Кіріспе

Цикута макулата – қарақат тұқымдасына жататын, өте улы гүлді өсімдік түрі. Ол «дақты су гемологы», «дақты петрушка», «дақты ковбан» және ирокездердің арасында «өлімге әкелетін тамыр» деген бірнеше атаумен белгілі. Бұл өсімдік Солтүстік Американың дерлік барлық аймақтарында, Канаданың солтүстігінен Мексиканың оңтүстігіне дейін табиғи түрде өседі.

Сипаттама

Cicuta maculata - тамырсабақты, көп жылдық шөптесін өсімдік, қуыс тік сабағының биіктігі 1,5 метрге дейін жетеді. Ұзын жапырақтары бірнеше сүйір, үшкір тісті жапырақшалардан тұрады. Әрбір жылтыр жасыл жапырақшасы ұзын, ал бүкіл жапырақ 1,5 метрге дейін ұзын болуы мүмкін. Ақ гүлдердің гүлшоғыры көкнәр тұқымдасының басқа түрлеріне ұқсас. Бұл күрделі шатырша гүлшоғыр, көптеген гүл шоғырларынан тұрады. Құрғақ, қоңыр түсті жемісінің ұзындығы бірнеше миллиметр. Өсімдік ылғалды орталарды жақсы көреді, мысалы, ылғалды шалғындар, жол жиектеріндегі арналар, көл жағалары, ашық батпақтар және тұщы сулы батпақтар. Гүлдеу мамырдан қыркүйекке дейін созылады. Цикута жұтылғанда өлімге алып келеді, күшті және қырысулы конвульсияларды тудырады. Ғасырлар бойы сулы гемолоктен уланып көптеген адамдар қаза болғанмен, мал одан көбірек зардап шекті (содан "сиырбаңғы" деген ат пайда болды), өсімдікті жұтқанда 15 минут ішінде өлімге ұшырауы мүмкін. Басты улы зат – цикутоксин, қанықпаған алифатикалық спирт, ол тамырларда ең көп шоғырланған. Адам денесіне түскен кезде 30–60 минут ішінде жүрек айну, құсу және дікіл пайда болады, содан кейін қатты құрысулар, қайталана құсу және конвульсиялар басталады. Кейде ұзақ мерзімді салдары ретроградты амнезияны қамтиды. Сулы гемолокты қандай да бір мөлшерде жұту өлімге немесе орталық нерв жүйесіне қайтымсыз зақым келтіруі мүмкін.

Қорғау

Табиғатты қорғау жөніндегі халықаралық одақ бойынша, түрдің толыққанды жойылу қаупі жоқ, бірақ C. maculata var. victorinii (Виктордің сулы гемологы) Канаданың қауіп төнген түрлер туралы заңының 1-қосымшасына сәйкес, қорғауға алынған түрлер тізіміне енгізілген. 2022 жылғы Канададағы құрып бара жатқан жабайы жануарлардың жағдайы жөніндегі комитет (COSEWIC) баяндамасына сәйкес, Виктордің сулы гемологы – құрғақ және тұзды суға толып, үнемі су тасқыны болатын тасқын батпақтарында өсетін C. maculata-ның жалғыз түрі – егер қауіптерге қарсы шаралар қабылданбаса, жақын арада қауіп төнген түрлер санатына кіруі мүмкін. Виктордің сулы гемологы Канададағы Сент-Лоуренс өзенінің сағасында ғана кездеседі.