Кіріспе

Швед дипломаты Бернт Вильмар Карлсон (21 қараша 1938 – 21 желтоқсан 1988) – швед социал-демократы және дипломаты, 1987 жылдың шілдесінен бастап, 1988 жылдың 21 желтоқсанында Шотландияның Локерби қаласының үстінде жарған Pan Am 103 рейсінде қаза болғанға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысының орынбасары және Намибиядағы Біріккен Ұлттар Ұйымының комиссары болып қызмет етті. Әбделбасет әл-Меграхи бұл жарылысқа байланысты 270 адамды өлтіргені үшін сотталып, өмір бойына түрмеге кесілді.

Әлеуметтік демократ

Стокгольмдік Карлсон он алты жасында Швецияның Социал-демократиялық жастар лигасына қосылды, Стокгольм университетінде экономиканы оқыды және бітірген соң Швецияның Сыртқы істер министрлігіне жұмысқа орналасты. 1967 жылы ол Сауда министрінің көмекшісі болып жұмыс істеді, ал 1970 жылы Швецияның үкіметтік Социал-демократиялық партиясының халықаралық хатшысы болып тағайындалды. Партиядағы қызметімен қатар, Премьер-министр Олоф Палме оны арнайы кеңесші етіп тағайындады.

Социалистік Интернационал

1976 жылы Карлсон Лондонға орналасқан Социалистік Интернационалдың (СИ) Бас хатшысы болды, сонымен бірге Батыс Германияның бұрынғы канцлері Вилли Брандт СИ президенті болды. Келесі жеті жыл ішінде Карлсон СИ-дің ықпалын Еуропадан тыс, Үшінші әлем елдеріне дейін кеңейтуге, Оңтүстік Африкадағы азаттық күресіне қаржылық және саяси қолдау көрсетуге күш салды. Лондондағы пәтеріне қарақшылар шабуыл жасаған кезде Карлсон өзінің канадалық СИ әріптесі Робин Сирске сенімді түрде айтты: "Олар барлық нәрсені шатастырып, қағаздарымды қарап шықты. Содан кейін, бұл қарапайым ұрлық емес екенін білдіру үшін менің ақшамды тұрғын бөлмедегі кілемнің ортасына үйіп қойды". "Бірақ бұл туралы ешкімге айтпаңыз, мен де полицияға хабарламаймын. Бұл олардың кішкентай жеңісін сыйлаумен тең болар еді". Карлсон сондай-ақ Израильдің басқарушы Еңбек партиясының мүшелігі арқылы СИ-дің бірегей мүмкіндігін пайдаланып, Таяу Шығыстағы бейбітшілікке қол жеткізу үшін ізденіс жасады, Араб елдерімен және Ясир Арафаттың Палестина Азаттық Ұйымындағы (ПАҰ) фракциясымен жақсы қарым-қатынастарды сақтап тұрды. Карлсон Арафаттың жақын серігі Иссам Сартавипен ерекше жақын қарым-қатынас орнатты, ол 1983 жылдың 10 сәуірінде Португалияда өткен СИ конференциясында (демеушісі – Әбу Нидал ұйымы болған деген күдікпен) өлтірілді. Алайда, 1983 жылдың басында СИ президентінің авторитарлық тәсілі деп есептеген мәселе бойынша туған дау кезінде Карлсон Брандтты: "Бұл Социалистік Интернационал – неміс Интернационалы емес" деп айыптады. 1983 жылдың сәуір айында Португалияның Альбуфейра қаласында өткен СИ конгресінде Брандт жаңа сайланған Израильдік Австралия премьер-министрі Боб Хоуктің Палестина Азаттық Ұйымына (ПАҰ) қарсы наразылығына байланысты СИ конференциясын Сиднейден көшіру туралы даулы шешім қабылдады. Брандт Карлсонды қызметтен кетуге мәжбүрлеу арқылы оған жауап берді.

Швед дипломаты

Карлссон 1983 жылы Лондоннан Швецияға оралып, екі жыл бойы Палмның Таяу Шығыс және Африка бойынша арнайы өкілі болды. Палм оған Иран мен Ирак арасындағы бейбіт келісімді келісудегі күрделі әрекеттерде маңызды рөл тапсырды. 1985 жылдан 1987 жылға дейін Карлссон Швеция Сыртқы істер министрлігінде Солтүстік мәселелер бөлімінің басшысы қызметін атқарды. 1986 жылы Палм қаза табады.

БҰҰ-ның Намибия жөніндегі уәкілі

1987 жылдың 1 шілдесінде Карлсон Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысының көмекшісі және БҰҰ-ның Намибия жөніндегі комиссары болып тағайындалды. 1987 жылдың 28 қыркүйегінде Карлсон "World In Action" телеарнасының "Жоғалып бара жатқан алмаздар" атты деректі фильмінде сұхбат берді, онда БҰҰ Намибияның табиғи ресурстарын заңсыз пайдаланғандарға қарсы шаралар қолданатынын ескертті. Бір жыл өткен соң, ол Стокгольмде СВАПО жетекшілерімен (Сэм Нухома, Хаге Геингоб және Хидипо Хамутенья) және Намибиядан келген ақтөстің делегациясымен кездесу ұйымдастырды. Кездесудің мақсаты – Намибияның тәуелсіздік процесіндегі жаңалықтарды талқылау болды. Намибияның тәуелсіздігі 1978 жылдың қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 435-ші қаулысы қабылданғаннан кейін жақын арада күтілген. Бірақ, АҚШ пен КСРО басшыларының – Рональд Рейган мен Михаил Горбачевтің Мәскеуде өткен саммитіне (1988 жылдың 29 мамыры – 1 маусымы) дейін он жыл өтті. Осы саммит БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 435-ші қаулысын іске асыруды қамтамасыз етті, бұл Оңтүстік Африканың Намибияны бақылаудан толығымен бас тартуын талап етті. Жазушы және журналист Кристофер Хитченс бұл кешігуді Честер Кроккердің «әрекетсіздігіне», президент Рональд Рейганның «Анголадағы кубалық әскерлердің болуына назар аудару арқылы мәселенің тақырыбын өзгерту әрекетіне» және Американың Намибия саясатындағы апартеидтік Оңтүстік Африкаға қатысты «көрінеу бейтарапсыздыққа» байланыстырды. Хитченс Карлсонның Намибияның тәуелсіздігіне әкелген процесте «бетарап делдал» рөлін жоғары бағалады: Намибияның тәуелсіздігіне үлкен үлес қосқан маңызды тұлға – БҰҰ-ның Намибия комиссары Бернт Карлсон, ол колонияда еркін сайлау өткізу үшін талмай жұмыс істеді және расистерді дипломатиялық тұрғыдан оқшаулауға тырысты. Карлсон Социалистік Интернешнлдың бас хатшысы және Швецияның Социал-демократиялық партиясының халықаралық хатшысы болған. Ол Шығыс Еуропадан Латын Америкасына дейінгі түрлі қозғалыстар мен жеке тұлғаларға көптеген қызметтер көрсетті. 1988 жылдың Рождествосы алдында, Нью-Йоркте Намибия келісімдеріне қол қойылмай тұрып, Pan American Flight 103 рейсіндегі жолаушылардың жаппай қаза болуы – сөзбен жеткізуге келмейтін қайғылы оқиға болды.

Шұғыл тергеуді шақыру

2009 жылдың қыркүйегінде Еуропалық парламенттің бұрынғы еңбекші партиясының мүшесі Майкл МакГоуэн Локербидегі жарылысқа қатысты БҰҰ басшылығымен тәуелсіз тергеу жүргізуді жедел түрде талап етті. МакГоуэн оқиғадан жеке зардап шеккенін былай деп жазды: "Еуропалық парламенттің даму комитетінің төрағасы ретінде, 1988 жылдың желтоқсан айында мен БҰҰ Бас хатшысының орынбасары және Намибия жөніндегі БҰҰ комиссары Бернт Карлссонды Брюссельге тоқтауға шақырдым. Ол Намибиядан АҚШ-қа қайтып келе жатқанда, даму комитетінің мүшелеріне сөз сөйлеуге келісті, және ол осылай істеді. Брюссельде ол толған залға жиналған Еуропарламент депутаттарына тәуелсіз Намибияға және Оңтүстік Африкадағы апартеидтің аяқталуына деген үміті туралы айтты."

БҰҰ-ның кісі өлтіруді тергеуі

Шотландиялық полиция детективы Джон Кроуфорд Карлсонның қанына ішек тартқан қылмысты терген кезде өзінің кітабында ("The Lockerbie Incident: A Detective's Tale") былай деп жазды: "Біз тіпті Ньюкасл қаласындағы өте көмекші кітапханашы әйелмен де кеңестік, ол бізге Бернт Карлсон туралы белгілі мәліметтерін жеткізді. Ол Карлсонның Біріккен Ұлттар Ұйымы атынан жасаған саяси қимылдарының көп бөлігін баяндады. Ол бұрын Африкадағы ұшақта болған шабуылдан аман қалған еді. Оның нысанаға алынуы ықтимал емес, себебі Оңтүстік Африкадағы саяси жағдай қазіргі күйіне қарай өздігінен дамып келе жатқан. Мен бұл теорияны мүлдем мүмкін емес деп есептедім." "Біріккен Ұлттар Ұйымының сараптамасы Бернт Карлсонның қанына ішек тартқан қылмысына басқаша және әлдеқайда дұрыс түсіндірме беретіні күтілуде."

Ескерткіш

1988 жылғы 26 желтоқсанда Лос-Анджелес Таймс газетінде Карлсонның досы Майкл Харрингтон жазған некрологы жарияланды. Бернт Карлссон қоры – әйтпесе, Бір Әлемдік Әрекет деп белгілі – Гленнис Киннок 1989 жылғы 21 желтоқсанда (Локербидегі әуе апатының бірінші жылдығы) Карлсонның естелігі үшін құрылды. 1998 жылғы 21 желтоқсанда Бернт Карлсонның ескерткіш тасы қалалық Драйфсдейл зиратындағы Локерби әуе апаты ескерткішінің естелік бағында орнатылды. Онда: "1938-1988 жылдары туған, Социалистік Интернационалдың (1976-1983) Бас хатшысы Бернт Карлсонның (1976-1983), Швецияға, халықаралық қауымдастыққа және Біріккен Ұлттар Ұйымына қызмет етуде ерекше көзге түскен, адал интернационалист және социал-демократты қайғылы қазасының он жылдығында еске алу үшін" деп жазылған. 2008 жылы Pan Am 103 рейсінің саботаждалғанының 20 жылдығына арналған Социалистік Интернационал "Бернт Карлсонды еске алу" деген мақала жариялады. Мақалада 1989 жылғы қаңтарда Стокгольмде өткен естелік рәсімінде Стен Андерссонның (сол кезде Швецияның сыртқы істер министрі) айтқан сөзінен үзінді келтірілген. Андерссон Карлсонды былай деп сипаттады: "Жылқы дипломатияның қиын өнеріне табиғи қабілеті бар адам. Көптеген адамдар осы өнерде сәтсіздікке ұшырайды. Бірақ Бернт емес. Бернт, досы Майкл Харрингтон айтқандай, болаттай берік рухы бар адам еді. Біз, оның достары мен әріптестері, оның білімді, талдау қабілеті жоғары, бір мақсатқа ұмтылған және, ең бастысы, ең көп зиян шеккендер мен қудаланғандар үшін күресте талмайтындығын білеміз. Барлық уақытта және қызмет еткен әрбір лауазымда Бернт әлсіздермен және қанаушылыққа ұшырағандармен ортақ іс жасауға нақты әрекеттер жасауға әрқашан дайын болды. Біздің елімізде де, әлемде де". Намибияның Виндхук қаласында Пионерпарк кеңейту 1 шағылысындағы бір көше "Бернт Карлссон жолы" деп аталды.