Кіріспе
Психологиялық кеңес беру тәсілі Мотивациялық әңгімелесу (МА) – клиникалық психологтар Уильям Р. Миллер және Стивен Роллник тарапынан әзірленген кеңес беру тәсілі. Бұл клиенттерге екіұштылықты зерттеуге және шешуге көмектесу арқылы мінез-құлқы өзгертуге бағытталған, клиентке шоғырланған кеңес беру стилі. Бағытталмаған кеңес беруге қарағанда, ол нақтырақ және мақсатқа бағытталған, және дәстүрлі Роджерлік клиентке шоғырланған терапиядан осы бағытты қолдану арқылы ерекшеленеді, онда терапевтер клиенттерді өзгерістер жасау туралы ойлауға ықпал етуге тырысады, ал емес бағытталмаған терапиялық зерттеулерге қатысады. Екіұштылықты қарастыру және шешу – басты мақсат, ал кеңесші осы мақсатқа жету үшін белсенді түрде бағыт көрсетеді. МА техникамен емес, қарым-қатынастарды жеңілдететін стильмен, яғни оның рухымен ең жақсы анықталады. Негізгі түсініктер проблемалық ішімдікке тәуелді адамдарды емдеу тәжірибесінен туындады, ал МА алғаш рет Миллер (1983) «Мінез-құлық және танымдық психотерапия» журналында жарияланған мақалада сипатталды. Миллер және Роллник 1991 жылы осы негізгі түсініктер мен тәсілдерді клиникалық процедураларды толық сипаттауда кеңейтті. Мета-талдауларға сәйкес, МА психологиялық және физиологиялық ауруларға оң әсер етеді.
Motivational interviewing (MI) is a counseling approach developed in part by clinical psychologists William R. Miller and Stephen Rollnick. It is a directive, client centered counseling style for eliciting behavior change by helping clients to explore and resolve ambivalence. Compared with non directive counseling, it is more focused and goal directed, and departs from traditional Rogerian client centered therapy through this use of direction, in which therapists attempt to influence clients to consider making changes, rather than engaging in non directive therapeutic exploration. The examination and resolution of ambivalence is a central purpose, and the counselor is intentionally directive in pursuing this goal. MI is most centrally defined not by technique but by its spirit as a facilitative style for interpersonal relationship. Core concepts evolved from experience in the treatment of problem drinkers, and MI was first described by Miller (1983) in an article published in the journal Behavioural and Cognitive Psychotherapy. Miller and Rollnick elaborated on these fundamental concepts and approaches in 1991 in a more detailed description of clinical procedures. MI has demonstrated positive effects on psychological and physiological disorders according to meta analyses.
Шолу
Мотивациялық сұхбат (МИ) – адамға бағытталған стратегия. Ол пациенттің белгілі бір жағымсыз мінез-құлқын өзгертуге мотивациясын қоздыру үшін қолданылады. МИ клиенттерді қатыстырады, өзгеріс туралы әңгімелерді ынталандырады және пациенттің оң өзгерістер жасауға деген ынтасын оятуға көмектеседі. Мысалы, пациенттен: «Қалай болса, жағдай басқаша болар еді деп ойлайсыз?» немесе «Сізге ұнайтын істеріңізге қалай кедергі келтіреді?» сияқты сұрақтар қою арқылы өзгеріс туралы әңгіме қозғалуы мүмкін. Клиникалық араласу мен емдеуден өзгеше, МИ – бұл сұхбаттасушының (клиник) сұхбаттасушыға (пациентке) мінез-құлқын өзгертуде көмектесетін әдіс, онда сұхбаттасушы сұхбаттасушыны ешқандай жазғырусыз қабылдайды. Өзгеріс клиентке байланысты жылдам немесе ұзақ уақытқа созылуы мүмкін. Клиенттің өзгеріске мотивациясын арттыру үшін білімнің өзі жеткіліксіз, ал өзгерісті сақтаудағы қиындықтарды ерекше жағдай емес, ереже ретінде қарастыру керек. МИ-ді қолдану пациенттерге белгілі бір мінез-құлық немесе әдетке қатысты өзгеріс жасауға деген ниеттерін тоқтатып тұрған күмәндануларын және белгісіздіктерін шешуге көмектеседі. Сонымен қатар, МИ қатысушыларды дәрігер мен пациент ретінде емес, проблеманы шешу үшін команда мүшелері ретінде қарастырады. Сондықтан, бұл әдісті өзіндік сана мен тәуелсіздікке құрмет көрсететін ынтымақтастық деп санауға болады. Мотивациялық сұхбаттасуда табысқа жету үшін клиниктің «мақсаты, нақты стратегиялары және осы мақсаттарға жетуге қажетті дағдылары» болуы керек. Мұндай дағдылар клиниктың пациентті жақсы тыңдап, оның айтқандарын қайталайтын және оның жақсы жасай білгендерін атап өтетін динамикалық жағдайда қолданылады. Осылайша, олардың өзгеріске деген сенімділігін арттыруға болады. Бұған қоса, клиниктер МИ-ді қолдану кезінде келесі бес принципті естен шығармауы керек.
Өзімді сезіндім
Бұл емделушілерді тыңдау және оларға жанашырлық таныту, соның ішінде жақсы тыңдау арқылы олардың ойларын қайта формулировать етуді білдіреді. Бұл қадамда маман емделушіге не істеу керектігін айтудың орнына, оның айтқандарын тыңдайды және басқаша түсіндіреді. Мұның мақсаты – екі тарап арасындағы қарым-қатынасты күшейту, оның өзара іс-қимыл екенін қамтамасыз ету, сондай-ақ емделушінің маманнан қолдау сезініп, өз ойларын ашық айтуға ынталануына жағдай жасау.
Келіспеушіліктерді дамыту
Бұл пациенттерге қазіргі күйдегі өзі мен өзгергеннен кейін болашақта қалай болғысы келетіні арасындағы қарама-қайшылықты дамытуға көмектесуді білдіреді. Осы принциптің басты мақсаты – науқастың қазіргі мінез-құлқының салдары бар екендігіне көз жеткізуіне жағдай жасау. Бұл пациентке МИ өзгертуге тырысып жатқан мінез-құлқының теріс жақтары мен тудыратын мәселелерді түсінуге мүмкіндік береді. Бұрын МИ-де қабылданбастан бұрын тұжырымдалған "қарсылық" идеясы, дауласу, үзіліс жасау, жоққа шығару және назардан тыс қалдыру сияқты түрлі формаларда көрінеді. Сонымен қатар, өзгерістерді қашан жасауға шешім қабылдау олардың өз таңдауы екендігін ұқтыру маңызды.
Өзін-өзі тиімділігін қолдау
Күшті өзіне сенім мінез-құлқы өзгертудегі сәттіліктің маңызды көрсеткіші болуы мүмкін.
Әдептілікпен айналысуды өзгерту жөніндегі кеңес беру (ӘӘК)
Мінез-құлықты өзгерту кеңесі (МҚК) – бұл МИ-дың бейімделуі, денсаулық сақтау ортасында қысқа консультациялар арқылы мінез-құлықты өзгертуге көмектесуге бағытталған. МҚК-нің басты мақсаты – науқастың көзқарасын, сезімдерін және өзгеріс туралы түсінігін анықтау. Ол "көбірек шартты мақсатпен" құрылды, себебі ол жай ғана "адамға өзгерістің неге және қалай болатынын талқылауға көмектесуді" көздейді. Валлис жүргізген зерттеу нәтижелері BCCS-тің МҚК-ны бағалауда, оқытушыларды даярлауда және оқыту нәтижелерін бағалауда пайдалы құрал болатынын көрсетеді. Бұл компьютерлер, ұялы телефондар, телефондар, бейнелер және анимациялар сияқты технологиялық құралдарды қамтуы мүмкін. Көптеген зерттеулердің шолуы мотивациялық сұхбаттасу консультацияларын жүргізу үшін технологияны қолданудың тиімділігін көрсетеді. Алайда, кейбір шектеулер бар: технология арқылы білдірілмейтін эмпатияның жетіспеуі және бетпе-бет қарым-қатынастың болмауы науқасқа оң немесе теріс әсер ете алады. Жеке консультациялардың технология арқылы жүргізілген консультацияларға қарағанда тиімдірек екенін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Егер науқаста депрессия, алаңдаушылық, екіполярлы бұзылу, шизофрения немесе басқа психоз сияқты психикалық аурулар болса, өзгеріс енгізу үшін күшті терапия қажет болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, мотивациялық сұхбаттасуды сыртқы белгілерді емдеу тәсілі ретінде қолдану, мысалы, тіс тазаламау, мәселенің түпкі себебі психикалық аурудан туындаса, тиімсіз болуы мүмкін. Кейбір науқастар жасырын психикалық денсаулық мәселесін жасыру үшін сұхбаттасушыны тыңдап отырғандай көрінеді. Осындай науқастармен жұмыс істегенде, мінез-құлыққа бағытталған кеңес беру мен мотивациялық сұхбаттасудың шектеулерін ескеру маңызды. Сондықтан емдеуші терапевтер науқастың мінез-құлықтың себебін анықтау үшін дұрыс медициналық немесе психологиялық маманға бағыттағанына көз жеткізуі керек, тек белгілерін емес.
Мотивация
Кәсіпқойлар адамдарды мінез-құлқына өзгеріс енгізуге ынталандыруға тырысқанда, көбінесе мотивацияның ықпалын төмен бағалайды. Клиенттерге қазіргі мінез-құлқының зиянды екенін айту және оны қалай өзгертуге болатыны туралы кеңес беру, егер клиент мотивацияланбаса, нәтиже бермейді. Көптеген адамдар темекі шегудің қаншалықты қауіпті екенін толық білсе де, осы әдеттен бас тартпайды. Зерттеулер көрсеткендей, клиенттің мінез-құлқын өзгертуге деген мотивациясы, терапевттің олармен қарым-қатынасымен тікелей байланысты.
Терапевт пен клиенттің өзара сенімділігі
Дәрігерлеріне сенбеген немесе ұнатпаған клиенттер өзгеріске өте қарсы болуы мүмкін. Мұны болдырмау үшін терапевт сенімді қарым-қатынас атмосферасын құруға уақыт жұмсауы керек. Терапевт қолдағы мәселелерді анық көрсе де, пациент сессияның өзара әрекеттесу арқылы өтетінін және оған нұсқау беріліп жатқан жоқ деп сезінуі маңызды. Терапевтердің қақтығысқа ұмтылуы процеске кедергі келтіреді.
Топтық емдеу
Зерттеулердің саны шектеулі болғанымен, мотивациялық әңгімелесуді топтап өткізу, жеке-жеке өткізуге қарағанда аз нәтижелі болуы мүмкін.
Қолданбалар
Мотивациялық әңгімелесу бастапқыда заттарды қолдану тәуелділігін емдеу үшін жасалған. Денсаулық сақтау саласындағы пікірлерге байланысты, қысқа мерзімді араласу шараларының қолданылуы жеткілікті емес деп есептеледі және Мотивациялық әңгімелесуді енгізу қарқынды түрде артып келеді.
Сыныпты басқару
Мотивациялық сұхбаттасу сыныпты басқаруға енгізілген. Мотивациялық сұхбаттасудың адам ішінде мінез-құлық өзгерісін анықтап, ынталандыратын ерекшелігіне байланысты, ол сыныпта, әсіресе жеке тұлғаның мінез-құлқында өзгеріс тудыруда тиімділігін көрсеткен. Мотивациялық сұхбаттасумен қатар, сыныптық тексеру әдісі де қолданылады, ол сынып деңгейіндегі қолдау қажеттілігін шешетін консультациялық модель болып табылады.
Жаттықтыру
Мотивациялық сұхбаттар кеңес беруде, әсіресе денсаулыққа негізделген коучингте жеке адамдарға жақсы өмір салтын қалыптастыруға көмектесу үшін қолданылып келеді. "Мотивациялық сұхбатқа негізделген денсаулық сақтау кеңесі – созылмалы ауруларға көмек көрсету" атты зерттеу МИ-нің созылмалы аурулар деп бағаланған адамдардың денсаулығына қандай әсер ететінін бағалау мақсатында жүргізілді. Зерттеу нәтижелері МИ қолданылған топта "өз-сенімділігінің, пациенттердің белсенділігінің, өмір салтын өзгертуге қабілеттілігінің және денсаулық жағдайының жақсарғанын" көрсетті. Осы мәселелерге көмек көрсету үшін де қолданылуда. Зерттеулер мотивациялық сұхбат пен КБТ-нің бірлесіп қолданылуы тиімді екенін көрсетеді, себебі екеуі де нәтижелі болып танылған. Кездейсоқ кластерлік сынақ ретінде жүргізілген зерттеу МИ қолданылғанда "депрессиялық белгілердің азайғанын және жазылу деңгейінің жоғарылағанын" көрсетті. Мотивациялық сұхбат психикалық денсаулық мәселелерімен және заттарды қолданудан зардап шегетін адамдар үшін алдын алу шарасы ретінде қолданылады, өйткені МИ адамдардың мінез-құлқында өзгерістерге ықпал етеді.
Қиянатпен күресу
Құмар ойындар мәселесі көбейіп келеді және оны бақылау терапевтер үшін қиындыққа айналуда. Зерттеулер көрсеткендей, көптеген адамдар – тіпті құмар ойынға қарсы емдеуді іздеп, бастағандар да, емдеудің толық курсын алмайды. Мотивациялық әңгімелесу терапевтер тарапынан құмар ойын мәселелерін жеңу үшін кеңінен қолданылады және бейімделеді, оны танымдық-мінездік терапиямен және өздігінен емдеумен бірге пайдаланады. Құмар ойынға байланысты мәселелері бар адамға мотивациялық әңгімелесуді қолданудың мақсаты – кедергілерді анықтап, жеңу және проблемалық мінез-құлықты өзгертуге адамның ұмтылысын қолдап, емдеуге жалпы инвестицияны арттыру. Осы зерттеуде тәжірибелік топқа MI туралы ақпараттық буклет алған, бейнежазба қараған, сондай-ақ MI кеңес беру сессиясынан өткен және алты рет телефон арқылы хабарласқан ата-аналар кірді. Дегенмен, MI басқа да заттарды қолдану немесе тәуелділікпен күресте де қолданылады. Жүргізілген зерттеулерде MI кокаиннен тазарту бағдарламасында қолданылды. Бұл зерттеу 105 кездейсоқ тағайындалған науқастың арасында, емдеуді аяқтағандарда мінез-құлықты түзету стратегияларын қолданудың артуын және негізгі емдеуді бастаған кезде зәрінен кокаин анықталған үлгілердің азаюын көрсетті.
Стигманың азаюы
Стигма – бұл зиянды, құрылымдық күш, ол жағымсыз ерекшеліктері бар топтардың мүшелерін кемсітеді. АИТВ-мен өмір сүретін адамдар (АЖВЖ) жағдайында, АИТВ-ге байланысты стигма денсаулық сақтау көрсеткіштеріне теріс әсер етеді, оның ішінде дәрілерді тиісті түрде қабылдамау, емделуге нашар бару, депрессияның күшеюі және жалпы өмір сапасының төмендеуі. АИТВ-ге байланысты стигма АИТВ-ның оң нәтижесі бар адамдардың әлеуметтік беделін төмендетеді, сондықтан АЖВЖ-ға қарсы стигманы жою – аса маңызды міндет. 2021 жылы жүргізілген зерттеуде Мотивациялық сұхбаттасудың бейімделуі – Мотивациялық күшейту терапиясын пайдалана отырып жасалған «Денсаулықты таңдау» араласуы, АИТВ-мен өмір сүретін жастар арасында стигманың азаюымен байланысты екені анықталды. Авторлар өздерінің нәтижелерін қайталау қажет деп санайды, бірақ бұл зерттеу Мотивациялық сұхбаттасуды стигманы азайту зерттеулеріне енгізуге негіз береді.