Кіріспе
Ең төменгі жұмыс уақыты жоқ еңбек шарты – Біріккен Корольдіктегі еңбек құқығындағы жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы еңбек шартының бір түрі. Бұл шарт бойынша жұмыс беруші қызметкерге ең төменгі жұмыс уақытын ұсынуға міндетті емес. 2015 жылы Ұлыбританияда қызметкерге басқа жұмыс берушіде бірден жұмыс істеуге тыйым салатын нөлдік сағаттық келісімшарттарды ұсынуға тыйым салынды. 2017 жылдың қыркүйегінде Ұлыбританияның Ұлттық статистика басқармасы 900 000-нан астам жұмысшының нөлдік сағаттық келісімшарт бойынша жұмыс істейтінін, бұл жұмыспен қамтылған еңбек күшінің 2,9% құрайтынын бағалады. Ұлыбританияда нөлдік сағаттық келісімшарттар көкейкесті мәселе болып табылады. Кәсіподақтар, басқа жұмысшылар ұйымдары мен баспасөз оларды еңбектің қанаушылықпен пайдалануы деп сипаттайды. Sports Direct, McDonald's және Boots сияқты жұмыс берушілер нөлдік сағаттық келісімшарттарды пайдаланады.
A zero hour contract is a type of employment contract in United Kingdom labour law, between an employer and an employee whereby the employer is not obliged to provide any minimum number of working hours to the employee. In 2015, employers in the UK were prohibited from offering zero hour contracts that prevented employees from also working for a different employer at the same time. In September 2017, the UK Office for National Statistics estimated that there are over 900,000 workers on zero hours contracts, 2.9% of the employed workforce. In the UK, zero hour contracts are controversial. Trade unions, other worker bodies and newspapers have described them as an exploitation of labour. Employers using zero hours contracts include Sports Direct, McDonald's and Boots.
Анықтама
"Нөлдік сағаттық келісімшарт" – жұмыс беруші мен жұмысшы арасындағы келісімшарт түрі, онда жұмыс беруші ең төменгі жұмыс уақытын ұсынуға міндетті емес, ал жұмысшы ұсынылған жұмысты қабылдауға міндетті емес. "Нөлдік сағаттық келісімшарт" термині көбінесе Ұлыбританияда қолданылады. Қызметкер қажет болған кезде жұмыс істеуге дайын екенін көрсете алады, яғни жұмыс уақытының нақты саны немесе уақыты айқындалмайды. Ұлыбритания заңнамасында қарапайым "жұмысшы" мен "қызметкер" арасында ерекшелік жасалады, қызметкер жұмысшыға қарағанда көбірек заңдық құқықтарға ие. Нөлдік сағаттық келісімшарт бойынша жұмыс істейтін адамның қызметкер ме, әлде жұмысшы ма деген мәселе белгісіз болуы мүмкін; алайда, тіпті нөлдік сағаттық келісімшарттың өзінде адамды "жұмысшы" деп көрсеткен жағдайларда да, соттар жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы өзара міндеттемелерге негізделген еңбек қатынасын анықтайды. Нөлдік сағаттық келісімшарттар негізгі әлеуметтік қамсыздандыру төлемдерін қамтамасыз етеді, оның ішінде аналық/әкелік демалыс ақысы, еңбек демалысы және денсаулық сақтану. Нөлдік сағаттық келісімшарт уақтылы жұмыстан өзгеше болуы мүмкін.
Тарих
Ұлыбританияда 1998 жылғы Ұлттық ең төменгі жалақы туралы заңға сәйкес, нөлдік сағаттық келісімшарт бойынша жұмыс істейтін және күту уақыты, шақыру уақыты және бос уақыт режимінде жұмыс істейтін жұмыскерлерге жұмыс істеген сағаттары үшін ұлттық ең төменгі жалақы төленуі тиіс. 1998 жылғы Жұмыс уақыты туралы ережелер мен 1999 жылғы Ұлттық ең төменгі жалақы туралы ережелерді енгізуге дейін, кейде нөлдік сағаттық келісімшарттар тыныш кезде қызметкерлерді «босату» үшін, бірақ қажет болған жағдайда оларды ақылы жұмысқа қайтару үшін қолданылатын. Ұлттық ең төменгі жалақы туралы ережелер жұмыс берушілерге жұмыскерлердің жұмыс орнында болуға міндетті уақытына, тіпті «жұмыс» болмаса да, ұлттық ең төменгі жалақы төлеуді талап етеді. Бұрын нөлдік сағаттық келісімшарт бойынша жұмыс істейтін кейбір қызметкерлерге басқа жұмысқа қабылдану үшін жұмыс берушінің рұқсатын алу қажет екені айтылған, бірақ бұл тәжірибе 2015 жылдың мамырында қабылданған Ұлыбритания заңнамасымен тыйым салынды. Autoclenz Ltd v Belcher ісінде Ұлыбританияның Жоғарғы соты нөлдік сағаттық келісімшарт бойынша жұмыс істейтін жұмыскерлер туралы үкім шығарды. Лорд Кларк 35-тармақта, келіссөз жүргізу күшінің теңсіздігімен сипатталатын еңбек қатынастарында, келісімшарттың жазбаша шарттары заң бойынша келісімшарттың нақты мағынасын білдірмеуі мүмкін деп мәлімдеді. 2015 жылдың наурыз айында «Шағын бизнес, кәсіпкерлік және жұмыспен қамту» заңына корольдік келісім берілді. Заңның 153-бабы 1996 жылғы «Жұмыспен қамту туралы заңды» өзгертеді, соның салдарынан нөлдік сағаттық келісімшарттардағы эксклюзивтілік шарттары күшін жояды, сондай-ақ ережелерде жұмыс берушілер нөлдік сағаттық жұмыскерлердің басқа қандай жұмыстар жасауын шектеуге болмайтын басқа жағдайлар да белгіленуі мүмкін.
Дау
Ұлыбританияда "нөл сағаттық" еңбек шарты әлеуметтік дау тудырып отыр. Британдық бизнес лидерлері оларды қолдайды, олар еңбек нарығының икемділігін қамтамасыз етеді деп мәлімдейді. Бұл шарт зейнеткерлер мен студенттер сияқты, кейде табыс табуды қалайтын және жұмыс істеу уақыты бойынша толық икемділікке ие бола алатын адамдарға қолайлы болуы мүмкін екені айтылады. Зейнеткерлікке шыққандар мен студенттердің арасында 60% жұмыс уақытына қанағаттанғандығын көрсетеді. Кәсіби одақтар және басқа да ұйымдар осындай шарттарды басқарудың қызметкерлерді кез келген себеппен, мағыналы немесе ұсақ-түйексіз, марапаттау немесе жазалау құралы ретінде пайдалануына қатысты алаңдаушылық білдірді. Сондай-ақ, олар жұмыскерлердің еңбек құқықтарын тиімді қорғау және лайықты еңбек қатынастарын сақтау мүмкіндігіне де алаңдаушылық танытты. 2013 жылғы 1 тамызда Channel 4 телеарнасында көрсетілген деректі фильмде Amazon компаниясы "даулы" нөл сағаттық еңбек шартын қызметкерлерді жазалау құралы ретінде қолданғаны туралы мәлімдеме жасалды. Нөл сағаттық еңбек шартына бағынған жұмыскерлер кез келген уақытта, кез келген себеппен, тіпті жұмысқа шақыруға жауап беруден бас тартқандары үшін де қанаушылыққа ұшырауы мүмкін. Жұмыс істеуден бір рет бас тарту ұзақ мерзімді жұмыссыздыққа әкелуі мүмкін. Жұмыскерлердің жұмыс кестесінің белгісіздігі балалы жұмыскерлер үшін бала күтімімен байланысты қиындықтар тудырады. Нөл сағаттық еңбек шартын қолданудың қарқынды өсуі 2013 жылғы шілде айының соңында The Guardian газетінде бірнеше мақалада жарық көрді және 2013 жылдан бастап Парламент үшін де алаңдаушылық тудырды. Үкіметтің бизнес хатшысы Винс Кейбл осы шарттарды қатаң реттеуді қарастырып жатыр, бірақ оларды толығымен тыйым салудан бас тартты. Лейборист партиясының депутаттары Элисон Макговерн мен Энди Соуфорд осы практиканы тыйым салу немесе жақсырақ реттеу үшін үгіл жүргізді. Дегенмен, Cineworld және Picturehouse кинотеатрлар желісі де осы шарт түрін қолдануын жалғастырып келеді, бұл ретте Лондонның Ritzy кинотеатрындағы "өмірлік жалақы" акцияларына ерекше назар аударды. 2020 жылы "Нөл сағаттық әділет" атты науқан ұйымдастырылды. "Бейкерлер, азық-түлік және одақтас жұмыскерлер одағының" президенті Иан Ходсон басшылығымен және Джулиан Ричердің қолдауымен, бұл науқан нөл сағаттық еңбек шартына толық тоқтама жасау мақсатымен басталды.
Мақтау
Директорлар институты, британдық бизнес лидерлерінің жарғылық ұйымы, бұл келісімшарттарды икемді еңбек нарығын қамтамасыз етеді деп қорғады, Италия мен Испаниядағы икемділіктің жетіспеушілігін атап көрсетті.
Әлемнің басқа жерлерінде
Канададағы жалақылы еңбек шартында "кепілденген ең төменгі жұмыс сағаты болмайды", "жұмыс берушіге жұмыс беру міндеті жүктелмейді" және жалақы "жұмыс істеген сағаттарға пропорционалды төленеді". 2015 жылы Жаңа Зеландияда "Кэмпбелл Лайв" телешоуы Burger King, McDonald's, KFC, Starbucks, Pizza Hut, Carl's Jr. (барлығы Restaurant Brands компаниясына қарасты), Sky City және Hoyts сияқты ірі корпоративтік қонақжайлылық компанияларының шығындарды азайту үшін нөлдік сағаттық шартыларды пайдаланатынын хабарлады. 9 сәуірде Restaurant Brands компаниясы нөлдік сағаттық шартылардан бас тартуға келісті. Жаңа Зеландияда нөлдік сағаттық шартыларды тыйым салатын заң жобасы 2016 жылдың 10 наурызында бірауыздан қабылданды және 1 сәуірде күшіне енді.