Кіріспе

Харун әл-Рашид дәуірінің ықпалды ирандық отбасы Бармакидтер (برمکیان Barmakiyân; البرامكة al Barāmikah), сондай-ақ Бармекидтер деп те аталады, Бальх қаласынан шыққан ықпалды ирандық отбасы болды. Олар бастапқыда Наубахар монастырында мұрагерлік буддалық басшылар болған, кейіннен Бағдадтың Аббасид халифалары тұсында зор саяси билікке ие болды. Бармақтың ұлы Халид Аббасид әулетінің бірінші халифасы әл-Саффаның бас министрі (визирі) атанды. Оның ұлы Яхья Харун әл-Рашидке таққа отыруына көмектесіп, Халифаттың ең күшті адамына айналды. Бармакидтер мән-жайымен, сән-салтанатымен және қонақжайлылығымен көзге түсті. Олар "Мың бір түн" хикаяларында еске алынады.

Шығу тегі

Отбасы Бальхтың батысындағы (Солтүстік Ауғанстан) Нава Вихара (Наубахар) буддалық монастырының мұрагерлік будда әкімшілеріне салады. Ислам тарихшылары кейде Бармакидтерді исламға кірмес бұрын зороастрий діни қызметкерлері болған деп санайды, бұл Балхтың зороастризмнің маңызды орталығы ретінде белгілі болғаны немесе ерте ислам деректерінің зороастрийлерді буддашылдардан ажыратудағы қарапайым қателігіне негізделген. Шындығында, Бармакидтер Нававихара (Скт. नवविहार) немесе "Жаңа монастырь" деп аталатын буддалық монастырының басшыларына, немесе әкімшілеріне түсетін, жетінші ғасырда қытайлық буддалық күннама жазушы Сюаньцзян сипаттаған адамдардан тарады. Бұл, исламдық дереккөздерде баяндалғандай, "Новбахар" терминінің Бармакидтер басқарған зороастрийлік от ғибадатханасының атауы деп ойлауға себеп болуы мүмкін. Прамукхалар Сасани империясына арабтардың басып кіруі кезінде дінін қабылдады. Гарольд Бейли Бармакидтер атауының санскрит тіліндегі प्रमुख Pramukha сөзінен шыққан болуы мүмкін деп болжайды, бұл сөз "жетекші" дегенді білдіреді, бірақ бұл теория талқылауға ашық. Бармакидтер жоғары білімді, құрметке ие және бүкіл Арабия, Парсы, Орталық Азия және Левант елдеріне ықпалды болды. Бағдадта Бармакид сарайы улемалардың, ақындардың және ғалымдардың қамқорлық орталығына айналды. Тарихи жазбаларда аты белгілі болған алғашқы отбасы мүшесі Балхтың дәрігері болды. Ол өзінің атымен аталатын дәрімен және Авиценна ұсынған, сондай-ақ жезөкшелер кеңінен қолданған хош иіспен танымал болды. Әл-Масудидің сөзіне қарағанда, Бармак есім – есім емес, қаланың от ғибадатханасының бас діни қызметкерінің лауазымы болған, бірақ соңғы зерттеулер бұл атаудың буддалық болғанын және оның ирандыққа ұқсас болуы үшін өзгертілгенін көрсетеді. Оның әйелі 705 жылы Балх үшін болған шайқаста құлдыққа түсіп, араб генералдың інісі Абд Уллаға берілді. Олардың қарым-қатынасынан Халид есімді ұл дүниеге келді, кейін Абдулла оны өзінің заңды ұлы деп мойындады. Ол соңынан күйеуіне қайтарылды. Бармақ 705 жылы халифа Абд әл-Маликтің ұлы Масламаны емдеу үшін шақырылған. Әбу Хафс Омар әл-Кирманидің баяндамасы бойынша, Бармақ шакирриялардың тобымен (құлдар немесе қызметшілер деп есептелінеді) әкелінді және халифа Хишам ибн Абд әл-Малик оның мәртебесін арттырып, оған риза болды. Содан кейін ол мұсылман болып, жоғары мәртебеге ие болды. Клиффорд Эдмунд Босворт Бармақтың қай жерде және қашан қайтыс болғаны белгісіз екенін, тіпті оның дінге қайта оралуы да нақты емес екенін айтады, әл-Кирманидің баяндамасына қарамастан. Әл-Кирмани оның сенімін сақтап қалған болуы мүмкін дейді, өйткені оның ұлы Халидтің нанымдары күмәнді болды, Ибн Асакирдің айтуынша. Ибн әл-Фақих оның әкесі жергілікті билеушілер мен Тұхаристан халқының қысымымен дінін қабылдағаннан кейін исламнан бас тартуға мәжбүр болғанын және тіпті Тархан Низақ шабуыл жасап, он ұлымен бірге өлтірілгенін жазды. Халид буддист болып дүниеге келді, кейіннен ислам дінін қабылдады және Аббасид халифатында түрлі министрлік лауазымдарға тағайындалды. Бармакидтердің буддалық тегі VIII ғасырда Үндістан ғылымдарына қызығушылықты оятқан сияқты көрінеді.

Халид әл-Бармаки

Халид әл-Бармаки (705-782) алғашқы екі Аббасид халифасы, әл-Саффа (722-754) және әл-Мансур (714-775) тұсында жоғары лауазымдарға ие болды. Ол Әбу Салма мен Әбу Жәһемнің қайтысынан кейін уәзірлік қызметіне тағайындалды. Халид әл-Саффахпен соншалықты жақын болғандықтан, оның қызын халифтің әйелі емдеді, ал халифтің қызын Халидтің әйелі баптады. Аббасидтер билігінде Халид Қаржы департаментінің (диван әл-Харадж) басшысы болды. Бұл департамент салық салу және жер иелену мәселелерімен айналысты. Алғаш рет нақты бюджеттер жасалып, түрлі ведомстволар үшін кеңселер ашылды. Көптеген шенеуніктер провинциялармен хат алмасып, сметалар мен есептерді дайындады. Иран-ислам хатшылар тобы (араб тілінде куттаб, парсы тілінде дабиран) мемлекеттің негізгі тірегі деп санайтын ықпалды топ қалыптасты. Олардың күрделі қаража (жер салығы) жүйесін білуі, оның ішінде жердің сапасымен қатар егілген дақылдардың өнімділігі де ескерілетін, диван әл-Харадж шенеуніктерін қарапайым адамдарға қол жеткізе алмайтын және мұрагерлікпен берілетін білімнің сақшылары етті. 765 жылы Халид әл-Бармаки Табаристанның әкімі болып тағайындалды, онда ол қауіпті көтерілісті жаншып тастады. Жоғарғы Месопотамиядағы әкімдік кезінде Халид қатаңдық пен әділдіктің үйлесімі арқасында провинцияны тез арада тәртіпке келтіріп, бүлікші күрдтерді тиімді түрде бағындырды.

Яхья ибн Халид

Халидтің ұлы Яхья ибн Халид (806 жылы қайтыс болған), бір кезде Арминияның әкімі болған, Халифа әл-Махди (775-85) өзінің ұлы Харунды, болашақ Халифа әл-Рашидтің тәрбиесін оған сеніп тапсырды.

әл-Фадл мен Жафар

Яхьяның ұлдары әл-Фадл (766-808) және Джафар (767-803) Харун әл-Рашидтің кезінде маңызды лауазымдарда болды.

Ертедегі Аббасидтер тұсында ықпал ету

Бармакидтер отбасы Омейядтарға қарсы Аббасидтер көтерілісін бастапқыда қолдады және Әс-Саффахты жақтады. Бұл Халид бин Бармакқа зор ықпал берді, ал оның ұлы Яхья ибн Халид (806 ж. қайтыс болды) халифа әл-Махдидің (775–785 ж. билік еткен) уәзірі және Харун әл-Рашидтің (786–809 ж. билік еткен) тәрбиешісі болды. Яхьяның ұлдары әл-Фадл мен Джафар (767–803) Харун билік кезінде жоғары лауазымдарды иеленді. Көптеген Бармакидтер ғылымды қолдаушылардың қатарында болды, бұл Иран ғылымы мен білімінің Бағдад және одан тыс ислам әлеміне таралуына үлкен үлес қосты. Олар Гебир және Джабрил ибн Бухтишу сияқты ғалымдарды демеушілік етті. Бағдадтағы алғашқы қағаз фабрикасын салу да оларға байланысты. Бармакидтердің сол кездегі күші "Мың бір түн" кітабында көрсетілген; Джафар бірнеше оқиғада, сондай-ақ "Бармекид дастарқаны" деген сөз тіркесіне бастау берген ертегіде кездеседі.

Аббасидтер сотының қолдауынан айырылуы және Жафардың өлтірілуі

803 жылы Харун әл Рашид осы отбасыға деген құрметін жойып, көптеген мүшелерін түрмеге қамады. Бұл шешім көптеген адамдарға күтпеген болып келді. Алайда, Харун әл Рашид бір жыл бұрын сахабасы әл-Шурта әл-Синди ибн Шахакқа Бармакидтердің мүліктерін тәркілеуге бұйрық бергені хабарланды, бұл оқиға жоспарлы болғанын көрсетеді. Рит Носотроның сөзінше, Харун әл Рашид ең үлкен қуанышын қарындасы ʿAbbāsa және Бармакид князі Джафар ибн Яхьяның серігінде тапқан. Осы екеуі әйелдерге қатысты шектеулерді бұзбай, үнемі оның жанында болуы үшін, оларды формалды некеге тұруға көндірді. Бұл неке шарты бойынша, олар тек оның қатысуында ғана кездесіп, бала тумайтын еді. Алайда, бұл шарт бұзылды. Харун ʿAbbāsa ұл тартқанын білгенде, Джафарды дереу тұтқындап, басын кесті, ал Яхьяның інісі Муҳаммадты қоспағанда, отбасының қалған мүшелерін де тұтқындап, мүлкінен айырды. Дегенмен, әл-Табари мен Ибн Халдун олардың бірден емес, біртіндеп құлдырауының басқа себептерін айтты. Олардың айтуынша:

Бармакидтердің зор ысырапшылдығы, олар байлықтарын көрсету арқылы тіпті Харунның өзін де көлеңкеге қалдырды. Мысалы, Яхья ибн Халидтің сарайының қабырғалары алтынмен жабылған, ал Джафар ибн Яхьяның сарайының құны жиырма миллион дирхамға жеткен. Харун Бағдад қаласын аралағанда ашуланды: ол көрген әрбір әсем үй немесе сарай Бармакидтерге тиесілі екенін естіді. Харунға жақын болған әл-Фадл ибн әл-Рабидің дұшмандығы. Ол Харунға оларды бақылау үшін тыңшылар тағайындауға көндірді, осылайша Харун Яхья ибн Абдулла әл-Талибидің қашқанын білді. Яхья ибн Абдулла әл-Талиби оқиғасы. 176 жылы Яхья ибн Абдулла Персиядағы Дейламға барып, Харунның орнына өзін билеуші деп жариялады. Көптеген адамдар оған еріп, Харунға қарсы күш жинады. Харун оны тұтқынға алып, Бармакид әл-Фадл ибн Яхьяның күзетуімен үй қамауына алды. Алайда, әл-Фадл ибн Яхья оның қашуына көмектесті. Халифа мұны жасаққорлық деп есептеді. Бармакид әскері. Бұл 50 мың сарбаздан тұратын әскер техникалық тұрғыдан халифаның бағынысында болғанымен, шындығында оны әл-Фадл ибн Яхья басқарды. Бармакид билігінің соңғы күндері әл-Фадл Карнабия легионы ретінде 20 мың сарбазды Бағдадқа әкелді. Бұл Харунның олардың ниеттеріне күдік тудырды. Хурасанның сол кездегі әкімі Али ибн Иса ибн Махан Харунға провинциядағы тәртіпсіздік туралы хат жіберді, ол оны Джафардың тағы бір інісі Муса ибн Яхьяға кінәлады. Ирандық Бармакидтердің құлдырауы Аббасид сарайындағы парсылардың беделді орнына әсер етпеді, ол әл-Мутаваккилге дейін сақталды. Фелисия Хеманс 1826 жылы жарық көрген "Бармекидтерге аза тұту" атты өлеңінде Харунның тіпті олардың есімін де жою туралы ойларын бейнелейді.

Мұра

Бірқатар каналдар, мешіттер және басқа да қоғамдық жұмыстар Бармакидтердің бастамасы мен жомарттығының арқасында бой көтерді. Әл-Фадл ибн Яхья қасиетті Рамазан айында мешіттерде шамдар қолдануды енгізгенімен белгілі. Бағдадтағы алғашқы қағаз фабрикасын салу да олардың еңбегі болды. Жафар ибн Яхья шешендігімен, әдеби қызметімен және каллиграфиясымен үлкен даңққа ие болды. Хитти пікірінше, араб тарихшылары Бармакидтерді «қалам иелері» (ahl al qalam) деп аталатын топтың негізін қалаушылар деп есептейді. Бармакидтердің ұзын мойындары жоғары жағалы киім кию әдетінің пайда болуына себеп болды деседі. Үндістан туралы алғашқы арабша мәлімет Яхья ибн Бармактың тапсырмасымен оның елшісі дайындады. Бармакидтер халифалықтың түкпір-түкпірінен ғалымдар мен дәрігерлерді Аббасидтер сарайына шақырды. Халифаттың Үндістанға жасаған жорықтары барысында Халид ибн Бармак Мансура (Брахманабад) қаласын салды. Кейін Халид Бағдадты салуға жауапкер болды. 763 жылдың 30 шілдесінде халифа Әл-Мансур қала құрылысын аяқтады.

Қызықты деректер

Бармакидтерден атын алған Барамкех – Дамаск қаласының Қанават муниципалитетіне қарасты аудан және шағын ауыл.