Кіріспе

Саяси идеологиялар тобы. Африкалық ұлтшылдық – Батыс, Орталық, Шығыс және Оңтүстік Африкадағы ұлттық өзін-өзі анықтау идеясы мен ұлттық мемлекеттер құруға негізделген саяси идеологиялар жиынтығы. Бұл идеология 19 және 20 ғасырларда еуропалық отаршылдық тұсында пайда болды және Еуропаның ұлтшылдық идеяларынан шабыттанды. Алғашқыда африкалық ұлтшылдық өзін-өзі анықтау талаптарына негізделді және Африканың отаршылдықтан азату процесін жеделдетуде маңызды рөл атқарды (1957–66). Дегенмен, бұл термин әртүрлі идеологиялық және саяси қозғалыстардың кең спектрін қамтиды және Африкадағы көптеген немесе барлық ұлттық мемлекеттердің федерациясын көздейтін панафриканизммен шатастырылмауы керек.

Тарих

Африкадағы ұлтшылдық идеялар 19 ғасырдың ортасында Батыс Африкадағы өркендеп келе жатқан қара нәсілді орта таптардың арасында пайда болды. Ертедегі ұлтшылдар этникалық жікке бөлінуді жеңу үшін ұлттық мемлекеттер құруға үміттенді. Алғашқы кезеңінде оған Африкаға оралу қозғалысының афроамерикандық және афро-карибтік зиялылары ықпал етті, олар сол кезде Еуропа мен Америкада кең таралған ұлтшылдық идеалдарды әкелді. Алғашқы африкалық ұлтшылдар элиталық болды және Батыс мәдениетінің басымдығына сенеді, бірақ саяси шешімдер қабылдауда өздеріне үлкен рөл іздеді. Олар Африканың дәстүрлі діндерін және тайпалық қарым-қатынастарды «примитивті» деп қарастырып, христиандық, модернизм және ұлт мемлекет сияқты Батыс идеяларын қабылдады. Алайда, ұлтшылдардың еуропалық биліктен кейін ұлтты біріктіруде кездесетін бір қиындық – тайпалардың бөлінуі мен этникалық сананың қалыптасуы болды. Африкалық ұлтшылдық Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары, отарлық биліктің сипатындағы соғыс кезеңіндегі өзгерістер мен Африканың өзіндегі әлеуметтік өзгерістердің нәтижесінде бұқаралық қозғалыс ретінде пайда болды. 1950 жылдары Африканың дерлік барлық колонияларында ұлттық саяси партиялар құрылды және олардың өркендеуі 1957 мен 1966 жылдар аралығында Африканың деколонизациясына ықпал етті. Дегенмен, африкалық ұлтшылдық ешқашан біртұтас қозғалыс болған жоқ, ал африкалық ұлтшылдар деп саналатын саяси топтар экономикалық бағдары, радикализм және зорлық-зомбылық деңгейі бойынша әртүрлі болды. Ұлттық көшбасшылар отарлаушылық кезеңде саяси ландшафтты бақылаған еуропалық ықпалдан кейін өздерінің әлеуметтік және ұлттық сәйкестігін табуға күресті. Африканың отарлық дәуіріндегі ұлтшылдық көбінесе отарлық билікке қарсылық ретінде қалыптасты, сондықтан оның басқа мақсаттары жиі түсініксіз немесе қайшылы болды. Тарихшы Роберт И. Ротбергтің сөзіне сәйкес, отаршылдық болмаса, африкалық ұлтшылдық пайда болмас еді. Оның панафриканизммен қарым-қатынасы да анық емес болды, көптеген ұлтшыл көшбасшылар панафрикалық адалдықтарын жариялады, бірақ әлі де жоғары ұлтаралық одақтарға міндеттеме беруден бас тартты. Африкалық ұлтшылдар отарлық мемлекеттермен байланысты идеялар мен саясатты қолдануын жалғастырғаны үшін де сынға ұшырады. Атап айтқанда, ұлтшылдар тәуелсіздік алғаннан кейін отарлық билік кезінде кездейсоқ құрылған ұлттық шекараларды сақтауға және олардың ішіндегі әртүрлі халықтар арасында ұлттық бірегейлік сезімін қалыптастыруға тырысты.

Трайбализм және этникалық ұлтшылдық

Африкалық ұлтшылдық, саяси адалдық түсініктерімен ерекшеленетін тайпалық және ұлттың ішіндегі этникалық ұлтшылдықпен күрделі қарым-қатынаста болады. Көптеген африкалықтар өздерінің этникалық және ұлттық кімдіктерін ажырата біледі. Кейбір ұлтшылдар тайпалардың отаршылдық кезінде жасалған құрылым екенін айтады.

Африкалық әйелдер

1950-1960 жылдар аралығында Африкалық ұлтшылдық күресін зерттеген ғалымдар негізгі назарды батыстық білім алған ерлер элитасына аударды, олар ұлтшылдық қозғалыстарды басқарды және тәуелсіздік алғаннан кейін билікке келді. Африкалық ұлтшылдық күреске, жұмылдыруға және партиялық саясатқа әйелдердің қатысуын зерттеу тарихы алғашқыда африкалық тарихнаманың бағытын ұстанған, кейін оған қатар жүрген, бірақ сирек одан ауытқыған немесе оны басқарған интеллектуалдық және саяси жолдармен із кезеді. Африкалық ұлтшылдық қозғалысына қатысқан әйелдердің мақсаты Африканың өткенін қайта жаңғырту және тәуелсіз Африканың құрылуын тойлау болды. Осы мәселенің маңыздылығын арттырып, жақсырақ және тұрақты қоғамда өскен Африка әйелдерінің жаңа буынына үндеу жасау қажет болды. Олардың алдындағы қиындықтар артты, бірақ бұрынғы буынға қарағанда олардың жағдайы жақсырақ болды, бұл оларға Африкалық ұлтшылдық қозғалысы туралы хабардарлықты арттыруға мүмкіндік берді. Америка немесе Еуропа тарихының процесі мен өндірісін өзгертуге ұмтылған әйел тарихшылар ғасырлар бойы тозған рельстермен жүріп келе жатқан пойызға мінуге тырысса, ал "жаңа" африкалық пойыз 1960-жылдардың басында стансадан жай ғана шықты. Көптеген ерекше жағдайларды есепке алмағанда, ғалымдар Африкалық ұлтшылдықтағы әйелдердің саналы саяси тұлғалар ретіндегі қатысуына аз ғана назар бөлді. Энн Макклинток "барлық ұлтшылдықтарда гендерлік аспекті бар" деп атап көрсетті. Әрине, әйелдер ұлттық сананы оятуда және Африкалық ұлтшылдық арқылы өздерінің саяси және әлеуметтік мәртебесін көтеруде маңызды рөл атқарды. Осыны ескере отырып, феминизм де, осы әйелдердің зерттеулері де Африкалық ұлтшылдықтың тарихын қайта қарастыру үшін өте маңызды. 1943 жылы Африка Ұлттық Конгресінің Әйелдер лигасы бүкіл континенттегі филиалдарын халықаралық науқанды ұйымдастыру үшін пайдаланды.

Ұлттық ұйымдардағы әйелдер

Әйелдер көшбасшылар мен белсенділер ретінде ұлттық ұйымдар арқылы африкалық ұлтшылдыққа қатысты. 1950 жылдар онжылдығы ұлттық күреске саяси тұрғыдан белсенді қатысқан әйелдердің көп санына байланысты маңызды кезең болды. Әйелдердің аз бөлігі ерлер басымдығындағы ұлттық ұйымдарға қосылып, олармен байланыс жасады. 1960 жылы әйелдер құрған Сьерра-Леоне Ұлттық кеңесі 1968 жылы биліктегі Бүкілхалықтық Конгрестің әйелдер бөліміне айналып, мемлекет басшысы, президент Стивенске күшті қолдау көрсетуге бағытталды. Әйелдер-белсенділер соғысшылдыққа ұқсас мінез-құлықты кеңейтіп, таратуға көмектесті. Нэнси Долли Стил Конгрестің ұйымдастырушы хатшысы және негізін қалаушылардың бірі болды және оның белсенді саяси және ұлтшылдық қызметімен танымал болды. Сол сияқты, Африканың барлық айманында кәсіподақ қозғалыстарының, әсіресе, әйелдер ұйымдастырушыларының пайда болуына ықпалы зор болды. Мысалы, Оңтүстік Африка әйелдері апартеид режиміне қарсы наразылықтардың басты қозғаушы күшіне айналды. Бұл әйелдер алғашқыда Африка Ұлттық Конгресі (АҰК) сияқты ірі, ерлер басымдығындағы азаттық ұйымдарының әйелдер бөлімдері арқылы қарсылық қозғалысына қатысты. Дегенмен, 1943 жылы АҰК жаңа конституцияны қабылдады, онда әйелдерге ұлттық қозғалыстың толыққанды мүшесі болу мүмкіндігі берілді. Әйелдер өздерінің ұлттық ұйымдарын құрды, мысалы, 1954 жылы құрылған Оңтүстік Африка әйелдер федерациясы, оның құрамында 230 000 әйел болды. Сол кезде әйелдер өздерін негізінен аналар мен әйелдер ретінде қараса да, саяси ұйымдарға қосылулары феминистік сананың бір түрін көрсетті.

Әйелдер ұлттық көшбасшылар ретінде

Әйелдер өздерінің күшімен ұлттық көшбасшылар болды. Дар-эс-Саламдағы бұрынғы әнші, кейіннен Танганикалық ұлтшыл болған Биби Тити Мохаммедтің ықпалымен Танзаниялық әйелдер Танганика Африка Ұлттық Одағының Әйелдер бөліміне біріктірілді. Жарым сауатты Мохаммед керемет шешен болды және 1950 жылдары ұлттық қызметін саяси мақсаттарымен үйлестірді. Ол отаршылдық пен империализмге қарсы күрес кезіндегі ең танымал Танганикалық ұлтшылдардың бірі болды. Танзания тәуелсіздігі алған кезде Джулиус Ньереренен кейін бүкіл елде танылған жалғыз ұлтшыл көшбасшы осы Мохаммед болды. Оның көшбасшылық, сөйлеу өнері, ұйымдастырушылық және белсенділік қызметі арқасында көптеген білімі жоқ әйелдердің ұлттық сананы, саяси ой-өрісін кеңейтуде және Танзанияның британдық үстемдіктен азат болуына зор үлес қосып, маңызды рөл атқарғанын көрсетеді.

Әйелдер және наразылық білдірудің бейресми әдістері

Әйелдерге бағытталған кейбір бастамаларды ер партия басшылары ойлап тауып, әйелдерге ұсынғанмен, басқаларын әйелдердің өздері жасады. Бұл әйелдер ұлтшылдықты әйелдер, аналар, өнеркәсіп қызметкерлері, шаруалар және Ұлттық Азаттық Конгресіне (АНК) қатысқан әйелдер ретінде өздерінің мәселелерін көтеру үшін платформа ретінде пайдаланды. 1940 жылдардағы Танзаниядағы салыққа қарсы наразылыққа шаруалардың Паре әйелдері қатысты, онда әйелдер тікелей қарсылық, қоздыратын тіл және физикалық күш қолданды. 1958 жылы Камерундағы Анлу наразылығында жыныстық қорлауды ашық пайдалану маңызды рөл атқарды, онда әйелдер өздерінің шаруашылық жүйесін құлдыратуы мүмкін егіншілік ережелерін орындаудан бас тартты. Сол сияқты, әйелдер музыка, би және бейресми жолдар арқылы африкалық ұлтшылдыққа деген қолдауларын білдірді. Танзаниядағы Танганьикалық ұлтшылдықтың қалыптасуын «әйелдердің жұмысы» деп қарастыруға болады, онда әйелдер билері мен әндері арқылы ұлтшылдықты ойға келтіріп, жасап, көрсетті. Сондай-ақ, әйелдер дәстүрлі әңгімешілер мен әншілер ретінде, элита емес халыққа тартымды идеялар, бейнелер мен сөздерді қолдана отырып, ең жақсы лозунгтар жасаушылар деп есептелді. Нигерия мен Гвинеядағы саудагер әйелдер өздерінің байланыстарын үкіметке қарсы ақпарат тарату үшін пайдаланды. «Қарапайым» әйелдер желі құру және наразылық білдірудің «дәстүрлі» әдістерін жергілікті отаршылдық әкімшіліктің тұрақсыздығына және сынға алуға бағытталған құралдарға айналдырды. Дегенмен, бұл әйелдер африкалық ұлтшыл саясатына үлес қосса да, олардың әсері шектеулі болды, себебі олардың стратегиялары ұятқа салу, кек алу, өтеу және компенсациямен байланысты болды, және радикалды өзгерту туралы емес еді. Бұл мәселе Африкадағы отаршылдық режимдер кезінде көптеген африкалық әйелдердің саяси, экономикалық және білім беру салаларында шеттетуге ұшырағанын көрсетеді.

Гамбия

Гамбияда отаршылдық дәуірдегі көрнекті гамбиялық ұлтшылдар мен панафрикалықтардың бірі – Алие Эбрима Чам Джуф болды. 1950 жылдардан бастап Гамбия тәуелсіздік алғанға дейін Чам Джуф (көбінесе осылай аталды), британдық отаршылдық әкімшілігіне қарсы бірнеше науқандар ұйымдастырды. 1958 жылы ол барлық партиялық комитеттің құрылуын жетекке алды – комитеттің мақсаты өзін-өзі басқару және Гамбияның еуропалық отаршылдықтан және неоотаршылдықтан азат саяси бағытын анықтау болды. 1959 жылы ол Бартурст қаласындағы (қазіргі Баджул) үйінің алдынан «Нан мен май» демонстрациясын ұйымдастырып, өзінің ізбасарларын Үкімет үйіне алып барып, британдық отаршылдық әкімшілігіне ықпал етуге тырысты. Осы демонстрациядан кейін Чам Джуф пен оның әріптестері Криспин Грей Джонсон мен М. Б. Джонсқа «халықты ел заңдарына бағынбауға қоқан-қорқыту» айыбы тағылып, саяси тұтқындар ретінде сотталды.

Оңтүстік Африка

Африка Ұлттық Конгресі (АҰК) – Оңтүстік Африкадағы саяси партия. Ол апартеидке қарсы күрескен азаттық қозғалысы ретінде туындады және 1994 жылдан бері елді басқарып келеді, сол кезде өткен апартеідтен кейінгі алғашқы сайлауда Нельсон Мандела Оңтүстік Африка Республикасының Президенті болып сайланды. 1912 жылдың 8 қаңтарында Блумфонтейнде Оңтүстік Африка Жергілікті Ұлттық Конгресі ретінде құрылған бұл ұйым, қара нәсілді оңтүстік африкалықтардың құқықтарын қорғау мақсатымен құрылды. 1948 жылы Ұлттық партия билікке келгеннен кейін, АҰК-тың басты мақсаты жаңа үкіметтің институционалды апартеид саясатына қарсы тұруға бағытталды. Апартеідтен кейінгі кезеңде АҰК өзін бірінші кезекте азаттық қозғалысы деп есептейді, бірақ ол сонымен қатар тіркелген саяси партия болып табылады.