Кіріспе

Геракл ұрпақтары
Геракл ұрпақтары Гераклидтер (/h//ɛr//ə/'/k//l//aɪ//d//iː/; Ἡρακλεῖδαι) немесе Гераклидтер (/h//ɛr//ə//k//l//ɪ//d//z/) – Гераклдің көптеген ұрпақтары. Бұл атау әсіресе Гераклдың Деянрадан туған төрт ұлының ең үлкені – Гиллдің ұрпақтарына қатысты қолданылды (кейде Гилл Гераклдың Мелитадан туған ұлы деп есептелген). Басқа Гераклидтерге Макария, Ламос, Манто, Бианор, Тлеполемус және Телеф кірді. Бұл Гераклидтер – Микена, Спарта және Аргос Пелопоннес патшалықтарын бағындырған дорийлік патшалардың тобы. Грек мифологиясының әдеби дәстүрінде олар өздерінің ата-бабалары арқылы билік ету құқығын алғандығы айтылады. Карл Отфрид Мюллердің "Дорийлер" (1830, ағылшын тіліне аудармасы 1839, I тарау, 3 бөлім) еңбегінде олардың билікке көтерілуі "дорийлік шапқыншылықпен" байланыстырылған. Шежірелік мәліметтер ежелгі авторлардың арасында әртүрлі болғанымен, мифтік тақырыптың мәдени маңызы зор: Гераклдің ұрпақтары, оның өлімінен кейін жер аударылып, бірнеше буын өткен соң Микен Грециясында ата-бабалары иеленген жерді қайтарып алу үшін оралды. Бұл, Гераклға қарай тегін, демек заңдылығын дәлелдейтін дәстүрлі билеуші кланның бастапқы заңдылығын бекіту мақсатын көздеді. Тарихи кезеңде бірнеше әулет Гераклден тарағанын мәлімдеді, мысалы Спартаның Агиадтары мен Еврипонтидтері немесе Македонияның Теменидтері.

Шығу тегі

Геракл, Зевс бастапқыда Аргос, Лакедемон және Мессендік Пилосқа билеуші болуға ниеттенген еді, бірақ Гераның айлакерлігі салдарынан оның орнына Евристей, Микен патшасы отырды. Геракл қайтыс болғаннан кейін, оның балалары көп саяхаттағаннан соң Афинада Евристейден пана тапты. Евристей оларды тапсыру туралы талабы қабылданбаған соң Афинаға шабуыл жасады, бірақ жеңіліп, қаза тапты. Гилл бауырларымен бірге Пелопоннеске жорық жасады, бірақ бір жылдан кейін жұқпалы ауруға шалдығып, кері қайтуға мәжбүр болды. Олар Фессалияға көшіп, онда Геракл Лапитарларға қарсы соғыста көмектескен Дориан тайпасының мифтік атасы Эгимий, Гиллді қабылдап, жерінің үштен бір бөлігін оған сыйлады. Эгимий қайтыс болғаннан кейін, оның екі ұлы Памфил мен Димас өз еріктерімен Гиллге (Геродот V. 72 бойынша Дориан дәстүрінде, ол шын мәнінде Ахайлық болған) бағынды, осылайша Гилл Дориандардың билеушісі атанды, ал осы тайпаның үш тармағы осы үш батырдың есімімен аталады. Әкесінің мұрасын қайтаруды қалаған Гилл Дельфи оракулына жүгінді, ол оған «үшінші жеміс» (немесе «үшінші өнім») піскенше күтіп, содан кейін «теңіз арқылы тар жолмен» Пелопоннеске ену керектігін айтты. Сәйкесінше, үш жылдан кейін Гилл Коринф тас жолы арқылы өтіп, Евристейдің мұрагері Атрейге шабуыл жасады, бірақ Тегея патшасы Эхемус жекпе-жекте оны өлтірді. Бұл екінші әрекеттен кейін Клеодай басшылығымен үшінші және Аристомах басшылығымен төртінші әрекеттер жасалды, бірақ екеуі де сәтсіз аяқталды.

Дориандық шабуыл

Ақырында Аристомахтың ұлдары Темен, Кресфонт және Аристодем оракулға шағымданып, оның нұсқаулары оларды ергендерге қасірет әкелгенін айтты. Оларға: «Үшінші жеміс» дегені – «үшінші ұрпақ», ал «тар жол» – Коринф мойыны емес, Риум бұғазы деген жауап берілді. Олар сәйкесінше Наупактта флот салды, бірақ теңізге шығуға асыққанда Аристодемге найзағай шағып (немесе Аполлон жебесі тиіп), флот қирады. Себебі Гераклидтердің бірі Акарнаниялық жобалаушыны өлтірген еді. Темен қайтадан оракулға жүгініп, одан құрбандық шалып, кісі өлтірушіні он жыл қууға және жол көрсету үшін үш көзі бар адамды іздеуге бұйрық алды. Наупактқа қайтар жолда Темен, бір көзі жоғалған, атқа мінген аэтолиялық Оксилмен кездесті (осылайша үш көз толыққан) және оны дереу өзіне қызметке алды. Басқа бір дерек бойынша, Оксилдің мінген есегінің бір көзі жоғалған еді. Гераклидтер кемелерін жөндеп, Наупакттан Антирриумға, содан Пелопоннестегі Риумға жүзіп кетті. Онда жарым аралдағы басты билеуші Орест ұлы Тисаменмен шешуші шайқас болды, ол жеңіліп қаза тапты. Бұл жаулау дәстүр бойынша Троя соғысынан кейін сексен жыл өткен кезде болған деп есептеледі. Осылайша Пелопоннестің иесі болған Гераклидтер оның жерін лотерея арқылы бөлісті. Аргос Теменге, Лакедемон Аристодемнің егіз ұлдары Прокл мен Евристенге, ал Месения Кресфонтқа бұйырды (дәстүр бойынша, Кресфонт Месенияны алу үшін алдап, ең жақсы жерді иеленді). Ал құнарлы Елис аймағы келісім бойынша Оксилге қалдырылды. Гераклидтер Лакедемонда 221 жылға дейін биледі, бірақ басқа елдерде одан ертерек жоғалып кетті. Дориялықтардың Пелопоннесті басып алуы, көбінесе «дориялық шабуыл» немесе «Гераклидтердің оралуы» деп аталады, Геракл ұрпақтарының өз батыр аталары мен олардың ұлдарының заңды мұрасын қайтарып алуы ретінде сипатталады. Дорлықтар басқа грек тайпалары сияқты, билеуші әулеттерінің тегін аңызға толы батырлармен байланыстыруды қалыптастырды, бірақ осы дәстүрлерді толығымен миф деп қарастыруға болмайды. Олар Пелопоннеске этолиялықтар мен дориялықтардың бірлескен шабуылын көрсетеді, соңғылары тесалиялықтардың қысымымен солтүстік мекендерінен оңтүстікке қарай ығыстырылды. Қызығы, Гомер мен Гесиод Гераклидтер немесе олардың басып кіруі туралы ештеңе айтпайды. Геродот (VI. 52) олардың ерліктерін жырлаған ақындар туралы айтады, бірақ олар Геракл қайтыс болғаннан кейін болған оқиғалармен шектелген.

Спартада

Спартада Гераклидтер екі әулет құрып, бірлесіп билік жүргізді: Агиадтар және Эврипонтидтер. Лисандр сияқты басқа спарталықтар да Гераклидтің ұрпағы екенін айтты.

Қорынт қаласында

Коринф қаласында Гераклидтер аристократиялық төңкеріске дейін Бакиад әулеті ретінде билік етті, бұл төңкеріс Бакиад аристократиясын билікке жеткізді.

Аргоста

Гераклдың ұрпағы Темен Аргос патшалығының алғашқы патшасы болды, кейіннен оның арасында танымал тиран Федон да болды.

Македонияда

Македонияда Гераклидтер Аргеад әулетін құрды, оның аты Аргос қаласынан шыққан, себебі осы қаладан Гераклидтердің бірі – Пердикка I Македонияға қоныстанды және онда өз патшалығын құрды. Филипп II тұсында бұл әулет өзінің билігін кеңейтіп, Македонияның барлық Жоғарғы Македон мемлекеттерін өз билігіне қосты. Олардың ең танымал өкілдері – Македонияның Филипп II және оның ұлы Ұлы Александр болды. Олардың басшылығымен Македония патшалығы Грекияда үстемдікке жетіп, Ахеменид империясын жеңіп, Мысыр мен Үндістанға дейін кеңейді. Аргеад әулетінің мифтік негізін қалаушы – Каран патша.

Еврипидтің трагедиясында

Грек трагедиялары оқиғаны кеңейтті, бәлкім Пелопоннес билеушілеріне Афинаның көрсеткен қызметтерін жырлайтын жергілікті аңыздардан шабыттанды. "Гераклидтер" Еврипидтің пьесасының негізгі тақырыбы – Гераклидтер. Дж. А. Спрангер "Гераклидтер" пьесасының саяси мәнін, оны табу қиын емес екенін, әсіресе б.з.д. 419 жылы Никиа бейбітшілігінің соңындағы Афинада өте орынды деп тапты және пьесаның тұңғыш қойылымы осы жылға сәйкес келеді деп болжады. Трагедияда Гераклдың ескі серігі және туысы Иолаос, Гераклдың балалары Макария және оның бауырлары мен қарындастары Афинадағы Евристейден жасырынып жүр; алғашқы сахнада олар патшалардың Гераклмен туыстығы және олардың әкесінің Тесейге бұрынғы қарызының соңында оларға пана беретініне үміттенеді. Евристей шабуылға дайындалып жатқанда, оракул Демофонға афиналықтардың жеңісіне тек асыл әйелдің Персефонаға құрбандығы ғана кепілдік бере алатынын айтады. Макария құрбандыққа өз еркімен келіседі және оның құрметіне бұлақ Макария бұлағы деп аталады.