Кіріспе

Bdellium '/d//ɛ//l//i//əm/ (сондай-ақ bdellion немесе жалған мирра) – Үндістанның Commiphora wightii өсімдіктерінен және Сахара асты Африкада өсетін Commiphora africana ағаштарынан алынатын жартылай мөлдір майлы-смолалы шайыр. Плинийдің сөзінше, ең жақсы сапасы Бактриядан шыққан. Бұл шайырдың тағы бір кездесетін жерлері – Үндістан, Арабия, Мидия және Вавилон.

Құрамы

Бделлиум суға ерігіш гам, шайыр және эфир майынан құралған. Commiphora africana эфир майының құрамында негізінен α-тужен, α- және β-пинен, сондай-ақ п-цимен басым.

Қолданылуы

Бделлий парфюмерияда, құрбандыққа шалу үшін және дәстүрлі медицинада қолданылады. Ол қымбат тұратын мирраны араластыруға пайдаланылады.

Атауы

Орта ағылшын тілінен, латын тілінен, грекше βδέλλιον. Commiphora africana шайырсы сондай-ақ Африка бделлиумы деп аталады. Санскрит тілінде gulgulu. > Теофраст, егер Александр экспедициясынан келген хабаршысының мәліметі Commiphora wightii туралы болса, бделлиумды ең алғаш айтқан классикалық автор болып саналады: «Ария аймағында қарағай тәрізді ағаш өседі, ол мирраға ұқсас көрінісі мен иісі бар шайыр шығарады. Күнге шағылысқанда сұйықталады». Плаут өзінің «Curculio» пьесасында оған сілтеме жасайды. Егде Плиний өзінің «Табиғи тарихы» (12:36) еңбегінде Бактриядан (Commiphora wightii деп белгіленген) келетін ең жақсы бделлиумды «зәйтүн ағашының мөлшеріндегі қара түсті ағаш; оның жапырақтары еменге, ал жемістері жабайы инжірге ұқсас» деп сипаттаған, сондай-ақ Нубиядан (Commiphora africana деп белгіленген) келетін бделлиумды да айтқан. Дегенмен, оның сипаттамалары күшті хош иісті шайырлардың кең ауқымын қамтиды. Біздің заманымыздың 2-ші ғасырына жататын Эритрея теңізінің айналымында бделла Инд өзенінің сағасындағы Барбарице портынан экспортталатыны айтылған. Бактриялық түрі арабтарда белгілі. Диоскорид «Петрадан әкелінген бделлиум» (De Materia Medica, 1:80) деп атаған бделлиум, ықтимал, пальма түрінің Hyphaene thebaica шайыр. Арабтар оны «еврей бделлиумы» деп атайды. Бделлиум ежелгі дәрігерлердің рецепттерінде, Галеннен Пауль Эгинаға дейін, сондай-ақ Ұлы Куфиде қолданылған. Севильский Исидор өзінің «Этимологиясында» (XVII. viii.6) бделлиум Үндістан мен Арабиядағы ағаштардан алынатынын, Арабиялық түрі тегіс, ақшыл және жақсы иісті болса, ал Үндістандық түрі қара және өте дәмді екенін хабарлайды.

Киелі кітапта

"Бделлиум" – бұл еврейше "бедолах" (בְּדֹלַח) сөзінің Киелі кітаптағы ағылшын тіліне аудармасы, ол "Жаратылыс" кітабының 2:12 аятында және "Сандар" кітабының 11:7 аятында кездеседі. "Жаратылыс" кітабында ол Хавила жерінің өнімдері ретінде, алтын мен оникс сияқты басқа да құнды заттармен бірге тізілген. "Сандар" кітабында бделлиум туралы айтылған жер, израильдіктердің шөлде жеген маннасымен байланысты, оның түсі "бделлиумның түсіне" ұқсас делінген. Еврей жазбаларында осы терминнің тек осы екі рет қолданылғаны көрсетілген, және "бедолах" сөзінің шынымен осы шайырды білдіргені туралы бірлік жоқ. Раши оны "асыл тас, кристал" деп сипаттайды.