Кіріспе

Ресейдің патшайымы Екатерина II-ге қарсы шаруалар көтерілісі

Жұмысқа қабылдау және қолдау

Көтерілістің басынан бастап Пугачевтің генералдары татар және башқұрт елді мекендерінде жауынгерлерді жауынгерлікке тарту науқанын жүргізді. Ол тек казактарды ғана емес, орыс шаруалары мен зауытта жұмыс істейтіндерді, татарларды, башқұрттарды және чуваштарды жалдады. Оған танымал башқұрт батыры Салават Юлаев қосылды. Пугачевтің негізгі нысанасы халық емес, оның басшылары болды. Ол діни қызметкерлер мен муллаларды өз жарлықтарын тарату үшін жалдады және оларды халыққа оқып берді. Әсіресе, Пугачевтің үгіт-насихат науқанын жүргізуде діни қызметкерлер маңызды рөл атқарды. Пугачев орыс ауылдарына кіргенде "қаһармандықпен қарсы алу" шараларын ұйымдастыратыны белгілі болды. Ол қалаға немесе ауылға кірмес бұрын бірнеше күн бұрын хабаршыларды жіберіп, сол қаладағы діни қызметкерлер мен дьякондарға оның жақын арада келетінін хабарлаған. Бұл хабаршылар діни қызметкерлерден тұз бен су алып келіп, оның келуін білдіру үшін шіркеу қоңырауларын соғып берулерін сұрайды. Сонымен қатар, діни қызметкерлерге Пугачевтің манифестін оқып, Ұлы император Петр III-нің денсаулығына дұға айтуды тапсырды. Көптеген діни қызметкерлер, бірақ барлығы емес, Пугачевтің өтінішіне құлақ асты. Мысалы, Екатерина соғыс колледжінің бір құпия есебіне сәйкес, осындай діни қызметкерлердің бірі Зубарев, Пугачевке осындай бұйрықпен шіркеуде жауынгерлік қызмет атқарған. "Зубарев, жалған атаман Лошкарев ұсынған жалғанның жалған жарлығына сеніп, оны шіркеудегі адамдардың алдында оқыды. Атаман өздерінің Байкалов ауылына 100 адамнан тұратын тобымен келген кезде Зубарев оларды айқышпен және иконалармен қарсы алып, шіркеуде дұға оқыды; содан кейін қызмет кезінде, сондай-ақ одан кейін император Петр III-нің атын дауыстап айтты. (Пугачевщина т. 2, 86-құжат. Автордың аудармасы) Пугачев әскері оңтүстік ресейлік қоғамның түрлі араласқан халықтарынан, әсіресе казактардан, башкирлерден, отаршылардан, діни диссиденттерден (мысалы, ескі діндарлар) және өнеркәсіптік крепостнойлардан құралған. Пугачев жергілікті халықтың қажеттіліктері мен көзқарастарымен өте жақын қарым-қатынаста болды; ол Дон казагы болған және өз ізбасарлары сияқты кедергілерге тап болды. Пугачевтің әскерлері әрқашан оның әскерін құрайтын адамдардың аймақтық және жергілікті мәселелерін көрсететін бағыттарды таңдағаны байқалады. Мысалы, Яицке жасалған алғашқы шабуылдан кейін ол ішкі аймаққа емес, Орынборға қарай шығысқа қарай бет алды, бұл көпшілік казактар үшін орыс қысымшылығының ең тікелей символы болды. Ресейдің әртүрлілігі үкімет үшін ерекше қиындықтар тудырды, сондай-ақ мемлекетке қарсы шыққандарға және қанағаттанбаған, әлі де ассимиляцияланбаған жергілікті тұрғындар арасында қолдау іздегендерге мүмкіндік берді. Әр топтың мемлекетпен проблемалары болды, Пугачев олардың қолдауына ие болу үшін соларға назар аударды. Орыс еместер, мысалы, башқұрттар, Пугачевтің соңынан ерді, өйткені оларға дәстүрлі өмір салты, өз жерлері, суы мен ормандары, діні мен заңдары, азық-түлігі, киімі, жалақысы, қару-жарағы және құлдықтан босатылуы уәде етілді. Қазақтарға бұрынғы өмір салтын, Иак өзенінің (қазіргі Орал өзені) теңізге дейінгі жерлерін, салықсыз жайылым, тегін тұз, 12 шетва жүгері және жылына бір қазаққа 12 рубльді уәде етті. Пугачев однодворцы (бірден-бір қоныс иелері) арасында тез қолдау тапты. Пугачев көтерілісі болған аймақтың батыс бөлігінде, Орта Волганың оң жағалауында, бірнеше одноворцы болды. Бұл - әскери қызметтен айырылып, өз жерлерін өңдейтін шағын, бірақ еркін шаруалар мәртебесіне ие болған қарапайым әскери қызметшілердің ұрпақтары. Олардың көбісі де ескі дінге сенушілер еді, сондықтан олар Ұлы Петр құрған мемлекетпен ерекше алыстасты. Олар орталық өлкелердегі жерді сатып алып, оған құлдарды қоныстандырып жатқан жер иелері тарапынан қатты қысымға ұшырады. Бұл қоныстанушылар өздерінің бұрынғы рөлдері мен мәртебесін қалпына келтіруге уәде берген қамқорлықшы басшыға үміт артты. Ежелгі діннің қасиетті адамдары мен ермектер желісі Пугачевтің Петр III ретінде пайда болуы мен оның табыстарын насихаттауға қызмет етті, сондай-ақ олар оған Иаиктың ескі діннің казактары арасында алғашқы ізбасарларын жинауға көмектесті. Яик казак әскері Пугачев көтерілісіне тікелей және толық қатысқан. Оның көпшілігі Иак өзенінің бойында қоныстанған ескі діндарлар еді. Қазақтар ұтымды жаңғыру үрдісіне және саяси биліктің институционализациясына қарсы болды. Олар билеушімен қ...

Ресей мемлекетіне қарсы іс-қимыл

1773 жылы Пугачев әскері Самараға шабуыл жасап, оны басып алды. Оның ең үлкен жеңісі Қазанды басып алумен болды, ол кезде оның басып алған аумағы Волгадан Урал тауларына дейін созылды. Бұл кезде көтеріліс үшін жақсы ұйымдастырылған болса да, Пугачевтің басты артықшылығы - оның көтерілісіне деген салмақтылығының жоқтығы. Екатерина Ұлы бұл қиындыққа ұшыраған казакты әзілге айналдырды да, оның басына 500 рубльдей сыйлық қойды. Бірақ 1774 жылы бұл қауіпке барынша мән берілді; қарашаға қарай сыйлық 28 000 рубльден астам болды. Ресейлік генерал Михельсон әскерінің арасында көлік пен тәртіптің жетіспеушілігіне байланысты көптеген адамнан айырылды, ал Пугачев бірнеше маңызды жеңіске жетті. Пугачев 1773 жылдың қыркүйек айының ортасында көтерілісті бастады. Оның қолында казактардан, орыс шаруаларынан, фабрикалық крепостнойлардан және орыс еместерден тұратын едәуір күш болды, олармен ол Яик бойымен бірнеше форпосты басып алды және қазан айының басында аймақтың астанасы Оренбургке барды. Осы қамалды қоршап алған бүлікшілер үкіметке көмек көрсету үшін келген бір экспедицияны жойып, көтерілісті солтүстікке қарай Оралға, батысқа қарай Волгаға, шығысқа қарай Сібірге дейін жайып жіберді. 1774 жылдың наурыз айының аяғы мен сәуір айының басында Пугачевтің топтары генерал Бибиковтың қолбасшылығындағы екінші көмек корпусымен жеңілді, бірақ Пугачев оңтүстік Уралға, Баскирияға қашып кетті, онда ол жаңа қолдаушыларды жалдады. Содан кейін көтерілісшілер Қазан қаласына шабуыл жасап, 1774 жылдың 23 шілдесінде оның көп бөлігін өртеп жіберді. Қазанда патша әскерлері үш рет ұрып-соқса да, Пугачев Волгаға қарай қашып кетіп, өзеннің батыс жағалауына қарай аттанып, негізгі қалаларды басып алды. 1774 жылы 5 қыркүйекте Пугачев Царицынды ала алмады және қаладан төменгі далада жеңілді. Исаның ең жақын шәкірттері оны билік иелеріне ұстап берді. Ұзақ тергеуден кейін Пугачев 1775 жылы 21 қаңтарда Мәскеуде көпшілік алдында өлім жазасына кесілді.

Жергілікті тұрғындардың қатысуы

Пугачевтің түсініксіз риторикасы тек казактар мен шаруаларды ғана емес, шығыс шекарасындағы жергілікті тайпаларды да соғысуға талпындырды. Бұл жергілікті топтар көтерілістегілердің салыстырмалы түрде аз бөлігін құрады, бірақ олардың рөлін кем бағаламау керек. Әр топтың өзіндік мәдениеті мен тарихы бар, яғни Пугачевті ұстанудың себептері әртүрлі. Мысалы, мордвалар, марилер, удмурттар және чуваштар (Волга және Кама алабынан) көтеріліске қосылды, өйткені олар орыстардың оларды православиеге айналдыру әрекеттерінен ренжіді. Бұл топтар Ресейдің шекарасында өмір сүрді, бірақ өздерінің тілі мен мәдениетін сақтады. Пугачев көтерілісі кезінде бұл жерлестер православие дін қызметкерлерін өлтіру арқылы жауап берді. Жергілікті тұрғындар Пугачевке адалдық танытқандықтан, көтерілісшілердің көшбасшысының олардың әрекеттерін өзінің көтерілісінің бөлігі ретінде қарастырып, оларды өшіруден басқа амалы жоқ еді. Татарлар (Волга және Кама алабынан) ең күрделі саяси құрылымы бар жергілікті топ болды. Олар Ресей мәдениетімен тығыз байланысты, өйткені олар империяның шекарасында 16 ғасырдан бері өмір сүрген. Көптеген татарлар жер иелері немесе зауыттармен айналысты. Ресей империясының бірігуімен татарлар бас салығын, әскери және әскери қызмет міндеттерін қарсы алды. Татарлар казактармен тығыз байланыста болды және Пугачевтің жауынгерлік күш-жігерінің маңызды бөлігі болды. Топ ретінде башқұрттар көтеріліске барынша біріктірілген түрде қатысты. Башқұрттар көшпелі малшылар болды, олардың өмір сүру салтына қауіп төндірген жаңа келген орыс қоныстанушыларынан ашуланды. Орыс зауыттары мен кен орындарын салып, бұрынғы жерлерін шаруа қожалықтарына айналдырды. Ұрыстар басталған кезде, башқұрт ауыл басшылары көтеріліске қатысу орыс отаршылдығын аяқтап, башқұрттарға олар қалаған саяси автономия мен мәдени тәуелсіздік береді деп уағыз айтты. Башқұрттар Пугачевтің көтерілісіне маңызды рөл атқарды. Көтерілістің кейбір естен кетпес көшбасшылары, мысалы, Салават Юлаев башқұрттар болды, ал тарихшы Алан Боджер басқыншылықтың басталу кезеңінде бас сауғалаған болуы мүмкін деп санайды, егер башқұрттардың қатысуы болмаса. Өздерінің маңызды рөлдеріне қарамастан, башқұрттар көптеген казактар мен шаруаларға қарағанда басқа себептермен соғысты, кейде олардың әртүрлі мақсаттары Пугачевтің ісіне кедергі келтірді. Өздерінің жерлерін жоғалтып алғандары үшін ренжіген башқұрттар шаруалардың жерін өздеріне тартып алған. Башқұрттар сонымен қатар Ресейдің кеңейуі мен индустрияландыруына қарсы агрессиясын көрсетіп, зауыттарға шабуыл жасады. Пугачев бұл рейдтерді дұрыс емес деп есептеді және оның ісіне көмектеспеді. Башқұрттар көтерілісте айқын біріккен рөлге ие болса, буддалық калмықтар мен мұсылман қазақтар, даладағы көрші түркі тайпалары, бұдан да бөлшектенген түрде қатысты. Қазақтар башқұрттар сияқты көшпелі малшылар болған және көршілес жергілікті топтармен және орыс қоныстанушыларымен жер үшін үнемі күресте болған. Пугачев қазақ басшыларын өз ісіне баулу үшін көп күш салды, бірақ Нұр Әли сияқты басшылар мұны толық орындамады. Нұр Әлит Пугачевтің және патша әскерлерінің екеуімен де келіссөздер жүргізді, әрқайсысына өзіне пайдалы болған кезде ғана көмектесті. Қазақтар көтерілістің хаосын пайдаланып, орыс шаруаларынан, башқұрттар мен калмықтардан жерді қайтарып алды. Тарихшы Джон Т. Александр бұл шабуылдар Пугачевке тікелей көмектесуге арналмаса да, ақыр соңында императорлық күштердің басына түскен хаосты арттырып, көмектесті деп айтады. Ертедегі Волгадағы неміс қоныстары Пугачев көтерілісі кезінде шабуылға ұшырады. Қалмықтар көтерілісіне қатысқандары да біркелкі емес, бірақ тарихшылар олардың әрекеттерін қалай жіктеу керектігін келіспейді. Тарихшы Алан Боджердің пікірінше, калмықтар өте аз рөл атқарған. Олар екі жаққа да көмектесті, бірақ нәтижеге әсер етпеді. Джон Т. Александрдың пікірінше, қалмықтар көтерілісшілердің алғашқы жеңістерінде маңызды фактор болды. Ол Илия Арапов бастаған Калмык жорығын келтіреді, ол жеңілгенімен, толығымен дүрбелең тудырып, Ставрополь өңірінде көтерілісті алға жылжытты.

Жеңіліске ұшырау

1774 жылдың аяғында жағдай өзгеріп, Ресей әскерінің Царицында жеңіске жетуі 9 000 - 10 000 көтерілісшілердің өмірін қиды. Ресей генералдары Паньиннің Пензаны басып алғаннан кейінгі қатыгез жазалары жеңіліске ұшырады. 1774 жылдың 21 тамызында Дон казактары Пугачевтің Петр III емес екенін мойындайды. Қыркүйек айының басында көтеріліс басылды. Емельян Пугачевті 1774 жылдың қыркүйек айының ортасында қашып кетуге тырысқанда өз казактары сатып жіберді, олар оны билік органдарына тапсырды. 1775 жылы 21 қаңтарда Мәскеуде оның басын шауып, денелерін қиып өлтірді. Көтерілістен кейін Екатерина казактардың артықшылықтарын одан әрі қысқартып, бүкіл Ресейде көбірек гарнизон құрды. Облыстар саны көбейді, кейбір саяси биліктері бұзылып, әртүрлі агенттіктерге бөлінді және сайланған лауазымды адамдар енгізілді.

Бағалаулар

Көтерілістің кең тараған түсінігі бойынша, Пугачевтің адамдары Екатеринаның заңгерлік билігінің қысымшылығынан құтылу үшін оған ерген. Алайда Пугачевтің әскери колледжіндегі құжаттар мен куәгерлердің мәліметтері бұл теорияға қайшы келеді. Көптеген адамдар Пугачевті Петр III деп санайды және ол оларды Екатеринаның қатал салықтары мен крепостной саясатынан азат етеді деп сенді, бірақ көптеген топтар, әсіресе башқұрттар мен татарлар, олардың адалдықтары соншалықты сенімді емес еді. Мысалы, 1774 жылдың қаңтар айында башқұрт және татар генералдары Кунгур қаласына шабуыл жасады. Көтеріліс кезінде көшпелі қазақтар мүмкіндікті пайдаланып, орыс қоныстарына шабуыл жасады. Пугачев әскерлері азық-түлік пен оқ-дәрі жетіспеушілігінен зардап шекті. Көптеген жауынгерлер дезертирлікпен шабуылдан бас тартты, соның ішінде бір генерал да бүкіл бөлімін өзімен бірге алып кетті. Бір генерал өзінің жоғары тұрған адамы В. И. Торноваға жазған баянында: "Сіздің құрметіңіз үшін біз Найығабитскяя қамалын бізге жасақпен немесе жасақсыз қайтаруды кішіпейілділікпен сұраймыз, өйткені бірде-бір татар немесе башқұрт жасағы жоқ, өйткені олар барлығы қашып кетті, ал өз үйлеріне тараған старшиндер қазір Найығабанская қамалына кетіп жатыр". (Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки Е. И. Пугачеваның "Ставки В. В. Москва, Наука, 1975 жыл. Құжат нөмірі 195. Азат болу ұғымы абыройынан азат болу үшін қозғалысқа қолданылды. Шаруа өз жерінде жұмыс істеп, оны иеленуіне ерікті болды. Пугачевтің ізбасарлары тұрақты, қарапайым қоғамды идеалдастырды, онда әділ билеуші егемендікке деген жалпыға бірдей міндеттеме аясында барлығының әл-ауқатын қамтамасыз етеді. Билеуші өз халқының, өз балаларының әкесі болуы керек, ал билік жеке және тікелей болуы керек, ол жер иелері немесе крепостной иелері арқылы институционалды және делдалдық емес. Мұндай ой-пікірлер, сондай-ақ, ақсүйектер мен лауазымды адамдарға, олардың заманауи және зұлым өмір салтына кек алудың күшті ықыласына себеп болуы мүмкін. Пугачевтің ізбасарлары әсіресе экономикалық және әлеуметтік өзгерістерден қорқып қалды. Олар Құдай орнатқан иерархиядағы қызмет пен қауымдастыққа деген ескі идеалды қайтадан қалпына келтіргісі келді. Олар билік етуші Құдайдың көзқарасына сай әрекет етулері керек еді. Қазақтар өзінің ерекше мәртебесін жоғалтып, патша мен оның үкіметінің тікелей байланысынан айырылғандығын жақсы білген. Император үкіметі бүліктің мәселесін қатаң құпия ұстауға тырысты немесе бұған қол жеткізе алмағанда, оны тез арада басылатын кішігірім оқиға ретінде көрсетуге тырысты. Сол кездегі тәуелсіз ресей баспасөзінің болмауы, әсіресе провинцияларда, шетелдіктер тек үкімет екі ресми газетте басып шығаратынды немесе ішкі аймақтағы тілшілерден алатын кез келген жаңалықты оқи алатын болды. (Александр, 522) Ресей үкіметі шетелдік баспасөзде оқиғалардың өз нұсқасын насихаттауға кірісті және шетелдегі өкілдерін көтерілісті азайтуға бағыттады. Ресей үкіметі Ресей халқымен қарым-қатынас жасау үшін манифесттерді пайдалануды жақтырады. Екатерина оны тастап кету туралы үгіт-насихат оның ісіне халықтың жеккөрушілігін оятады және көтерілісшілердің қатарында жікке бөлінуді тудырады деп ойлады. Оның басылған мәлімдемелері дүрбелеңді аймақтарда кеңінен таратылды; олар қоғамдық алаңдарда және шіркеулердің аулаларынан оқылды. Ауылдық жерлерде жергілікті билік өкілдеріне халық жиналған кезде оларды оқып, бұған қол қою тапсырылды. Бұл үкімет жарлықтары жақсы нәтиже бермеді. Олар, шын мәнінде, бұған көбірек алаңдаушылық қосты, тіпті шаруалар оларға сенуден немесе оларға қол қоюдан бас тартқан кезде тәртіпсіздік тудырды. Көтерілістің кең таралуына негізінен Ресейдің жергілікті билік орындары кінәлі. "Олар жайбарақат, қорқынышты, шешімсіз болды; олардың қарсы шаралары кешіктірілді, пайдасыз болды және қажетсіз өмірлер жоғалды". Екатеринаның өзі де осы пікірді мойындады. Екатеринаның айтуынша, "Мен әр түрлі жерлердегі азаматтық және әскери қызметкерлердің әлсіз мінез-құлқын Пугачев пен оның жинаған қарақұрым сияқты қоғамдық �...

Медиа

Капитанның қызы (1836 жылы Александр Пушкиннің тарихи романы) Императорлық офицер Петр Гриновты алыс орналасқан форпостқа жібереді. Жолда ол қарлы дауылға түсіп, жоғалып кетеді, онда ол бейтаныс адамды кездестіреді, ол оны қауіпсіз жерге алып кетеді. Ол бейтаныс адамға өзінің терісін береді және олар дауыл аяқталғаннан кейін жолдарын бөліседі. Кейін оның аванпостына Пугачевтің әскерлері шабуыл жасайды, оларды Пугачевтің өзі болып шығатын бөтен адам басқарады. Пугачев жас жігіттің адалдығына таңғалып, оған өз әскерінде орын ұсынады. Офицер өзінің тапсырмасына адал болуды немесе харизматикалық Пугачевті ілесуді таңдау керек. Tempest (1958 фильм) Дино де Лаурентис түсірген және Альберто Латтуада режиссерлік еткен "Капитанның қызы" романының бейімделуі. Онда Питр Гринов рөлінде Джеффри Хорн, Маша Миранов рөлінде Сильвана Мангано және Емельян Пугачов рөлінде Ван Хефлин ойнады.