Кіріспе

Войводина (серб. Војводина, венгр. Vajdaság, рум. Voivodina, укр. Войводина, русин. Войводина) – Сербияның солтүстігінде орналасқан автономиялық провинция. Ол оңтүстікте Панония жазығынан және солтүстікте Дунай мен Сава өзендерінен (Войводинаға жататын Мачва аймағының бір бөлігі Савадан оңтүстікке қарай орналасқан) тұрады.

Этимология

"Войводина" атауы серб тілінде қарапайым түрде "воеводство" немесе "герцогтық" деген мағынаны білдіреді. 1848 жылы оның бастапқы тарихи атауы "Серб воеводствосы" (Сербия Воеводинасы) болған. Серб тілінде "Войводина" сөзінің тағы екі түрі бар: Войводовина (Војводовина) және Войводство (Војводство). Соңғысы поляк тіліндегі провинцияны білдіретін "воеводство" (województwo) сөзімен мағыналас келеді. Войводина құрамына кіретін үш тарихи және географиялық аймақтың аттарына тоқталып айтар болсақ, Срем ежелгі римдік Сырмиум қаласының құрметіне, Бачка – Бач қаласының құрметіне, ал Банат – билік ететін шенді білдіретін "бан" атауымен аталған.

Ерте тарих

Қазіргі Воеводинаның аумағында палеолит дәуірінен бері адамдар қоныстанған. Индоевропалық халықтар бұл аймаққа үш көші-қон толқыны кезінде қоныс аударды: б.з.д. 4200, 3300 және 2800 жылдары. Б.з.д. 1 ғасырда римдіктер басып алғанға дейін, аймақта иллириялық, фракиялық және кельт тегінің индоевропалық халықтары тұрған. Қазіргі Воеводина аумағында өмір сүрген маңызды тайпалардың арасында: Агатирс, Дактар (фракия тайпалары), Амантин, Брюк, Паннон (иллирия тайпалары) және Скордиск (кельт тайпасы) болды. Кейінірек римдік Паннония провинциясы осы аймақтағы иллириялық тайпалардың бірі – паннондардың құрметіне аталды.

Римдіктер

Римдіктер бұл аймақты б.з.б. I ғасырда жаулап алды. Рим үкімшілігіне қарсы шыққан иллириялық тайпалар 6 жылы көтеріліс бастады. Осы көтерілістің басшылары Батон мен Пайнс болды, олар қазіргі Воеводина аумағынан шыққан есімдері белгілі алғашқы адамдар. Банат аймағы Рим провинциясы Дакияның, ал Сирмия аймағы Паннония провинциясының құрамына кірді. Сирмиум (қазіргі Сремска Митровица) Римнің маңызды қаласы болды. Ол Рим Паннониясының экономикалық астанасына айналды, кейіннен Тетрархия кезінде Рим империясының төрт астанасының біріне айналды. Осы қалада немесе оның төңірегінде алты рим императоры дүниеге келді: Деций Траян (249–251), Аврелиан (270–275), Пробус (276–282), Максимиан Геркулий (285–310), Констанций II (337–361) және Грациан (367–383). Бұл императорлардың көпшілігі тегі бойынша румандалған иллириялықтар еді. Қазіргі Воеводинаның оңтүстік және шығыс бөліктері (Сирмия мен Банат) Рим империясының құрамында болса да, солтүстік-батыс бөліктерінде (Бачка) ирандық тайпа Иазигтер тұрып, билік етті.

Көші-қон

Гунндар 395 жылдан кейін римдіктерді Паннониядан қуып шықты. Гунндардың үстемдігі жарты ғасырдан сәл аса уақытқа созылды, содан кейін аймақ Византия империясының құрамына кірді. VI ғасырда Сирмияның көп бөлігі Византияның Паннония провинциясының бір бөлігі болды; оның астанасы Сирмий қаласы еді. Кейіннен бұл аймақты гепидтер жаулап алды, және Сирмий қысқа мерзімге гепидтер патшалығының астанасы болды. 567 жылы гепидтер аймаққа билік орнатқан аварлармен жеңілді.

Славяндар

Славяндар (северлер, абодриттер, браничевци, тимочани және сербтер) 6 және 7 ғасырларда қазіргі Воеводина аумағына қоныстанды, бірақ аймақта романизацияланған халықтың шағын топтары сақталды. 567 жылдан бастап сербтер Солтүстік Банатта тіркелген. 9 ғасырдың басында Сырмия қысқа мерзімге Людевит Посавский мемлекетінің (Паннония герцогтігі немесе Паннония Хорватиясы) құрамына кірді. IX ғасырда қазіргі Воеводина территориясы Болгар империясының бөлігіне айналды. "Геста Венгорум" (Gesta Hungarorum) бойынша, болгар воеводы Салан Бачканы биледі, ал оның астанасы Титель қаласы болды. Банатта тағы бір болгар воеводы Глад билік еткен, бірақ олар туралы "Гестадан" басқа дереккөздер жоқ, ал "Геста" үш жүз жылдан кейін жазылған, сондықтан олардың болуы күмәнді. "Геста Венгорум" мәліметінше, Гладтың ұрпағы Айтони немесе Ахутум, Банат воеводы, Венгрия Корольдігінің құрылуына қарсы соңғы билеуші болды. Айтони, болжам бойынша, православие дінін ұстанған, ал қазіргі тарихшылар оны венгр тайпасының басшысы деп санайды. 11 ғасырда Сырмияны Охридтен билік еткен Болгар императоры Самуилдің вассалы Сермон басқарды. Сермон қазіргі Сремска Митровицада өзінің алтын монеталарын шығарды. Болгар империясы Византия империясынан жеңілгеннен кейін Сермон тұтқындалып, өлтірілді, себебі ол жаңа билікпен ынтымақтасудан бас тартты.

Венгрия патшалығы және ортағасырлық сербтер

Венгрлер (немесе мадьярлар) 9 ғасырдың соңғы онжылдығында Паннония жазығына келді. 10 ғасырдан бастап қазіргі Воеводина аумағының бір бөлігінде венгр билігі орнады. Бачка 10 ғасырда мажарлар Саланды жеңгеннен кейін венгр билігіне қарады. Банат 11 ғасырда Ахумды жеңгеннен кейін венгр билігіне қарады, ал Сырмия 12 ғасырда Венгрия Корольдігі Византиядан жаулап алғаннан кейін венгр билігіне қарады. Венгрлер басып алуына дейін Сырмия аумағында Византия империясының Сирмиум тақырыбы деп аталатын провинциясы болған. 13 ғасырда қазіргі Воеводина аумағы бірнеше округке бөлінді: Бач (Bacsensis) және Бодрог (Bodrogiensis) – екеуі де Бачка аймағында, Сырмия (Sirmiensis) және Вуковар (Vukovariensis) – екеуі де Сырмия аймағында, сондай-ақ Банат аймағындағы Ковин (Cоvinum).

Сирмия патшалығы

1282 және 1316 жылдар аралығында сербия королі Стефан Драгутин қазіргі Орталық Сербияның солтүстік-батыс бөлігінен (Мачва, Браничево, Подринье және т.б. аймақтарын қоса) тұратын Сырмия патшалығын басқарды, сондай-ақ қазіргі Воеводинаның оңтүстік-батыс бөлігі (Мачва облысының солтүстік бөлігі) және қазіргі Босния мен Герцеговинадағы Усора мен Соли да оның құрамында болды. Оның астаналары Дебрц (Белград пен Шабац арасында) және Белград қалалары еді. Сол кезде Сырмия атауы екі аймаққа қатысты: Жоғарғы Сырмия (қазіргі Сырмия) және Төменгі Сырмия (қазіргі Мачва). Стефан Драгутиннің билігіндегі Сырмия патшалығы Төменгі Сырмияда орналасқан еді. Тағы бір жергілікті билеуші Угрин Чак Жоғарғы Сырмия, Славония, Бачка және Банат аймақтарын биледі, ал оның резиденциясы Илок қаласында болды. Алғашқыда Стефан Драгутин венгр королінің вассалы болған, бірақ Венгрия Корольдігінің орталық билігі әлсіреген соң, Стефан Драгутин мен Угрин Чак де-факто тәуелсіз билеушілерге айналды. Стефан Драгутин 1316 жылы қайтыс болды, оның орнын ұлы Владислав II (1316–1325) патшалыққа мұрагер болды, ал Угрин Чак 1311 жылы қайтыс болды. 1324 жылы сербия королі Стефан Дечанскиден жеңіліске ұшыраған Владислав II, одан кейін Төменгі Сырмия Сербия патшалығы мен Венгрия патшалығы арасындағы дау нысанына айналды. Угрин Чак қайтыс болғаннан кейін Жоғарғы Сырмия, Оңтүстік Бачка және Оңтүстік-Батыс Банат венгр королінің билігіне көшті.

Сербиялық деспоттар

Сербтер қазіргі Воеводина аумағындағы (әсіресе Сырмияда) ежелгі славян халқының бір бөлігі болғанымен, 14-шы ғасырдан бастап сербтердің саны көбейе бастады. Серб деспоттары Стефан Лазаревич пен Джурад Бранковичтің қазіргі Воеводина аумағында (және қазіргі Белградтың паннониялық бөлігі) жеке иеліктері болды, оларға Земун, Сланкамен, Купиник, Митровица, Бечей және Велики Бечкерек кірді. Бұл жерлер 1404 жылы Венгрия королі Сигизмунд деспот Стефан Лазаревичке (Сигизмундтың үшінші дәрежелі вассалы немесе майордомы) сыйға берілді. 1417 жылы Апатин да оның жеке меншігі ретінде еске алынады. Кейін, 15-шы ғасырда серб деспоты Джурад Бранкович Венгрия Корольдігіндегі ең ірі жер иесіне айналды, оның Банат, Трансильвания және Дебрецен маңындағы жерлерде де иеліктері болды. Осы үшін ол Венгрия Корольдігінің барондық титулын алды. Бірақ, 1455 жылы Бранковичтің түріктермен байланысы ашылғаннан кейін (басқа істермен қатар, Косово шайқасында Хуньядидің жеңілісіне себеп болды), оның иеліктері тәркіленіп, Хуньядиге (сол кезде регент) берілді. 1459 жылы Осман империясы Сербия деспотатын бағындырғаннан кейін, Сербияның титулды деспоттары Венгрия королінен Джурад Бранковичтің бұрынғы иеліктерін алды және 1526 жылы Осман империясының басып алуына дейін қазіргі Воеводина аумағының бір бөлігін басқаруын жалғастырды. Деспоттардың резиденциясы Сирмиядағы Купиник (қазіргі Купиново) болды, ал деспоттардың иелігіндегі маңызды орындарға Сланкамен, Беркасово, Бечкерек және т.б. кірді. Сербияның Сырмиядағы деспоттары: Вук Гргуревич (1471–85), Джордже Бранкович (1486–96), Йован Бранкович (1496–1502), Иваниш Берислав (1504–14) және Стеван Берислав (1520–35). Сербияның соңғы екі титулды деспоты Радич Божич (1527–28) және Павел Бакич (1537) қазіргі Воеводина аумағында билік етпеді, бірақ қазіргі Румыния және Венгрия аумақтарында иеліктері болды. Халық арасындағы дәстүр бойынша, Стефан Штильянович та (1537 жылдан 1540 жылға дейін) серб деспоты болған (ресми емес). Оның резиденциясы Сирмиядағы Морович қаласында орналасқан. Сербияның титулды деспоттары қазіргі Воеводина аумағын басқарғаны және серб халқының көп саны болғаны себепті, 15-18 ғасырлар аралығында жазылған және салынған көптеген тарихи жазбалар мен карталарда қазіргі Воеводина аумағы Расия (Сербия) және Кіші Расия (Кіші Сербия) деп аталған. Қараңыз: Расиандар.

Осман империясы, Йован Ненад және Радослав Чельник

Осман империясы 1526 жылғы Мохач шайқасынан кейін және 1552 жылы Банатты басып алғаннан соң, қазіргі Воеводина аумағын өзіне бағындырды. Бұл алабұрлы кезең аймақтың халқының қысқаруына алып келді, көптеген мажарлар мен католик хорваттар (Шокчи) солтүстікке қашып кетті, ал олардың орнына сербтер мен мұсылман халқы қоныстанды. Мохач шайқасынан кейін серб жалдамалы әскерлерінің басшысы Йован Ненад Бачкада, Солтүстік Банатта және Сырмияның шағын бөлігінде билік құрды. Ол Суботицаны елорда етіп, уақытша тәуелсіз мемлекет құрды. Өкіметінің биігінде Йован Ненад Суботицада өзін Сербия императоры деп жариялады. Аймақтағы венгр ақсүйектері өте шатас әскери және саяси ахуалды пайдаланып, оған қарсы бірігіп, 1527 жылдың жазында серб әскерлерін жеңді. Император Йован Ненад өлтірілді және оның мемлекеті құлады. Йован Ненадтың қазасынан кейін оның армиясының бас қолбасшысы Радослав Чельник, бұрынғы императордың армиясының бір бөлігімен Бачкадан Сырмияға көшіп, Осман қызметіне өтті. Радослав Чельник Сырмияға Османның вассалы ретінде билік етті және Сырмия герцогы атағын алды, ал оның резиденциясы Сланкаменде орналасқан еді. Осман империясы тұсында қазіргі Воеводина аймағының көп бөлігі сербтермен қоныстанды.

Венгрияның патшалық жері (18601918)

1860 жылы Сербия және Тамиш Банат воеводтығы таратылып, оның аумағының көп бөлігі (Банат және Бачка) Габсбург Венгрия Корольдігіне қосылды. Бірақ тікелей венгр билігі 1867 жылы ғана басталды, осы кезде Венгрия Корольдігі жаңа құрылған Австрия-Венгрия ішінде автономия алды. Банат және Бачкадан өзгеше, Сырмия аймағы 1860 жылы Габсбургтердің тағы бір бөлек жері – Славония Корольдігіне қосылды. Дегенмен, Славония Корольдігі де 1868 жылы Венгрия Корольдігіне қосылды. 1881 жылға қарай, бұрынғы Сербия және Тамиш Банат воеводтығының аумағы әкімшілік тұрғысынан бес округке бөлінді: Бачка Бодрог (Бач Бодрог), Сырмия (Серем), Торонтал (Торонтал), Тамиш (Темес) және Караш-Северин (Крассо-Сзёрен). Сырмия округі Хорватия-Славония автономды аймағының құрамына кірді. Воеводтық таратылғаннан кейін, саяси аренада серб саясаткері Светозар Милетич пайда болды. Ол сербтер мен Венгрия Корольдігінің басқа да венгр емес халықтарының ұлттық құқықтарын талап етті, бірақ саяси талаптары үшін тұтқындалып, түрмеге қамалды. 19 ғасырдың екінші жартысында аймақтың серб, венгр, неміс, хорват және словак шаруалары оны Корольдіктің ең өнімді ауыл шаруашылығы аймағына айналдырды; оның азық-түлік тауарындары бүкіл Еуропаға экспортталды.

Сербия мен Югославия

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Австро-Венгрия империясы құлдырады. 1918 жылғы 29 қазанда Сырмия жаңадан құрылған Словендер, хорваттар және сербтер мемлекетінің құрамына енді. 1918 жылғы 31 қазанда Тимишоарада Банат Республикасы жарияланды және Венгрия үкіметі оның тәуелсіздігін мойындады. Бұл республиканың өмірі қысқа болды; бірнеше күннен кейін серб әскерлері Банатқа кіріп, республиканы талқандады. 1918 жылғы 25 қарашада Ново-Садтағы сербтер, буневци және Воеводинаның басқа славяндарының ассамблеясы Воеводинаны (Банат, Бачка және Баранья) Сербия Корольдігімен біріктіруді жариялады (ассамблеяда 757 депутат болды, олардың 578-і сербтер, 84 буневци, 62 словак, 21 русин, 6 неміс, 3 шокчи, 2 хорват және 1 венгр). Ассамблеяның көп бөлігі сербтер мен басқа жергілікті славяндардан тұрды, себебі олар негізінен славян халқы қоныстанған Банат, Бачка және Баранья аймақтарынан келді, ал славян емес (румын, неміс немесе венгр) халқы бар аймақтардан емес. Ассамблея сондай-ақ жергілікті провинциялық үкіметті (Халық әкімшілігі) және парламентті (Ұлы халық кеңесін) құрды, ол 1919 жылғы 11 наурызға дейін Банат, Бачка және Бараньяны басқарды. Сербтер, буневци және Банат, Бачка және Бараньяның басқа славяндары ассамблеясынан бір күн бұрын, 24 қарашада, Сырмия ассамблеясы да Сырмияның Сербиямен бірігуін жариялады. 1918 жылғы 1 желтоқсанда Воеводина Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің құрамына кірді, кейіннен Югославия Корольдігі деп аталды. 1919 жылғы Версаль келісімшарты мен 1920 жылғы Трианон келісімшарты Корольдіктің Румыния және Венгриямен шекарасын белгіледі. Воеводинаның өзі 1919 жылғы 10 қыркүйекте Сен-Жермен келісімшарты бойынша Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің бөлігі ретінде халықаралық жағынан мойындалды. Осы келісімшарттарға сәйкес Банат аймағы Румыния, ШКШ Корольдігі және Венгрия арасында бөлінді, ал Бачка мен Баранья ШКШ Корольдігі мен Венгрия арасында бөлінді. Бұл бейбіт келісімдер Банат, Бачка және Бараньяның венгрлер мен румындар көп тұратын бөліктерін тиісінше Венгрия мен Румынияға берді. 1921 жылы 1920 жылғы бейбіт келісімнің осы аумақтарды Венгрияға беру туралы шешіміне наразы болған Бараньяның оңтүстік славян халқы және солтүстік-батыс Бачка қысқа өмір сүрген Баранья Баха Республикасын жариялады. 1929-1941 жылдар аралығында аймақ Дунай Бановинасы деп аталды, ол Югославия Корольдігінің провинциясы болды. Астанасы – Ново-Сад. Дунай Бановинасы Сырмия, Бачка, Банат, Баранья, Шумадия және Браничево облыстарынан тұрды. Бұл провинцияның халқы: сербтер мен хорваттар (56,9%), венгрлер (18,2%), немістер (16,3%) және басқалары.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941-1944 жылдары аймақты Оккупациялық державалар басып алды. Бачка мен Баранья Хортидің Венгриясына қосылды, ал Сирмия Тәуелсіз Хорватия мемлекетіне қосылды. 1941 және 1944 жылдар аралығында Сербияның бір бөлігі ретінде Дунай Бановинасы (Банат, Шумадия және Браничевоны қамтитын) болды. Бұл кішігірім провинцияның әкімшілік орталығы Смедерево қаласы болды. Банаттың өзі неміс азшылығы басқарған жеке автономды аймақ еді. Оккупациялық күштер азаматтық тұрғындарға, әсіресе сербтерге, еврейлерге және цыгандарға қарсы көптеген қылмыстар жасады; Воеводинаның еврей халқының көп бөлігі өлтірілді немесе жер аударылды. Төрт жылдық оккупация кезінде Воеводинада шамамен 50 000 адам қаза тауып, 280 000-нан астам адам тұтқынға алынып, қамауға алынып, зорланды немесе азапталды. Олардың көпшілігі бейбіт тұрғындар еді және қарсылық қозғалысына қатысқан жоқ. 1944 жылдың күзінде Қызыл Армия Воеводинадан неміс және венгр әскерлерін шығарғаннан кейін, коммунистік партизандар өздеріне қарсы деп санайтын адамдарға қарсы жазалау шараларын жүргізді, венгрлер осы қиянаттың ең ауыр зардабын көтерді. Югославиялық деректерге сәйкес, шамамен 5 000 венгр қаза тапты, ал венгр дереккөздері қаза болғандардың санын 20 000-40 000 аралығында бағалайды. Žabalj, Čurug және Mošorin қалаларынан барлық венгрлер қуылды. Этникалық немістердің көпшілігі концлагерлерге жіберілді және соғыс аяқталғаннан кейін елден (Воеводинаны қоса) қуылды.

Соғыстан кейінгі кезең

1944 жылы аймақ саяси жағынан қайта құрылды (Сырмия, Банат, Бачка және Баранжаны қоса) және 1945 жылы Сербияның автономды провинциясы мәртебесін алды. Бұрынғы атауының орнына (Дануба Бановинасы), аймақ өзінің тарихи Vojvodina атауын қайта иеленді, ал астанасы Нови-Сад қаласы болып қала берді. Воеводинаның соңғы шекаралары белгіленген кезде Баранжа Хорватияға, ал Мачва аймағының солтүстік бөлігі Воеводинаға қарастырылды. Бастапқыда провинция Сербия құрамында шектеулі автономияға ие болды, бірақ 1974 жылғы Конституцияға сәйкес, өзін-өзі басқаруға кеңінен құқық алды. Бұл Конституция Воеводинаны Югославия федерациясының құрамындағы субъекті ретінде бекітті және елдің ұжымдық президенттігінде Сербиямен тең дауыс беру құқығын берді. Сербия президенті Слободан Милошевичтің билігі тұсында Воеводина мен Косово 1990 жылдың қыркүйегінде автономиясының көп бөлігін жоғалтты. Осыдан кейін Воеводина Югославия федерациясының құрамындағы субъект емес, тек Сербияның автономды провинциясы мәртебесіне ие болды, автономиясы шектеулі болды. Югославия соғыстарының басталуы этникалық шиеленісті күшейтті, нәтижесінде Хорватия, Босния және Косоводан қоныс аударған көптеген серб, рома және ашкали босқындары Воеводинаға қоныстанды. 2000 жылдың 13 мамырында Воеводина провинциялық атқарушы кеңесінің төрағасы Бошко Перошевичті, ол ашып тұрған ауыл шаруашылығы жәрмеңкесіндегі күзетші Миливое Гутович өлтірді. Гутовичтің Милошевичке қарсы "Отпор!" ұйымының мүшесі болуы, үкіметтің ұйымға қарсы шаралар қабылдауына себеп болды. 2000 жылы Милошевичтің құлауы Воеводинада реформаларға жаңа мүмкіндіктер жасады, провинцияның этникалық азшылықтары Белградтағы жаңа үкіметті ынталы түрде қолдады. Тараптар арасындағы келіссөздерден кейін 2002 жылы провинцияға арнайы заңмен кеңейтілген автономия берілді. Воеводина 2004 жылы жаңа туын қабылдады.