Кіріспе
Валентин Петрович Катаев (Валенти́н Петро́вич Ката́ев; сонымен қатар Ка́таев немесе Ката́йев деп те жазылады; 28 қаңтар 1897 [ескі стиль бойынша 16 қаңтар 1897] – 12 сәуір 1986) – кеңестік жазушы және редактор, революциядан кейінгі әлеуметтік жағдайларды терең талқылайтын, бірақ ресми кеңестік стильдің талаптарына бағынған туындылар жасаған тұлға. Катаев "Он екі орындық" романының идеясын ағасы Евгений Петров пен Илья Ильфке ұсынған автор ретінде танылады. Оның талабы бойынша, романның барлық басылымдары мен аудармаларында оған арнау жазылуы тиіс болды. Катаевтың шексіз қиялы, сезімталдығы және ерекшелігі оны ең көрнекті кеңестік жазушылардың біріне айналдырды.
Valentin Petrovich Kataev (Валенти́н Петро́вич Ката́ев; also spelled Katayev or Kataiev; 28 January 1897 [O. S. 16 January 1897] – 12 April 1986) was a Soviet writer and editor who managed to create penetrating works discussing post revolutionary social conditions without running afoul of the demands of official Soviet style. Kataev is credited with suggesting the idea for The Twelve Chairs to his brother Yevgeny Petrov and Ilya Ilf. In return, Kataev insisted that the novel be dedicated to him, in all editions and translations. Kataev's relentless imagination, sensitivity, and originality made him one of the most distinguished Soviet writers.
Өмір жолы және шығармашылығы
Катаев Одессада, Херсон губерниясында, Ресей империясында (қазіргі Украина) Пётр Васильевич Катаевтың отбасында дүниеге келді. Осылайша, Катаевтың жартылай автобиографиялық "Ақ желкен жарқырайды" романындағы басты кейіпкердің аты Петр Бачеи болуы кездейсоқ емес. Оның әкесі орыс дін қызметкерлерінің ұзын әулетінен шыққан, Валентиннің әкесі протоиерей болып қызмет еткен Вяткадан шыққан. Оның анасы Полтава губерниясының ақсүйек отбасына жатқан Евгения Ивановна Бачей болды. Әкесінің әкесі Виаткада протоиерей болып қызмет еткен, ал анасының әкесі Ресей империясының армиясында генерал-майор болған. Әлеуметтік теңсіздікке қарамастан, Катаев кеңес кезеңінде өзінің тегін жасыруға тырыспады. Ол орта мектепте оқығанда жазуды бастады. Сол кезде ол "Ресей халқы одағының" жақтасы болды және ұлтшыл және антисемиттік өлеңдер жазды (кейіннен ол Эстер Бреннер (1913-2009) еврей қызына үйленді). Ол мектепті бітірмеді, бірақ 1915 жылы әскерге ерікті түрде келіп, артиллерияда қызмет етті. Қазан төңкерісінен кейін ол Қызыл Армияға жұмылдырылды, онда Антон Деникинге қарсы күресті және Ресей телеграф агенттігінде қызмет етті. 1920 жылы Одессада журналист болып жұмыс істеді. 1922 жылы Мәскеуге көшіп, "Шыбырт" (Гудок) газетінде түрлі псевдонимдермен әзіл-қалжыңдар жазды. Оның алғашқы романы "Алаяқтар" (Растратчики, 1926) "Красная Нов" журналында жарияланды. Николай Гоголь дәстүріндегі жаңа кеңестік бюрократияның сатирасында басты кейіпкерлер – "Совет мемлекетін алдау үшін инстинкт немесе кездейсоқ жағдайда сөз байласып отырған" екі бюрократ. Роман жақсы қабылданып, модернистік театр режиссері Константин Станиславский Катаевтан оны сахнаға бейімдеуді сұрады. Ол 1928 жылғы 20 сәуірде Мәскеудің Көркем театр сахнасында қойылды. 1931 жылы "Адал күнәкар" деген атпен фильмге түсірілді. Оның "Шеңберді шарлау" (Квадраттура круга, 1928) комедиясы бір бөлмеде тұратын екі жұбайдың тұрғын үй тапшылығының салдарынан туған қиындықтарын сатиралық тұрғыдан көрсетеді. Оның "Уақыт, алға!" (Vremya, vperyod!, 1932) романы Магнитогорск қаласындағы ірі болат зауытын рекордтық мерзімде салуға жұмысшылардың жасаған тырыстары туралы баяндайды. "Романның атауы Маяковскийдің өлеңінен алынған, ал оның тақырыбы – Кеңес Одағында уақыттың жылдамдауы, он жылдың ішінде бір ғасырлық тарихи дамуды аяқтау қажеттігі". Басты кейіпкерлер "уақыт сияқты құнды нәрсеге, сағаттарға, қарапайым механикалық құрылғыларға сенуге батыл болмайды". Катаев оны сценарийге бейімдеді, ол 1965 жылы сол атпен фильм түрінде жарық көрді. "Ақ желкен жарқырайды" (Beleyet parus odinoky, 1936) 1905 жылғы Ресей төңкерісі мен Потемкин көтерілісін екі одессалық мектеп оқушысының көзқарасымен көрсетеді. 1937 жылы Владимир Легошин фильмге түсірді, ол балаларға арналған классикалық оқиғаға айналды. Катаев оның сценарийін жазды және түсірілім процесіне белсенді қатысып, түсірілім орнын таңдап, тарихи кеңесші ретінде жұмыс істеді. Көптеген замандастары осы романды прозалық поэма деп санады. 1950-1960 жылдары Катаев "Юность" журналын басқарды, онда Евгений Евтушенко және Белла Ахмадулина сияқты жас ұрпақтың ең талантты жазушылары жарық көрді. Катаев өзі "лирикалық күнделік" деп атаған стильді қалыптастырды, ол автобиографиялық және көркем шығармаларды үйлестірді. 1966 жылы "Новый мир" әдеби журналы оның "Есте жоқ шөптері" (Трава забвения) атты туындысын жариялады, ол екі жылдан кейін "Киелі құдық" (Святой колодец: Trava забвения) деген атпен қайта басылды. Онда Катаев өзінің отбасы, достары мен жақындарының өмірінен, кеңес тарихының оқиғаларынан және Америкаға жасаған саяхаттарының естеліктерінен сана ағынының автобиографиясын құрады, кейбір сыншылар оны өмірінің қорытынды жұмысы деп санайды. Додона Кизирия осы туындыны "революция мен азамат соғысы кезінде өздерінің жолын таңдауға мәжбүр болған орыс жазушыларына жасалған құрмет" деп сипаттап, "осы әңгімедегі екі ақынға (Бунин мен Маяковскийге) ұқсас трагедиялық бейнелерді табу қиын" деп қосты. Олар жаңа әлеуметтік тәртіп ұсынған рөлді қабылдауға немесе қабылдамауға мәжбүр болды. Катаев кеңес жазушысы болғанына мақтан тұтты және келесі оқиғаны баяндады: "Бір күні, көп бұрын, үйге келгенде пошта жәшігімнен шетелдік маркалары бар конверт таптым. Оның ішінде Венада өтетін келесі конференцияға қатысуға шақыру қағазы бар еді. Мен сол кезде жас жазушы едім және осы құрметке қатты қуандым. Мен кездесетін әр адамға маған көрсетілген зор құрмет туралы айттым. Бір күні редакцияда Владимир Маяковскиймен кездескенімде, оған шетелден келген хатты көрсеттім. Ол тыныш түрде қалтасынан менікідей әдемі конвертті шығарды. "Көр," деді ол, "Мені де шақырды, бірақ мен бұл туралы мақтан тұтпаймын. Себебі олар мені Маяковский ретінде емес, кеңес әдебиетінің өкілі ретінде шақырды. Саған да осылай. Түсіндің бе? Ойлан, Катаих (ол жақсы көңілде болғанда маған қояр еді), Кеңес елінде жазушы болу дегеніміз не?" Маяковскийдің сөздері маған терең әсер етті. Мен өзімнің шығармашылық жетістігімді кеңес халқына, мені қолдағандарға қарыз екенімді түсіндім. Мен кеңес жазушысы болудің мағынасы – халықпен бірге қадам басқанымызды, әрқашан төңкеріс толқынының биігінде болғанымызды түсіндім. Додона Кизирия Катаевты "қазіргі Ресейдің ең талантты жазушыларының бірі" деп сипаттайды. Орыс тілінде жазатын авторлардың арасында тек Набоков ғана оның көріп тұрған нәрсені кинодағыдай нақтылықпен жеткізу қабілетімен тең келе алады.
Ағылшын тіліндегі аудармалары
"Қысыққорлар" (роман), Диал Пресс, 1929 жыл. "Шеңберді шарлау" (спектакль), Сэмюэл Френч, 1936 жыл. "Бейбітшілік дауыл соққан жерде" (роман), Фаррар және Ринехарт, 1937 жыл. "Көк шолақ орамал" (спектакль), Калифорния университетінің баспасы, 1944 жыл. "Даладагы шағын шаруашылық" (роман), Лоуренс және Вишарт, 1958 жыл. "Ақ желкен жарқырайды" (роман), Шетел тілдері баспасы, Мәскеу, 1954 жыл. "Біздің Әке, Аспандасың" (әңгіме), Ұлы советтік қысқа әңгімелер жинағы, Делл, 1962 жыл. "Сәнді шалбар", "Өзіне қол салу", "Бақтағы ешкі" және "Өлімге дейінгі күрес" (әңгімелер), "Қиямет жұмыртқалары және басқа кеңестік сатира", Macmillan, NY, 1965 жыл. "Киелі бұлақ", Харвилл, 1967 жыл. "Есте қалмаған шөп" (мемуарлар), МакГроу Хилл, 1970 жыл. "Өмір мозаикасы" (мемуарлар), The Book Service Ltd, 1976 жыл. "Ұйықтаған" (әңгіме), "Жаңа кеңестік көркем әдебиет", Аббевилл баспасы, 1989 жыл. "Уақыт, алға!" (роман), Солтүстік-Батыс университетінің баспасы, 1995 жыл.