Кіріспе
Қазіргі қоғамдағы мәселелерді түсіндіру және жіктеу нысаны. Әлеуметтік сын – қазіргі қоғамдағы әлеуметтік мәселелерге, қабылданатын әділетсіздіктерге және жалпы билік қатынастарына бағытталған академиялық немесе журналистік сынның бір түрі.
Social criticism is a form of academic or journalistic criticism focusing on social issues in contemporary society, in respect to perceived injustices and power relations in general.
Ағартушылық дәуірдің әлеуметтік сын-пікірлері
Қазіргі заманғы әлеуметтік сынның бастауы кем дегенде Ағарту дәуіріне дейін жетеді. Тарихшы Джонатан Исраэльдің сөзінше, радикалды ағартушылықтың тамыры Спиноза мен оның айналасындағы адамдарда жатыр. Жан Меслиер сияқты радикалды ағартушылар сол кездегі әлеуметтік сынға қанағаттанбады, ол көбінесе дінге бағытталған сын еді. Оның сын-пікірлерінің негізгі нысаны шаруалардың қиын жағдайы болды. Бұған қоса, Англиядағы квакерлерден бастау алғандай, діни себептермен өркениетті сынау да болды. Жан Жак Руссо өз саяси философиясында әлеуметтік сынды жетілдірді, ол француз революциясына және оның педагогикалық көзқарастарына әсер етті.
Академиялық формалар
Критикалық рационализм мен позитивизм арасындағы пікір таласы, мысалы Карл Поппер мен Франкфурт мектебі арасындағы тартыс, әлеуметтік ғылымдардағы зерттеулер "бетарап" болуы керек пе, әлде қасады түрде бір жақты көзқарас ұстануы керек пе деген мәселеге қатысты болды. Әлеуметтік сынға арналған академиялық еңбектер әлеуметтік философия, саяси экономика, әлеуметтану, әлеуметтік психология, психоанализ, сондай-ақ мәдениеттану және басқа да ғылымдар саласына жатуы мүмкін, немесе академиялық пікір таласын қабылдамайды.
Әдебиет пен музыкада
Әлеуметтік сын ойдан шығарылған формада да көрініс таба алады, мысалы, Джек Лондонның «Темір табан» (1908) сияқты революциялық романында; Альдус Хакслидің «Жаңа әлем» (1932), Джордж Оруэллдің «1984» (1949), Рей Брэдберидің «Фаренгейт 451» (1953) немесе Рафаэль Гругманның «Традициялық емес махаббат» (2008) сияқты дистопиялық романдарында; немесе балалар кітаптарында немесе фильмдерінде. Көркем әдебиеттің әлеуметтік әсері зор. Мысалы, Гарриет Бичер Стоудың 1852 жылы жазылған «Том ағаның қожайыны» романы АҚШ-тағы құлдыққа қарсы қозғалысты күшейтті, ал 1885 жылы Хелен Хант Джексонның «Рамона» романы америкалық түпкілікті халықтарға қатысты заңдарда өзгерістерге әкелді. Сол сияқты, Аптон Синклердің 1906 жылғы «Жұңғал» романы қоғамдық денсаулық сақтау және тағаммен жұмыс істеуге қатысты жаңа заңдар қабылдануына көмектесті, ал Артур Моррисонның 1896 жылғы «Ягоның баласы» романы Англияның тұрғын үй заңдарын өзгертуге себеп болды. Джордж Оруэлл мен Чарльз Диккенс «Жануарлар фермасы» және «Екі қаланың әңгімесі» кітаптарын қоғам мен адам табиғатына деген наразылықтарын білдіру үшін жазды. «Жануарлар фермасы» 1944 жылы жазылған, ол ферма жануарларының өз қожайындарына қарсы бүлік көтеруі туралы әңгімелейді. Бұл Оруэллдің большевик революциясынан кейінгі Ресейдегі оқиғаларды сатиралық түрде бейнелеген әдебиеттегі әлеуметтік сынның бір мысалы. Ол жануарларды антропоморфизациялап, әрқайсысын Ресей тарихындағы сәйкес тұлғаға сілтейді. «Екі қаланың әңгімесі» де осы сияқты әдебиеттің типін көрсетеді. Махаббат тақырыбынан басқа, революцияның дұрыс болмауы да маңызды тақырып болып табылады. Ол бізге, өкінішке орай, адам табиғатының бізді кекшілдікке және кейбіреулерімізді тым жоғары мақсаттарға ұмтылуға итеретінін көрсетеді. Екі кітаптың да ортақ тұсы – ең жақсы ниетпен жазылған болса да, амбицияларымыз бізден басып кетеді. Екі автор да зорлық-зомбылық пен «мақсат құралдарды ақталады» деген макиявеллилік көзқарастың жаман екенін көрсетеді. Сонымен қатар, олар авторларының адам табиғатының эволюциясына деген көңілінің толмауынан туған наразылықтарын білдіреді. Фредерик Дуглас: «Әділдік жоққа шығарылған жерде, кедейлік күштеп енгізілген жерде, білімсіздік үстемдік табатын жерде және кез келген топ қоғамның оларды қанау, тонау және қорлау үшін құрылған конспирация екенін сезінетін жерде, ешбір адам да, ешбір мүлік те қауіпсіз болмайды». Авторлар, тіпті егер біз адал ниетпен бастасақ та, кейбір адамдар өздерінің қарапайым инстинкттеріне бағынатынын көрсетеді. «Жануарлар фермасы» осы табиғатты нақты тарихи оқиғаларды пародиалау арқылы бейнелейді. Дұрыс жағдайлар туғанда, мұндай оқиғалар кез келген жерде орын алуы мүмкін. Мысалы, басшының тым жоғары амбицияға ие болуы, оның халқына зиян келтіріп, билікке жетуі. «Екі қаланың әңгімесі» романында Диккенс адам жанының тереңдігін зерттейді және адамдардың қалай үмітсіздік пен ашу билік ететін адамдық сезімдердің аңғарына жететінін, және егер біз осы сезімдерге бағынсақ, не болатынын айтады. Кез келген адам, дұрыс уақытта, дұрыс жерде болса, Наполеон немесе мадам Дефарж сияқты қатыгез, пайдакүнемге айналуға қабілетті. Әлеуметтік сын операда (мысалы, «Кейшек шайқалады» немесе «Таитидегі қиындықтар») және классикалық музыканың басқа түрлерінде де кездеседі, мысалы, Дмитрий Шостаковичтің «Баби Яр» деп аталатын №13 симфониясында. Панк және рэп музыкасындағы әлеуметтік сынның басқа да мысалдары көп, мысалы, Sex Pistols тобының «Pretty Vacant» және 2Pac тобының «Brenda's Got a Baby» әндері. Black Sabbath, Metallica, Marilyn Manson, Nine Inch Nails және Megadeth сияқты хеви-метал және индустриалды рок топтары да, әсіресе олардың ертеректегі шығармаларында, әлеуметтік сынды жиі қолданады.