Кіріспе

Гофраид мак Фергуза – 9 ғасырдағы тұлға, оның бар екендігі «Төрт мықтының жылнамаларында» және Кланн Сомхайл мен Кланн Домхнайлдың ата-тектеріне қатысты әртүрлі шежірелерде айтылады. Егер шежірелерге сенсек, ол Фергус мак Эйрк ұлы және Колла Уайс ұрпағы. Сондай-ақ, Гофраид мак Фергуза деп аталатын екі жылнама жазбасында ол 835 жылы Синаед мак Айлпинге көмектескен және он алты жылдан кейін Аралдардың билеушісі ретінде қайтыс болған Эйргиаллан билеушісі болғаны көрсетілген. Аталған шежірелердегі Гофраид мак Фергузаның орны хронологиялық тұрғыдан дұрыс емес. Оның өмірімен байланысты оқиғалар замандас немесе дерлік замандас дереккөздерде расталмаған. Шындығында, осы оқиғаларды баяндайтын екі жылнама жазбасы 17 ғасырдың ортасына дейін жылнамаға қосылған, бірақ нақты жазылмаған. Тектік құрылым ретінде Гофраид мак Фергуза Гофраид Кробханнан тараған Кланн Сомхайлдың аналық тегін білдіруі мүмкін. Соңғысы Кров әулетінің атасы болды, осы әулеттен Кланн Сомхайл билеушілері Аралдар патшалығына талап ету құқығын алды. Екі ру да 12 және 13 ғасырларда Аралдарды бақылау үшін күресті. Гофраид мак Фергуза туралы алғашқы хабарламадан бұрын жазылған мақтау өлеңдері Кланн Сомхайлдың Гофраид есімді адамнан тарағандығы 13 ғасырда жоғары бағаланғанын көрсетеді. Осы Гофраидтің Гофраид мак Фергузаға айналуының хронологиясы белгісіз. Соңғысының Фергус мак Эйрктен шыққандығы және Синаед мак Айлпинмен байланыстырылуы, оның Кланн Домхнайлды Шотландия патшалығының ең ерте тарихымен байланыстыру мақсатымен жасалғанын көрсетеді.

Дәстүрлі генеалогиялық сан

Он сегізінші ғасырдан бастап Сомаирле мак Гилла Бригттің дәстүрлі шежіресін, Сомахоа кланының ата-бабасын көрсететін оннан астам дереккөз бар. Ортағасырлық ру Сомахоа кланы үш негізгі тармақтан тұрады: Дубхгаилл кланы, Ройдри кланы және Домхнаилл кланы. Сомайрлдің шежіресі туралы ең ерте дереккөз – он төртінші ғасырға жататын шежіре. Бұл дереккөздер Сомайрлдің шежіресін сипаттауда әртүрлі болғанымен, көпшілігі белгілі бір Гофраид мак Фергусаға (Фергустың ұлы Гофраид) сілтеме жасайды. Бұл адамның әкесі Фергус, әдетте, осы шежірелерде Эрк есімді адамның ұлы ретінде көрсетіледі, бұл Фергустың бесінші ғасырғы Фергус мак Эйрк, Даль Риатаның аңыздық патшасы екенін көрсетеді. Аталған дереккөздер әдетте, бірнеше буынға созылып, Аиргиалланың Уи Мак Уайс руының дәстүрлі ата-бабасы, аңыз бойынша ирланд патшасы Колла Уайсқа дейін жетеді. Сомайрл, Фергус мак Эйрк және Колла Уайс арасындағы буын саны нақты шежіре үшін тым аз, бұл соңғы екі аңыздық тұлға шежіреге кейіннен қосылғанын көрсетеді. Шындығында, Сомайрлдің шежіресі оның әкесіне дейін ғана расталады. Бұл адамның әкесі мен Гофраид мак Фергусаны бөліп тұратын буындар саны айтарлықтай өзгешеленеді және есімдері ерекше. Сомайрлдің әкесі мен атасынан басқа, осы дәстүрлі шежірелерде куәлік етілген жалғыз тұлғалар – Колла Уайс (және Колла Уайстың тікелей ұрпақтары), Фергус мак Эйрк және Гофраид мак Фергуса. Жылнамада Сомайрлдің өліміне 81 жыл қателік бар. Гофраид мак Фергуса «Төрт қожайынның жылнамасында» екі рет есімдері кездеседі. Бір жазба 834 жылға, екіншісі 851 жылға жатады, бірақ екінші жазба басқа дереккөздерде 853 жылға жатқызылған оқиғалармен бірге келтірілген. Бірінші жазбада Гофраид мак Фергуса Эиргиалланың басшысы ретінде таныстырылады және ол Даль Риатаны қолдау үшін Альбаға, Синаид мак Аилпиннің (858 жылы қайтыс болған) бұйрығымен барғаны айтылады. Мысалы, Гофраид есімі – көне скандинавиялық есімнің гаэль тіліндегі түрі, ал Фергус есімі – гаэль тілінде. Бұл есімдер тасымалдаушының аралас тегін көрсете алады, бірақ тоғызыншы ғасырдың басы жоғары топ арасында мұндай араласу үшін тым ерте болып көрінеді, әсіресе Солтүстік-Орталық Ирландияда орналасқан Airgíalla халқының жетекші мүшесі үшін. Шындығында, Гофраид есімі IX ғасырдағы ирландтық немесе норвегиялық дереккөздерде кездеспейді. Әрине, Фергустың ұлы Гофраид Airgíalla арасында тіркелмеген, сондай-ақ мұндай тұлға замандас немесе жақын замандас дереккөздерде де расталмаған. Сонымен қатар, Синаидтың 842 жылға дейін билік еткені туралы заманауи немесе жақын заманауи жазбалар жоқ, ал тек XIII ғасырдың соңында Хантингдонның жылнамасы оның билігінің басталуын 834 жылға қате белгілейді. Бұл қате есептеуді XIV ғасырдың соңында Джон Фордунның (1363 жылы қайтыс болған) «Chronica gentis Scotorum» еңбегі одан әрі таратып жіберді. Кірістерге қатысты тағы бір мәселе – «Иннси Галл» («Шетелдіктердің аралдары») термині аталған кезең үшін анахронизм болып табылады және алғаш рет X ғасырдағы тарихи дереккөзде кездеседі. Тағы бір жалған жазба жоғарыда аталған Сомайрлге қатысты. Тарихи деректерге сүйенсек, бұл патша 1164 жылы қайтыс болған. Бұл жазбаның Гофраид мак Фергусаға қатысты екі жазбамен байланысы бар екеніне дәлелдер бар. Мысалы, олардың үшеуі де ұзақ жылнамалардың соңына тіркелген бірнеше сөйлемдер, бұл олардың бірге қосылғанын көрсетеді. «Төрт қожайынның жылнамасы» Гофраид мак Фергузаның өлімін Сомайрлдің қате белгіленген өлімінен 230 жыл бұрын деп жазады. Сонымен қатар, соңғы дереккөз Гофраид мак Фергузаның Ирландиядан Альбаға келгенінен он алты жыл өткен соң қайтыс болғанын, ал Ольстер жылнамалары Гофраид уа Имайрдың Ирландиядан Ұлыбританияға келгенінен он алты жыл өткен соң қайтыс болғанын хабарлайды. «Төрт қожайынның жылнамасы» мен «Ольстер жылнамасы» арасындағы үш жалған жазбаның синхрондалуы: 835 жыл – Гофраид мак Фергуса Альбаға келді. 851 (=853) жыл – Гофраид мак Фергуса қайтыс болды. 1083 жыл – Сомайрл мак Гилла Бригте қайтыс болды.

Генеалогиялық құрылымның дамуы

Гофрид мак Фергузаның тарихи Гофрид уа Имайрмен қалай синхрондалғандығы белгісіз. Бұл оқиға он төртінші мен он жетінші ғасырлар аралығында болған болуы мүмкін. Осылайша, Гофрид мак Фергузаның құрылысының хронологиясы 1380 жылдары Синаэдтің дұрыс есептелмеген билікке келуінің таралуы мен 1630 жылдары Төрт Мырзаның жылнамасының соңғы толықтырылуы аралығында шектелуі мүмкін. Рагнайльт пен оның әкесі Крован әулетінің мүшелері болды, олар әулеттің негізін қалаушы Гофрид Кробаннан (1095 жылы қайтыс болды) тараған. Гофрид Кробанның Крован әулетінің және Клан Сомхайлдың билігі үшін күрескен екі бәсекелес рудың басындағы орны, ол Клан Сомхайл ата-бабасының ең ерте кездегі айғағында аталған Гофрид екенін көрсетеді. Гофридке және оның "ұрпағына" немесе "тегіне" жасалған осы сілтемелер Гофрид мак Фергузаның алғашқы айғағына дейін он үшінші ғасырдағы екі эпикалық мақтау поэзиясының құрамында сақталған. Гофрид Кробанның Гофрид мак Фергузаға айналу себептері белгісіз. Бір мүмкіндік – кейіннен мақтау поэзиясының Гофридінен аналық тегін мойындамау, оның әкесінен тараған тегін қабылдауға әкелді. Трансформацияның тағы бір аспектісі Гофрид Кробанды саналы түрде қабылдамаумен байланысты болуы мүмкін, бұл өз кезегінде Гофрид уа Имайр сияқты ұқсас тарихи тұлғамен генеалогиялық байланысты қабылдауға әкелді. Тағы бір фактор – кланның Шотландия мемлекетіне бірігуімен байланысты болуы мүмкін. Осылайша, Гофрид мак Фергуза алғаш рет Шотландияның тәуелсіздік соғысы кезінде Клан Домхнайлдың Брюс ісіне көрсеткен патриоттық қолдауы аясында ата-баба ретінде ұсынылған болуы мүмкін. Қалай болғанда да, шежірелер арқылы Фергус мак Эйркпен жасалған байланыс және жылнамалар арқылы сақталған Синаэд мак Айлпинмен жасалған байланыс, Клан Домхнайл мүшелерінің Шотландия мемлекетінің ең ерте тарихымен тығыз байланысты болуын көрсетіп тұр.