Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ма (馬皇后, жеке аты белгісіз) (30-шы жылдардың соңы – 79 жылдың 16 тамызы), ресми түрде Минде император (明德皇后, сөзбе-сөз "түсінікті және ізгі император"), Шығыс Хан әулеті тұсында 60 жылдың 8 сәуірінен 75 жылға дейін император болды, содан кейін сол жылдан өмірінің соңына дейін император шешен болды. Оның күйеуі – Хан императоры Мин.
Empress Ma (馬皇后, personal name unknown) (late 30s – August 16, 79), formally Empress Mingde (明德皇后, literally, "the understanding and virtuous empress"), was an empress during the Eastern Han Dynasty from 8 April 60 until 75, then empress dowager from that year till her death. Her husband was Emperor Ming of Han.
Отбасылық тарихы және ханзада Чжуанмен неке
40 жылы император Гуаңудың генералы Ма Юань мен оның әйелі Лэди Лин (藺夫人) дүниеге келді. Ма Юань Вьетнамдық көтерілістерге қарсы жорықтарымен және жеке өмірге қатысты насихаттарымен танымал болған. Ма маркиз болғандықтан, Леди Ма ақсүйек отбасының мүшесі ретінде жайлылық пен байлықта өсті. Алайда, 49 жылы жағдай өзгерді. Ма Вулин тайпаларына (қазіргі шығыс Гуйчжоу және солтүстік-батыс Хунань) қарсы жорық кезінде обадан қайтыс болды, бұл аурудан көптеген әскерлері де көз жұмды. Маның өлімінен кейін, оның стратегиясымен келіспеген орынбасары Гэн Шу (耿舒) және император Гуаңудың күйеу баласы Лианг Сонг (梁松), Маға бұрынғы өшпенділіктері болғандықтан, оны көптеген қылмыстарда жалған айыптады – олардың көпшілігі бізге белгісіз. Белгілі екі айыптама: Ма Вулин тайпаларына қарсы таңдалған жолы обаның таралуына себеп болды және ол жорықтар кезінде інжу-маржан мен мүйізді ұрлады. (Соңғы айыптама қателік болды, себебі Маның сүйікті тағамының бірі – ол обадан сақтайды деп сенген «Әйүптің жасы» (қытайлық інжу-маржан арпасы) еді, ол Оңтүстік Қытай мен Солтүстік Вьетнамда өндіріліп, Ма үлкен мөлшерде астана Луоянға тасыған.) Гуаңу осы жалған айыптамаларға сене келіп, Маны маркиздік атағынан және иелігінен айырды, осылайша Ма отбасын негізгі табыс көзінен мәлімдеді. Басқа ақсүйек отбасылар Ма әулетін кемсітіп қарады. Бұрын Леди Маның басқа ақсүйек отбасы – Дудың ұлына үйленуге келісім берілген еді. Дулар Леди Ма енді олардың ұлына үйленуге лайық емес деп ойлап, некеге қатысты екінші ойға келді. Маның туысы Ма Ян (馬嚴) мен анасы Лэди Лин Дудың осы мінез-құлқына ашуланып, келісімді бұзуға және Леди Маны тәж мұрагері Лю Чжуанға әйел ретінде ұсынуға шешім қабылдады.
In 40, the eventual Empress Ma was born to Emperor Guangwu's General Ma Yuan, known for his expeditions against Vietnamese rebellions and his exhortations on personal living, and his wife Lady Lin (藺夫人). Ma was a marquess, and Lady Ma was therefore born into comfort and wealth, as a member of a noble family. In 49, however, things would change. Ma, while on expedition against the Wulin tribes (in modern eastern Guizhou and northwestern Hunan), died during the campaign from a plague, which also killed a large number of his soldiers. After his death, Ma's deputy Geng Shu (耿舒), who had disagreed with Ma's strategy, and Emperor Guangwu's son in law Liang Song (梁松), who had prior grudges against Ma, falsely accused Ma of many crimes — most of which is unknown to us. Two specific accusations that are known are that Ma, by the route he took against the Wulin tribes, was responsible for the plague, and that he had, while on campaigns, embezzled pearls and rhinoceros horns. (The later accusation was a misunderstanding in that one of Ma's favorite foods — which he considered capable of warding off plagues — was Job's tears (Chinese pearl barley), which was produced in southern China and northern Vietnam, which Ma had transported in large quantities back to the capital Luoyang.) Guangwu believed these false accusations and posthumously stripped Ma of his marquess title and fief, thus depriving the Ma family of its major source of income. The other noble families began to look down on the Ma family. Lady Ma had been previously engaged to marry a son of another noble family, the Dous. The Dous began to have second thoughts of the marriage, believing that Lady Ma was no longer worthy to marry their son. Ma's cousin Ma Yan (馬嚴) and mother Lady Lin were angered by the Dous' attitude, and resolved to dissolve the engagement and offer Lady Ma to Crown Prince Liu Zhuang as a consort instead.
Тақ мұрагері
Тақ мұрагерінің жұбайы ретінде Ма жұбайы, енесі Императрица Инь Лихуаға қызмет етуде өте жақсы екені айтылды, және ол тез арада Императрица Иньнің сүйіктісіне айналды. Ол өзге жұбайларына да жылы және мейірімді болды. Осының нәтижесінде, Тақ мұрагері Чжуанның да сүйіктісіне айналды. Оның бір ізгі қасиеті – Тақ мұрагері Чжуанның қанағаттанатын әдемі қыздарды табуға оның құлшынысы, тіпті ынтасы болды, себебі сол кезде Тақ мұрагері Чжуанның көп ұлы болмаған еді. Маның өзі баласыз болды. Оның үлкен әпкесінің қызы, Консорт Цзя да Тақ мұрагерінің жұбайы болды, және Консорт Цзя Лю Да (劉炟) есімді ұлды дүниеге келтірді. Тақ мұрагері Чжуан Ма жұбайына ханзада Даны өзінің ұлы ретінде асырап алуды бұйырды, және ол солай істеді. Ол оны қатты жақсы көріп, қамқорлықпен тәрбиеледі, сондықтан ханзада Да оны анасы деп білді, басқа ешкімді емес.
As a consort to the crown prince, Consort Ma was described to be excellent at serving her mother in law, Empress Yin Lihua, and she quickly became Empress Yin's favorite. She was also cordial and warm to her fellow consorts. As a result, she also became a favorite of Crown Prince Zhuang. One of her virtues was said to be her willingness, or indeed, eagerness, to find appropriate beautiful ladies in waiting for Crown Prince Zhuang to have sexual relations with, because at that point Crown Prince Zhuang had not had many sons. Consort Ma herself was childless. Her older sister's daughter, Consort Jia, was also a consort to the crown prince, and Consort Jia bore a son named Liu Da (劉炟). Crown Prince Zhuang instructed Consort Ma to adopt Prince Da as her son, and she did so. She raised him so carefully and lovingly that he never regarded anyone but her as his mother.
Императрицаның жұбайы ретінде
57 жылы император Гуан-У қайтыс болды, ал тәждік ханзада Чжуан император Мин ретінде таққа отырды. Ма гүлі императордың гүліне айналды. 60 жылы ол оны императрица етіп, ханзада Даны мұрагерлік ханзада етіп жариялады. Императрица Ма кішіпейіл, салмақты және кітап оқуды ұнататын болды. Ол көбінесе қымбат емес, әсем суреттері жоқ ақ жібектен киім киеді. Императордың гүлі мен ханшайымдары оның қаншалықты үнемді екеніне таңқылып, сонымен бірге оған қызығушылық танытты. Император Мин шешім қабылдау қиын болғанда маңызды мемлекеттік мәселелерде одан жиі кеңес сұрады. Ол мәселелерді мұқият талдап, жақсы ұсыныстар жасады. Император Мин оның көмегімен туындаған қиындықтарды шешкен соң, басқа да маңызды басқару мәселелері бойынша одан одан да көп кеңес алуға тырысты, бірақ ол одан әрі сөйлеуден және ұсыныс беруден бас тартып, император Миннің жеке пікірлерін қолдады. Ол ешқашан ағалары мен туыстарына жақсылық тілеу үшін сұраныс білдірмеген. Осы себепті император Мин оны құрметтеді, сүйді және сенім артты. 71 жылы император Миннің інісі Лю Ин, Чу ханзадасы жасаған қастандық салдарынан жаппай жазалаулар мен өлім жазалары орын алды. Император Ма айыпталушылардың жанында болды, нәтижесінде император Мин қастандыққа тікелей немесе жанама байланысы барларды жоюға тырысуын азайтты. 72 жылы император Мин ұлдарын ханзадалар етіп тағайындағанда, оларға салыстырмалы түрде кішкентай биліктер берді. Императрица Ма қарсылық білдірді – бұл биліктер император Гуан-Удың ұлдарына қарағанда екі есе кішкентай екенін түсінбеді. Император Мин оның ұлдарын әкесінің ұлдарымен салыстыруға болмайтынын айтты – бұл жауап оның есінде қалды және ол оған келісті. 75 жылы император Мин қайтыс болды, ал тәждік ханзада Да император Чжан ретінде таққа отырды. Ма гүлі император анасы болды.
In 57, Emperor Guangwu died, and Crown Prince Zhuang ascended the throne as Emperor Ming. Consort Ma became an imperial consort. In 60, he created her empress and created Prince Da crown prince. As empress, Empress Ma was described as humble and solemn, and she loved reading. She often wore the less expensive white silk without elaborate designs. The imperial consorts and princesses were all surprised by how thrifty she was and yet impressed by her. Emperor Ming often consulted her on important matters of state when he could not make a decision quickly. She would analyze the issues carefully and come up with good suggestions. When Emperor Ming resolved dilemmas with her help, he tried to consult her even more on other important matters of governance, but she refused to more speak and make suggestions and supported Emperor Ming's own opinions. One thing she was described of having never done was to request favors for her brothers and cousins. Because of this, Emperor Ming continued to respect and trust and love her. In 71, as mass tortures and executions were being carried out as a result of a conspiracy engaged in by Emperor Ming's brother Liu Ying, the Prince of Chu, Empress Ma interceded on the accused people's behalf, and as a result, Emperor Ming tapered off on his efforts to eliminate anyone who might be even remotely connected with the conspiracy. In 72, when Emperor Ming created his sons princes, he gave them relatively small principalities. Empress Ma objected — she did not understand why these principalities were only half as large as the ones for Emperor Guangwu's sons. Emperor Ming responded that of course his sons could not be compared with his father's sons — a response that she would remember and agree with. In 75, Emperor Ming died, and Crown Prince Da ascended the throne as Emperor Zhang. Empress Ma became empress dowager.
Ежелгі патшайым ретінде
Императрица-жетім Ма өзінің кішіпейілділігі мен салмақты шешімдерімен танымал болды. Император Чжан, әкесі сияқты, маңызды мемлекеттік мәселелерде қиындыққа тап болғанда, оның кеңесін алып немесе шешіміне оның қолдауын алып, мәселені шешетін. Император Чжан, императрица-жетім Маның бауырлары Ма Ляо (馬廖), Ма Фанг (馬防) және Ма Гуан (馬光) сияқты туыстарына жақын болғандықтан, оларды жылдам қызметке көтеруді қалады, бірақ императрица-жетім Ма оған ұсыныс жасамады. Дегенмен, олардың барлығы да сарайдағы маңызды лауазымдарға ие болды. 77 жылы император Чжан бауырларын маркиздер етіп тағайындағысы келгенде, императрица Ма бас тартты және император Мин оған өз ұлдарын әкесінің ұлдарымен салыстыруға болмайтынын айтқандай, Ма әулетін Инь және Гуо (Император Гуанвудың бірінші әйелі Гуо Шэнтонгтың әулеті) әулеттерімен салыстыруға болмайды деп жарлық шығарды. Ол сондай-ақ, жергілікті билік органдарына Ма әулетінен келетін заңсыз талаптарды қабылдамауға бұйрық берді. Егер Ма немесе оларға жақын туыстардан біреулер зәулім өмір сүрсе, императрица-жетім Ма олардың ақсүйектер тізімінен есімдерін алып тастап, елден қуды. Императрица-жетім Ма сонымен қатар, жібек құрттары үшін тоқыма фабрикасы мен түгендегі бағын құрды, ол императорлық үйдің өнімді саласына айналды. Бос уақытында ол император Чжанмен мемлекеттік мәселелерді талқылап, оның ұлдарына Конфуций классикасын, әсіресе «Конфуцийдың сөздері» кітабын оқытты. 79 жылы император Чжан императрица-жетім Маның қарсылығына қарамастан, бауырларын маркиздер етіп тағайындады. Бірақ императрица-жетімнің қысымымен, жаңа маркиздер, император Чжан олардың феодтардан бас тарту туралы өтініштерін қабылдамағаннан кейін, лауазымдарынан кетті. Сол жылдың тамызында императрица-жетім Ма қайтыс болды, оған 40-қа жуық шамада болған. Ол күйеуінің қасына жерленді.
Empress Dowager Ma continued to be known for her humility and good judgment as empress dowager. Emperor Zhang, like his father, turned to her when he was in a dilemma about important government issues, to decide the issue with her advice or her approval in the decision he wanted to make. Emperor Zhang, who was close to his uncles – Empress Dowager Ma's brothers Ma Liao (馬廖), Ma Fang (馬防), and Ma Guang (馬光) – wanted to promote them quickly, but Empress Dowager Ma did not urge it. They did all become important court officials, however. In 77, when Emperor Zhang wanted to further create his uncles marquesses, Empress Ma refused, and issued an edict stating that – just as how Emperor Ming had told her that his sons could not be compared with his father's sons – the Mas could not be compared with the Yins and the Guos (the family of Emperor Guangwu's first empress Guo Shengtong). She further ordered the local governments not to accept improper requests from the Ma family. If there were members of Ma or other closely related families who live exuberantly, Empress Dowager Ma would remove their names from the rolls of the nobles and exile them. Empress Dowager Ma also established a textile factory and a mulberry garden for silkworms, which became a fairly productive industry for the imperial household. In her spare time, she often discussed important matters of state with Emperor Zhang and taught his sons the Confucian classics – particularly the Analects of Confucius. In 79, over Empress Dowager Ma's objection, Emperor Zhang created his uncles marquesses. However, under pressure from the empress dowager, the new marquesses, after their requests to decline the fiefs were denied by Emperor Zhang, resigned their government posts. In August that year, Empress Dowager Ma died; she was in her 40s. She was buried with her husband.