Кіріспе

Архетипі психологиясын 1970 жылдардың басында аналитикалық психологиядан оқыған және Цюрихтегі Юнг институтының бірінші директоры болған психолог Джеймс Хиллман бастады. Хиллман архетиптік психологияның ішінара Юнг дәстүрінен пайда болғанын, сонымен қатар Генри Корбин, Джанбатиста Вико және Плотин сияқты басқа дәстүрлер мен билік өкілдерінен де пайда болғанын айтады. Архетипі психология эго түсінігін салыстырмалы және нақтыландырады және ол психика немесе жан деп аталатын нәрсеге және психикалық жұмыс істеудің ең терең үлгілеріне, "барлық өмірді жандандыратын негізгі қиялдарға" (Мур, Хиллмен, 1991) назар аударады. Архетипі психология өзін политеистикалық мифологиямен салыстырады, өйткені ол біздің психологиялық өмірімізге әсер ететін және әсер ететін сансыз фантазиялар мен мифтерді - құдайлар, құдайлар, жартылай құдайлар, өлімді адамдар мен жануарларды тануға тырысады. Бұл жағдайда эго - бұл фантазиялардың жиынтығында бір психологиялық фантазия ғана. Архетипі психология классикалық және даму мектептерімен бірге Эндрю Сэмюэлс (см. Сэмюэлс, 1995) атап көрсеткен Юнгтан кейінгі психологияның үш мектебінің бірі болып табылады.

Әсерлер

Архетипі психологиясының дамуына негізгі әсерін Карл Юнгтің аналитикалық психологиясы тигізді. Оған классикалық грек, қайта өрлеу және романтикалық идеялар мен ой-пікірлер қатты әсер етеді. Бұған Ницше, Генри Корбин, Китс, Шелли, Петрарка және Парацельс сияқты ықпалды суретшілер, ақындар, философтар мен психологтар жатады. Олардың теориясы мен психологиясы әртүрлі болғанымен, олардың психикасы - жан туралы ортақ уайымдауы оларды біріктіреді.

К. Г. Юнг

Карл Густав Юнг - швейцариялық психолог, архетиптік психологияның алғашқы атасы. Юнгтік архетиптер - бұл жеке адамдарда немесе бүкіл мәдениеттерде дүниежүзілік параллельдерді табатын ой үлгілері. Архай барлық адамдарда арманда, дінде, өнерде, әлеуметтік әдет-ғұрыптарда пайда болады және олар психикалық бұзылыстарда импульсивті түрде көрінеді. Юнгтің пікірінше, архетиптік идеялар мен үлгілер ұжымдық санасызда тұрады, бұл әр адамға тән жоспар, ал жеке санасызда Фрейд сипаттағандай, бір адамның басқыншы идеялары, қалаулары мен естеліктері бар. Юнг психологиясын архетиптік психологиядан ерекшелендіретін нәрсе - Юнг архетиптер мәдени, антропологиялық және уақыт пен орынның эмпирикалық әлемінен асып түседі деп сенген, және тәжірибе арқылы байқауға болмайды (мысалы, феноменальдық). Керісінше, архетиптік психология архетиптерді әрқашан феноменалды деп қарастырады. Хиллманның архетиптік/политеистикалық көзқарасында психиканың немесе жанның көптеген бағыттары мен мағыналық көздері бар және бұл жанның өз жын-перілерімен күресуі сияқты жанжалдың тұрақты күйінде сезілуі мүмкін. Хиллманның айтуынша, "политеистикалық психология біздің психикалық абыржыуымызға қасиетті дифференциация бере алады". Хиллман мифтің күші, оның шындықты, психикалық өмірді басып алу және оған әсер ету құдіретімен тығыз байланысты деп мәлімдейді. Гректер мұны жақсы білген, сондықтан олар терең психология мен психопатологияны біз сияқты білмеді. Олардың мифтері болды. Бізде аңыздар жоқ, оның орнына тереңдік психологиясы мен психопатология. Сондықтан психология мифтерді заманауи киіммен, ал мифтер біздің терең психологиямызды ежелгі киіммен көрсетеді". Хиллман құдайларға қатысты көптеген сілтемелерін сөзбе-сөз көзқарастан ерекшеленетінін айтады, ол үшін олар көмекші естеліктер, яғни "бүгінгі өмірді жаңғырту үшін немесе өмірдің кішкентай әуендеріне резонанс беретін бас акорды ретінде" қолданылатын дыбыс тақталары. Хиллман одан әрі құдайлар пантеонын бүгінгі күні өлшеуіміз керек және осылайша заманауи байлықтың жоғалуын айыптайтын 'бас матрица' ретінде қарамайтынын айтады. Оның теориясы бойынша, әр адам өзінің ерекше мүмкіндіктерінің әлеуетін өз ішінде ұстайды, дәл солай, қайыңның өзі қайыңның үлгісін ұстайды, ол өз ішінде көрінбейді. Бұл ата-аналар біздің генетикалық материалдарымыз бен мінез-құлық үлгілерімізді беру арқылы кім екенімізді анықтауда маңызды деп саналатын ата-аналық қателікке қарсы. Оның орнына кітапта бізді өзіміздегі көрінбейтін нәрсемен, яғни, біздің "даймондарымыз" немесе "жандарымыз" немесе "ағаш бұтақтарымыз"мен қайта байланысуға шақырады. Ол өмірді кезеңдерге бөлуді көздейтін теорияларға қарсы шығып, бұл кері нәтиже беретінін және адамдарға қалыпты өмір сүре алмайтындай сезім туғызатынын айтады. Бұл өз кезегінде жамандыққа жол берілмейтін, бірақ әділетсіздік барлық жерде болатын жансыз ортақ қоғамды нормаға айналдырады. Бұл қоғам эксцентрикалықты немесе өмірлік тәжірибелердің одан әрі дамуын қабылдай алмай, оларды дәрі-дәрмекпен емдеу керек аурулар ретінде қарастырады. Хиллман Юнгтен және оның өзіндік идеясынан айырмашылығы бар. Хиллман Юнгты тым талапшыл деп санайды және дұрыс өсуге тырысатын өмір карталары идеясына қарсы. Оның орнына Хиллман әр адамның балалық шағы мен қазіргі өмірін қайта бағалауды ұсынады, әр адамның ерекше шақыруын, жанның түйірін табуға тырысады. Ол өзінің рационализм мен психология арасындағы әлемді қайта жандандыруға көмектесетін адам екенін жазды. Ол өсіп-өну идеясын ана құрсағынан шатастырып, жер бетіндегі әлемге дейін өсіп-өну туралы аңызмен алмастырады. Хиллман белгілі адамдардың оқиғаларына сілтеме жасаудың пайдасына ресми логиканы қабылдамайды және оның аргументтерін кейер аeternus немесе мәңгілік жастықпен сәйкес деп санайды, оның қысқа мерзімді жанған өмірін Китс пен Байрон сияқты романтикалық ақындардың шығармаларында және Джефф Бакли немесе Курт Кобейн сияқты жақында қайтыс болған жас рок жұлдыздарында көруге болады. Хиллман сонымен қатар себептілікті анықтау шеңбері ретінде қабылдамайды және оның орнына тағдырдың өзгермелі түрін ұсынады, онда оқиғалар болмай қалмауы мүмкін, бірақ қандай да бір жолмен жанның немесе түйе бұтағының сипатына байланысты көрініс табады.