Кіріспе

Еврипидтің ежелгі грек пьесасы «Орест» (Ὀρέστης, Orestēs) (б.з.д. 408 ж.) – анасын өлтіргеннен кейін Оресттің басынан өткен оқиғаларды баяндайтын ежелгі грек пьесасы.

Өмірбаян

Аполлон құдайының кеңесімен Орест әкесі Агамемнонның өліміне кек қайтару үшін анасы Клитемнестраны өлтірді. Аполлонның бұрынғы болжауына қарамастан, Орест Эриниялар немесе Фуриялардың анасын өлтіргендігі үшін қандық кінәсінен зардап шегіп, қиналып жүреді. Орестің ақылынан айыруын тоқтатуға болатын жалғыз адам – оның қарындасы Электра. Жағдайды одан әрі ушықтыру үшін, Аргостың басты саяси тобы Орестті кісі өлтіргені үшін жазалауды қалайды. Орестің өмірін сақтап қалудың жалғыз үміті – оның інісі Менелай, ол Хеленмен бірге Трояда он жыл, ал Мысырда байлық жинағаннан кейін оралды. Оресттің оқиғаларының хронологиясында бұл пьеса Эврипид пен Софоклдің "Электрасы" немесе Эсхилдің "Жем-су тасушылары" пьесаларындағы оқиғалардан кейін, ал Эврипидтің "Андромахасы" пьесаларындағы оқиғалардан бұрын өтеді. Орест мифтің өте ерекше нұсқасын ұсынады, оны Эсхил "Евменидтерде" де бейнелеген.

Сюжет

Пьеса ұйықтап жатқан Оресттің жанында тұрған Электрадан негізгі сюжет пен осы сәтке дейін әкелген оқиғаларды сипаттайтын монологпен басталады. Көп ұзамай Елена қасабадан әпкесі Клитемнестраның қабірінде құрбандық шалуға ниетті деген сылтаумен шығады. Хелен кеткеннен кейін, Аргив әйелдерінің хоры сюжетті алға жылжытуға көмектесу үшін кіреді. Содан кейін Орест, әлі де Фуриялардың ашуынан оянады. Менелай сарайға келіп, Орестпен кісі өлтіру және содан туындаған ақылсыздық туралы сөйлеседі. Тиндарей, Оресттің атасы және Менелайдың қайын атасы сахнаға шығады және Орестті қатты жазалайды, бұл үш адаммен Құдайдың әділдігі мен табиғи заңдылықтарды жүзеге асырудағы адамдардың рөлі туралы әңгімеге әкеледі. Тиндарий кетіп бара жатқанда, ол Менелайға қарт жігіттің одақтас ретінде қажет болатынын ескертеді. Орест Менейлге жалбарынып, Тиндарийдің аргивтік ер адамдардың алдында сөйлеуге тырыспайтынына бола, оған мейірімділік танытады деп үміттенеді. Алайда, Менелай ақырында немере інісінен бас тартып, Троя соғысына өзін және әйеліне кінәлайтын гректер арасында өзінің әлсіз билігін шектемеуді таңдайды. Пиладес, Оресттің өмірлік досы және Клитемнестраны өлтірудегі оның серіктесі, Менелай кеткеннен кейін келеді. Ол Орестпен бірге жоспар құра бастайды, бұл процесте партиялық саясат пен мемлекет мүддесіне қайшы келетін нәтижелер үшін көпшілікті манипуляциялайтын басшыларды айыптайды. Орест пен Пиладес қала жиналысының алдында өз жағдайларын айтып, Орест пен Электраны өлім жазасынан құтқару үшін шығып кетеді, бірақ бұл сәтсіз болып шығады. Сахна сыртындағы жиналыс көрінісі (хабаршы хабарлаған) өте егжей-тегжейлі, онда төрт түрлі спикердің сөйлеуі, сондай-ақ Оресттің өзі бар. Олардың өлім жазасына тартылатыны анық, Орест, Электра және Пиладес Менелайға оларға артын бұрғаны үшін кек алу жоспарын жасайды. Олар ең үлкен азапты жіберіп, Еленді өлтіріп, оның қызы Гермионаны қамауға алып, зияннан құтылуды жоспарлайды. Алайда, олар Хеленді өлтіруге барғанда, ол жоғалып кетеді. Олардың жоспарын жүзеге асыруға тырысқанда, Фригиялық құл Елена сарайдан қашып кетеді. Орест құлдан неге өмірін сақтап қалу керектігін сұрайды, ал құл Орест алдында өзін-өзі жалбарынады. Орестті фригиялықтардың: "Құлдар да еріктілер сияқты күндізгі жарықты өлімнен артық көреді" деген пікіріне сендіреді. Содан кейін Менелай кіріп, оның және Гермионаны табысты тұтқындаған Орест, Электра және Пиладес арасындағы жанжалға әкеледі. Қан төгудің алдында Аполлон deus ex machina сахнасына шығады. Ол бәрін ретке келтіріп, Еленді жұлдыздардың арасында орналастыру үшін құтқарып алғанын және Менелай Спартаға қайта оралуы керектігін түсіндіреді. Ол Орестеске Афиныдағы Ареопагқа, Афина сотына, соттың алдына барып, кейіннен ақталатынын айтады. Сонымен қатар, Орест Гермионаға үйленетін болса, Пиладес Электраға үйленетін болады. Ақырында, Аполлон өлімге ұшыраған адамдарға барып, құдайлардың ең құрметтейтін және сүйікті Тыныштығына қуануды айтады.

Өндіріс

Бұл пьеса б.з.б. 408 жылы Афиныдағы Дионисия мерекесінде тұңғыш рет қойылды. Кем дегенде бір қойылым Орест рөлін ойнаған актер Гегелохтың қате айтуынан белгілі болды, оны бірнеше ақындар сатиралады. Пьесаның 279-жолында "дауылдан кейін мен қайтадан тыныш теңізді көремін" (γαλήν' ὁρῶ, ) деген фразаның орнына Гегелох "дауылдан кейін мен қайтадан түлкіні көремін" (γαλῆν ὁρῶ, ) деп айтты.

Хорлық ода

Мысырдың Гермополис қаласынан табылған Вена папирусы G 2315 хорға арналған ән мен музыкалық нотацияны қамтиды, және оны Еврипидтің өзі жазған болуы мүмкін.