргіштер арқылы тұқымдардың таралуымен шектелген болуы мүмкін. E. europaeus – қара бұршақ құрттарының дерлік эксклюзивті қысқы қожайыны. Өсірілген кең бұршақ пен қант қызылшасымен қоректенетін бұл жәндіктің экономикалық зияны болғандықтан, бұрын шпиндельді тікенектер мен орман алқаптарынан қара бұршақ құрттарының ошақтарына қарсы және ауыл шаруашылығы өнімдерінің жоғалуына қарсы шара ретінде алып тастауға жиі қолданылған, бірақ бұл кең таралған жою қазіргі популяцияларға елеулі әсер етпеген сияқты. 1944 жылы Биология соғыс комитеті E. europaeus таралуы мен экологиясын зерттеу науқанын бастады, бұл құрттарды бақылау шараларын әзірлеуге арналған. Еуропалық шпиндель ағашы өте қатты және өткір ұшқа дейін кесіледі; бұрын ол жүнді илеуге арналған шпиндельдер мен қасапшылардың шанышқыларын жасау үшін қолданылған. Бұл өсімдіктен алынған көмір беріктігі мен тығыздығы үшін суретшілер арасында жоғары бағаланады. Өсімдіктің кейбір бөліктері дәрілік мақсатта қолданылған. Дегенмен, жемісі улы, құрамында теобромин және кофеин сияқты алкалоидтармен қатар, көптеген басқа да улы заттар бар, оның ішінде жүрек гликозидтері және өте ащы терпендер де бар. Улану көбінесе жас балаларда кездеседі, олар жарқын түсті жемістерге қызығады. Жемістің ішке түсуі бауыр мен бүйрек зақымдануына және тіпті өлімге әкелуі мүмкін.

E. europaeus occurs as an understory shrub or small tree primarily in old hedgerows, open woodland clearings and margins, and scrubland on base rich or calcareous soils, although it is also shade tolerant. It rarely invades open habitats such as grasslands except in the presence of abundant hedges In Ireland, it can also be found growing on rocky limestone outcrops, rocky lake shores and limestone pavements. It is typical in Fraxinus excelsior – Acer campestre – Mercurialis perennis woodland (W8), and it is a frequent companion of Cornus sanguinea in open stand scrub over limestone, generally in low frequency and abundance throughout. It is usually scattered in distribution but may occasionally occur remarkably commonly on a local scale, such as in the so called "Spindle Valley" in the Chilterns. The scattered distribution is likely limited by dispersal of seeds via birds and rodents. E. europaeus is the almost exclusive winter host of the black bean aphid. Because of the potential economic loss from this insect that feeds on cultivated broad beans and sugar beet, spindle in the past was commonly removed from hedges and woodlands as a measure against black bean aphid outbreaks and agricultural yield losses, although this widespread removal does not appear to have impacted current populations. In 1944, The Biology War Committee also began a campaign to investigate the distribution and ecology of E. europeaus as a basis for aphid control measures. European spindle wood is very hard, and can be cut to a sharp point; it was used in the past for making spindles for wool spinning and for butchers' skewers. Charcoal produced from this plant is seen as superior among artists due to its strength and density. Parts of the plant have been used medicinally. However, the fruit is poisonous, containing, amongst other substances, the alkaloids theobromine and caffeine, as well as a large number of much more toxic substances, including cardiac glycosides, and an extremely bitter terpene. Poisonings are more common in young children, who are enticed by the brightly coloured fruits. Ingestion can result in liver and kidney damage and even death.