Кіріспе

Құқықтық ілім Laesio enormis (латынша: едәуір зиян) – шарттасушы тарапқа, егер айырбастау бағасы нақты құнының белгілі бір бөлігінен (мысалы, жартысы немесе үштен екісі) кем болса, шарттан бас тарту құқығын беретін құқықтық ілім. Бұл қағида адамдардың айырбастау кезінде әділ баға (iustum pretium) алуын қамтамасыз ету мақсатымен жасалған және Corpus Juris Civilis-те кездесетін Рим империясының пікіріне қарсы келеді, онда айырбастасуға қатысушылардың бір-бірін алдауға құқығы бар деп есептелген.

Қазіргі заманғы құқық

Луизиана Азаматтық кодексінің 2589-бабы мүліктің құнының жартысынан асып түсетін зиян үшін мәміленің күшін жоюға мүмкіндік береді. Онда егер бағасы немесе айырбасқа алынған мүлік нарықтық құнының жартысынан кем болса, сатушы жылжымайтын мүлікті сатудан бас тарта алады. Ерекше ережелер жылжымайтын мүлікті жылжымайтын және жылжымалы мүліктің қоспасымен немесе ақшамен айырбастаған жағдайларға қолданылады – мүліктің қоспасын айырбастаған тарап айырбасты күштен шығару құқығына ие, ал жылжымайтын мүлікті айырбастаған тарап емес. Австрия Азаматтық кодексінің 934-бабы да келісімшартқа қатысушы тарапқа мүліктің құнының жартысынан кемін алған жағдайда (Verkürzung über die Hälfte) мүліктің құнының жартысынан асып түсетін зиян үшін мәміленің күшін жоюға рұқсат береді. Екінші тарап толық құнға дейін айырманы төлеуге келісу арқылы мәміленің күшін жоюды болдырмауы мүмкін. Бұл laesio enormis түрі заң және экономикалық тұрғыдан тиімсіздігі үшін сынға ұшырады. Көп жағдайда ақпарат жинаудан пайда табу мүмкін емес, себебі заңмен аталған шектен жоғары пайда табуға тыйым салынған.