Кіріспе

Кениядағы білім берудің жалпы шолуы Кениядағы білім беру жүйесіне қатысты. Бұл әрбір адамға ұсынылуы тиіс негізгі құқық саналады. Кенияда білім беру тарихы 18 ғасырдың басына дейін, суахили халқы арасында бастау алған. Алғашқы мектеп Рабайда миссионерлермен құрылды. Отаршылдық кезеңде білім алған кениялықтардың саны артып, олардың көпшілігі оқуын жалғастыру үшін шетелге бару мүмкіндігіне ие болды. Кения тәуелсіздік алғаннан бері үш білім беру бағдарламасын қабылдады, соңғысы – 2017 жылы 1985 жылдан бері қолданылып келген 8-4-4 бағдарламасын алмастырған, құзыреттілікке негізделген оқу бағдарламасы. Негізгі білім беруді дамытуға күш-жігер жұмсалғанмен, кениялықтардың сауаттылық деңгейі артып келеді. Алайда, кедейлік, жасөспірімдер жүктілігі, мектепке келмеу, есірткіге тәуелділік сияқты факторлар болашақ оқушылардың сауаттылығына кері әсер етеді. 2017 жылы Дүниежүзілік экономикалық форум Кенияның білім беру жүйесін Африка құрлығындағы қырық үш елдің ішінде ең күшті деп бағалады. 2018 жылы Дүниежүзілік банк Кенияны білім беру саласындағы ең табысты африкалық ел деп таныды.

Тарих

Тарихи деректер, Иоганн Людвиг Крапф пен Иоганнес Ребманның саяхаттарынан бастап, суахилилердің 1728 жылға дейін білім алуға мүмкіндігі болғанын көрсетеді, осы фактіні «Тамуканың кітабы» (Heraclius Book) атты суахили қолжазбасы куәландырады. CMS миссионерлері Момбасаның жағалау қаласындағы жергілікті тұрғындармен байланыс жасап, 1846 жылы Рабайда елдегі ең алғашқы миссионерлік мектептердің бірін құрды. Момбасадан Угандаға дейін теміржол желісінің кеңеюі миссионерлердің Кенияның ішкі аймақтарына таралуына мүмкіндік берді. 1894 жылы Яттада мектеп ашуға жасалған тыраш Камба тайпасы тарапынан қарсылыққа ұшырады. Содан кейін миссионерлер батыс Кенияға еніп, мектептер мен миссионерлік орталықтар құрды. Батыс Кениядағы алғашқы мектеп 1903 жылы Каимосиде ашылды. Отарлық дәуірде білім алған кениялықтардың саны арта түсті, олардың көпшілігі жоғары білім алу үшін шетелге бару мүмкіндігіне ие болды. Отарлық дәуірде шетелде білім алғандардың арасында Джомо Кениатта (Woodbrooke College және Лондон экономика мектебі), Чарльз Нжонжо (Gray's Inn Law School), Питер Мбию Коиненге (Columbia University), Мвай Кибаки (Лондон экономика мектебі), Р. Муго Гатеру (Roosevelt University), Том Мбоя (Оксфордтағы Ruskin College), Масинде Мулиро (Кейптаун университеті), Джулиус Гиконьо Киано (Стэнфорд университеті) және Барак Обама әкесі (Гавай университеті Маноа) бар. 1959 мен 1963 жылдар аралығында 800 кениялық студент АҚШ және Канада университеттерінде оқыды. Джулиус Гиконьо Киано Кенияда докторлық диссертациясын қорғалаған алғашқы адам болды. Бұл үрдіс жылдар өте келе үдеп, 1963 жылы тәуелсіздік алған кезде 840 000 африкалық бала бастауыш мектепке қатысты.

Кенияның тәуелсіздікке дейінгі мектептері

Кенияда институционалды білім беру 1963 жылы ел тәуелсіздік алғанға дейін-ақ басталған, түрлі топтар мен қауымдар үшін кем дегенде жетпіс мектеп ашылған болатын.

Көп ұлтты мектептер

Стратмор колледжі (1961): кейін Стратмор өнер және ғылым колледжі, содан кейін параллель Стратмор мектебі және Стратмор колледжінің есеп және аудиторлық мектебі. 1993 жылы соңғысы Кианда хатшылық колледжімен бірікті, ал 2002 жылы қазіргі Стратмор университетіне айналды. Opus Dei негізін қалаушы, Әйя Жоземария Эскриваның жетекшілігімен Мутангариде, Вестлендс ауданында тұрақты алтыншы сынып колледжі және елдегі алғашқы көп ұлтты, көп дінді мектеп ретінде құрылған; қазіргі уақытта Кенияның оқу орталықтары басқарады.
Кианда хатшылық колледжі (1961): Кианда қорымен Найробидің Вестлендс ауданында құрылған, 1993 жылы Стратмор колледжінің есеп және аудиторлық мектебімен бірігіп Стратмор университетін құрады.

7423 жүйесі

1977 жылы Шығыс Африка қауымдастығының тарауымен Кения білім беру жүйесін бұрынғы қалпында сақтап, емтихан атауларын аймақтық сипаттамадан ұлттық сипаттамаға өзгертті. Шығыс Африка бастауыш білім беру сертификаты (EACPE) бастауыш мектептің 7 жылын аяқтағаннан кейін берілетін Бастауыш білім беру сертификатына (CPE) айналды, және CPE алғаш рет компьютерлік жүйемен бағаланды. Шығыс Африка білім беру сертификаты (EACE) Кения білім беру сертификатына (KCE) айналды, ол орта мектептің 4 жылын аяқтағаннан кейін беріледі. Шығыс Африка жоғары білім беру сертификаты (EAACE) жоғары мектептің 2 жылын аяқтағаннан кейін берілетін Кения жоғары білім беру сертификатына (KACE) айналды. 7 4 2 3 жүйесі 11–13 жылдық негізгі білім беруді және жоғары оқу орнында бакалаврға дейін білім алу үшін кемінде 3 жылды көздеді.

844 Оқу бағдарламасы

1985 жылы президент Даниэль арап Мои 8 жылдық бастауыш білім беру, 4 жылдық орта білім беру және 4 жылдық жоғары білім беруді қабылдаған 8-4-4 білім жүйесін енгізді. 8-4-4 жүйесі енгізілгеннен кейін CPE KCPE (Кенияның бастауыш білім беру сертификаты) болып өзгерді, ал KCE Кенияның орта білім беру сертификаты (KCSE) болып өзгерді. Негізгі білім берудің мерзімі 12 жылға дейін қысқартылды, ал бакалавриат білімінің мерзімі кемінде 4 жылға дейін ұзартылды. 1985 жылдан 2017 жылға дейін Кениядағы мемлекеттік білім беру 8-4-4 жүйесіне негізделді, онда сегіз жылдық бастауыш білім беруден кейін төрт жылдық орта мектеп және төрт жылдық колледж немесе университет оқуы болды. Бүгінгі күнге дейін елде білім беру саласы тұрақты дамуда, онда көптеген мемлекеттік және жекеменшік университеттер, сондай-ақ кәсіптік-техникалық білім беру мекемелері мен орта буынды колледждер бар.

Біліктілікке негізделген оқу бағдарламасы (ББК), 2-6-3-3-3

2017 жылы президент Мои 1985 жылы енгізген дәстүрлі 8-4-4 жүйесін алмастыру үшін Біліктілікке негізделген оқу бағдарламасы (КБЖ) іске қосылды. Біліктілікке негізделген оқу бағдарламасын Кенияның оқу бағдарламаларын әзірлеу институты (KICD) «өздеріне сенімді, белсенді және адал азаматтарды» дайындау мақсатымен әзірледі. 8-4-4 жүйесінде оқушылар 8 жыл бастауыш білімде, 4 жыл орта мектепте және 4 жыл университете оқыса, КБЖ оқу бағдарламасы 2-6-3-3-3 білім беру жүйесі бойынша жұмыс істейді, онда негізгі білім үш деңгейге бөлінген: Кішкентай балалар білімі, орта мектеп білімі және жоғары мектеп. КБЖ бойынша оқушылар 2 жылды мектепке дейінгі білімде, 6 жылды бастауыш білімде (1-6 сыныптар), 3 жылды негізгі орта білімде (7, 8, 9 сыныптар), 3 жылды жоғары орта білімде (10, 11, 12 сыныптар) оқиды, соның нәтижесінде 12 жылдық негізгі білім алады және 3 жыл университетте білім алады. Біліктілікке негізделген оқу бағдарламасы жеті негізгі құзыреттілікке баса назар аударады: коммуникация және ынтымақтастық, сыншыл ойлау және мәселелерді шешу, шығармашылық және қиял, азаматтық жауапкершілік, цифрлық сауаттылық, өзіндік білім алу және өзіне сенімділік. KICD мәліметінше, дәстүрлі оқу бағдарламасы мұғалімге бағытталған, ал КБЖ оқушыға бағытталған. Оқушылардың жеті құзыреттілігі бойынша үнемі бағалау жүргізіледі: «Күтілетін деңгейге жетті» (ME), «Күтілетін деңгейге жақындап келеді» (AE) және «Күтілетін деңгейден төмен» (BE). КБЖ оқу бағдарламасы бойынша білім алушылардың алғашқы тобы 2022 жылы бастауыш білімді аяқтайды. Олардың 2023 жылдың басында негізгі орта мектепке ауысатыны күтілуде. Үкімет Білім министрлігі арқылы елдегі мемлекеттік мектептерде негізгі орта мектеп оқушыларын қабылдау үшін қажетті инфрақұрылымды дамытуға инвестиция салуда. 2021 жылдың қазан айында президент Ухуру Кениятта Ұлттық қазынаға 2023 жылға дейін елдегі орта мектептерде 10 000 сынып салуға Білім министрлігіне 8 миллиард теңге бөлуді тапсырды. Білім беру министрі профессор Джордж Магоханың мәлімдемесіне сәйкес, 2021 жылдың ақпан айына қарай орта мектептерде 700 жаңа КБЖ негізгі сынып бөлмелері аяқталды. Осыған байланысты КБЖ Қазынашылық министрі Укур Яттанидің ақпан айының ортасында парламентке ұсынған қосымша бюджетте 126,3 миллиард теңге көлемінде басымдықпен қаржыландырылатын сала болып табылады. Кенияның оқу бағдарламаларын әзірлеу институты (KICD) мәліметінше, негізгі орта мектепке ауысатын оқушылардың жасы 12 мен 14 арасында болады.

Британдық оқу бағдарламасы

Жеке мектептердің саны артып келеді, олар британдық білім беру жүйесіне ұқсас білім беру жүйесін ұсынады, яғни сегіз-тоғыз жылдық дайындық/бастауыш мектеп, одан кейін екі-үш жылдық орта мектеп (Халықаралық орта білім берудің жалпы сертификаты – IGCSE сатысына дейін), сосын екі жылдық жоғары мектеп, одан әрі Advanced Level біліктілігіне жетеді. Бұл жоғарыда сипатталған 7 4 2 3 жүйесімен саякес келеді.

Солтүстік Америка оқу бағдарламасы

Бірнеше жеке мектептер АҚШ-тың K–12 білім беру жүйесіне және Канаданың оқу бағдарламасына негізделген ресми білім береді, ол он екі сыныптан тұрады және АҚШ және Канаданың орта мектеп дипломдарымен маңызды шарттасқан білімді ұсынады. Мұндай мектептерге Найробидегі Рослин академиясы, Батыс Найроби мектебі және Кения халықаралық мектебі, сондай-ақ Киджабедегі Рифт-Вэлли академиясы жатады.

Өтпелі кезеңдер мен жалпы нәтижелер

Кениядағы барлық балалардың шамамен 85%-ы бастауыш мектепке қатысады. Бастауыш білімді аяқтағандардың 75%-ы орта мектепке түседі, ал орта мектепті аяқтағандардың 60%-ы жоғары білім беретін оқу орындарына, оның ішінде бизнес және кәсіптік училищаларға, ұлттық политехникалық институттарға, мемлекеттік және жеке университеттерге қабылданады. 950 000-нан астам кениялық шетелде білімін жалғастырды, олардың көп бөлігі Үндістан, Ұлыбритания, Канада, АҚШ, Ресей және Угандадан түлектер.

ЭҚД білім берудегі қолжетімділік мәселелері

Білім беруге қолжетімділік төрт негізгі факторға байланысты: кедейлік, аймақтық және гендерлік теңсіздіктер, саясат аясы және HIV/AIDS пандемиясы. 2002 жылы халықтың шамамен 56% кедейлікте өмір сүрді. Осындай жағдайда тұратын адамдар тиісті тамақтану, медициналық қызметтер және таза әрі тұрақты тұрғын үймен қамтамасыз етілмейді. Мұндай жағдайда дүниеге келген балалар білім алуға, әсіресе ерте балалар шағында (ЭБШ) мүмкіндіксіздікке бейім. Бұл олардың білім алуына ғана емес, сонымен қатар өсуі мен дамуына да әсер етеді. Үкімет белгілі бір деңгейде қолдау көрсетуге тырысса да, білім беруге байланысты шығындардың көп бөлігін ата-аналар өздері жабады. Кедей отбасылардың көпшілігі балаларын мектепке жіберуге қаржылық мүмкіндігі жоқ. Бүгінгі күрес пен бәсекеге толы әлемде білім беру адамдардың мінез-құлқын қалыптастыруда және олардың өмір сүруі мен дамуы үшін қажетті жеке өсу деңгейін арттыруда маңызды рөл атқарады. Білімсіз адамдардан айырмашылығы, білім беру жүйесінен сәтті өткен адамдар әртүрлі мәдениеттермен, көзқарастармен және идеялармен танысады, бұл оларға жаһандық сананы, сондай-ақ әртүрлі адамдармен қарым-қатынас жасауға, ынтымақтастыққа түсуге, үйренуге және сәтті өмір сүруге қажетті маңызды дағдыларды дамытуға көмектеседі. Басқаша айтқанда, ол өзін-өзі тануға мүмкіндік береді және адамдарға өздерінің құндылықтарын, сенімдерін және жеке басын қалыптастыруға көмектеседі. Дегенмен, қазіргі білім берудің де шектеулері бар, оның ішінде жеке мүдделер мен жеке оқытуға орын қалдырмайтын стандартталған оқу бағдарламасын орындау (Schlegel et al., 2019). Мұндай факторлар шығармашылыққа әсер етеді және көбінесе адамдарды олардың ерекше құмарлықтары мен дарындарын іске асырудан тоқтатады. Сонымен қатар, маргиналданған топтар экономикалық теңсіздіктердің салдарынан жеке дамуы мен табысқа жету мүмкіндіктері шектеулі болғандықтан білім алуға қол жеткізе алмайды. XXI ғасырда білім беру дамып келеді және өмір бойы білім алу технологиялар мен салалардың үнемі өзгеруіне байланысты маңыздылығын сақтайды. Онлайн курстар мен өздігінен оқыту кең таралған, олар икемділікті ұсынады, бірақ жоғары деңгейде өзіндік тәртіпті талап етеді. Жалпы алғанда, білім алу – мағыналы өмірге қадам, өйткені ол адамды түрлі дағдылармен жабдықтайды және көкжиегін кеңейтеді. Бұл бүгінгі өзгеріп жатқан әлемде табысқа жету мен жеке қанағат алудың бір бөлігі ғана. Географиялық тұрғыдан алғанда, Кения өте алуан түрлі. Солтүстік Кения құрғақ және жартылай құрғақ жерлер (ҚЖЖ), ал Орталық және Батыс аймақтары ылғалды жерлер. Үкімет барлық азаматтарға білім беруді қолжетімді етуге тырысқанымен, ҚЖЖ аймақтарында тұратын көптеген адамдар отбасылары мен малдары үшін ылғалды жерлерді іздеп үнемі көшіп-қонып тұрады. Үнемі көші-қонға байланысты олардың өмір салты білім алуға қол жеткізуде қиындықтар тудырады, өйткені олар балаларының қажетті ЭБШ білімін алу процесін бастау үшін жеткілікті уақыт бойы бір аймақта тұра алмайды. Сонымен қатар, жер және тайпалық қақтығыстар отбасыларды жер аударуға немесе ата-аналарды өлтіруге әкеп соқты. Мұндай жағдайда балалардың білім алу қажеттіліктеріне қолдау көрсетілмейді, өйткені ата-аналарының білім беруге мүмкіндігі жоқ. Географиялық кедергілермен қатар, Кенияда мәдени кедергілер де бар. Үкімет гендерлік теңсіздікке қарамастан тең білім беру мүмкіндіктерін қамтамасыз етуге тырысса да, кейбір ата-аналар өз назарын және ресурстарын ұлдарына және олардың біліміне жұмсайды, өйткені олар отбасы үшін көбірек пайдалы деп санайды. Нәтижесінде, ЭБШ бағдарламаларына қыздарға қарағанда ұлдар көбірек қабылданады, бұл гендерлік теңсіздікке әкеледі. Бастауыш мектепте оқушыларға ағылшын, суахили және жергілікті тілдер сабақтары оқытылады. Төменгі бастауыш: Бұл негізгі білім беру жүйесіне алғашқы ауысуды белгілейтін 4 жылдық кезең, 6 немесе 7 жаста басталады. Бағалау жүйесі «стандарт» деп аталады, яғни алғашқы төрт жылда оқушылар бірінші стандарттан төртіншіге ауысады. Жоғарғы бастауыш: Бұл да 4 жылдық кезең, ол оқушыларды жоғары сыныптарға дайындауға көмектеседі. 7-сыныпта оқушылар қай орта мектепке түскім келетінін біле бастайды. Бастауыш мектептің соңғы жылында оқушылар, оның ішінде бір ұлттық мектепті қоса, 4-6 орта мектепті таңдауға құқылы және жоғары сыныпқа өтуді растайтын KCPE емтиханын тапсырады. Әлемдік білім беру жөніндегі конференция құрған халықаралық даму мақсаты – Барлық азаматтар үшін бастауыш білім беруді әмбебап ету (БББ), бұл Кенияның барлық азаматтар үшін бастауыш білім беруді әмбебап ету мақсатына әкелді. 2003 жылдан бастап оқуға қабылдану көрсеткіштері күрт өсті және бүгінде Кенияның оқуға қабылдану деңгейі АҚШ сияқты дамыған елдерге жақын. 2003 жылдың қаңтарында президент Мваи Кибаки бұрынғыдан бастауыш білім беруді қайтадан тегін етіп берді, бұл 80-жылдардың ортасында үкімет құнын бөлісу шараларын қабылдаған кезде мектептердің оқулықтар, Ата-аналар комитеті және қосымша іс-шаралар үшін шағын мөлшерде төлем алуына әкелді. 2003 жылдан бастап мемлекеттік мектептерде білім тегін және міндетті болды (Кения Конституциясы, 53-бап, 2010 жыл). Кенияда бастауыш білім беру қайтадан тегін болғанын білген соң, білімсіз фермер және бастауыш мектепке түскен ең үлкен адам Киммани Маруге Элдореттегі Капкендуийо бастауыш мектебіне 84 жасында қосылды. 2005 жылы ол 86 жасында мектеп басшысы болып сайланды.

Орта білім

Кениядағы орта мектептер үш санатқа бөлінеді: мемлекеттік қаржыландырылатын, Харамби және жеке. Мемлекеттік қаржыландырылатын мектептер ұлттық, провинциялық және аудандық деңгейлерге бөлінеді. Харамби мектептері мемлекеттен толық қаржыландыру алмайды, ал жеке мектептер жеке ұйымдар немесе жеке тұлғалар басқарады. Бастауыш мектептен кейінгі емтиханды тапсырып, сәтті өткен оқушыларды мемлекеттік қаржыландырылатын мектептер баллдары бойынша іріктеп алады. Ең жоғары балл жинаған оқушылар ұлттық мектептерге қабылданады, ал орташа балл жинағандары провинциялық және аудандық мектептерге түседі. Харамби мектептері төмен балл жинаған оқушыларды қабылдайды. Емтиханды тапса алмаған оқушылар техникалық және кәсіптік білім алады. Бұл бағыт техникалық орта мектеп (4 жылдық оқу) және тәжірибелік оқуға бөлінеді. 2010 жылдан бері техникалық орта мектеп студенттері университет бағдарламаларына түсуге мүмкіндік алады. Кейбір оқушылар нашар бағаларына байланысты өз еркімен мектептен шығып кетеді. Қазіргі жүйе бойынша оқушылар орта мектепте төрт жыл оқып, төртінші жылдың соңында мектеп бітіру емтиханына қатысады. Орта мектептің бірінші классы немесе жылы – 1-ші форма, ал соңғы жыл – 4-ші форма деп аталады. Төртінші жылдың соңында, қазан және қараша айларында оқушылар Кения орта білім беру сертификаты емтиханын тапсырады. 2008 жылы үкімет барлық кениялықтарға тегін орта білім беру ұсыну жоспарын енгізді. Тарихи беделді ұлттық мектептерге Мангу орта мектебі, Альянс орта мектебі (Кения), Ленана мектебі және Старехе ұлдар орталығы мен мектебі кіреді. Кениядағы жеке орта мектептер көбінесе қымбатқа соқты, мемлекеттік мектептерге қарағанда жақсырақ немесе жайлырақ жағдайлармен білім берудің баламалы жүйесін ұсынады. Олар көбінесе мәртебесі үшін таңдалады. Кениядағы жеке мектептердің көпшілігі британдық білім беру жүйесін ұсынады, ол "O деңгейі" және "A деңгейі" кіреді. Американдық білім беру жүйесін ұсынатындар өте аз, ал көпшілігі Кенияның білім беру жүйесін ұсынады. Кениядағы ең көне жеке мектептерге Лорето монастырі Мсонгари, Найроби (1921), Сент-Мэри мектебі, Найроби, Брейберн мектебі, Консолата мектебі, Стратмор мектебі, Ошвал академиясы, Рифт-Вэлли академиясы, Ага Хан академиясы, Кенттон колледжі және Брукхаус мектебі жатады.

Техникалық және кәсіптік білім беру және оқыту мекемелері

Бұл мекемелер кәсіптік және техникалық білім беру мемлекеттік департаментінің басшылығымен жұмыс істейді, оның төрағасы – бас хатшы. Қазіргі бас хатшы – Эстер Таара Мухория. Олар тиісті курстарды сәтті аяқтағаннан кейін шебер, қолөнерші, диплом және жоғары ұлттық дипломдық сертификаттарды тағайындайды. Бұл мекемелер ұсынатын курстарға бизнес білімі, есеп, хатшылық, медбикелік, мұғалімдерді даярлау, компьютерлік білім, журналистика, медиа, дизайн, аспаздық өнер, шетел тілдері, туризм және инженерия кіреді. Аккредиттеу деңгейі бойынша ұлттық политехникалық оқу орындары ең жоғары сатыда, одан кейін мемлекеттік оқу орындары, мұғалімдерді даярлау колледждері және жекеменшік оқу орындары тұрады. Бұл мекемелер көбінесе колледждер деп аталғанымен, академиялық дәреже бермейді. Дәрежелерді тек университеттер мен техникалық университеттер ғана тағайындайды. Уақыт өте келе білім алу маңызды рөл атқарды. Адамдар мансаптық жетістікке, жеке дамуға және қоғамдық үлес қосуға қажетті білім, дағдылар мен көзқарастарға ие болады. Дегенмен, білім берудің шектеулілігіне байланысты оны өмірді толыққанды етудің жалғыз жолы деп қарау дұрыс емес. Білім беру экономикалық тұрақтылық пен мансап мүмкіндіктеріне берік негіз болып табылады. Жақсы білім алған адамдар 21 ғасырдағы күрделі және бәсекелестік жұмыс нарығында өмірлік қиындықтарды шешу, сыни ойлау және коммуникация дағдыларын дамытады (Тран, 2023). Ерекше айта келерлік жайт, ол адамдарға өздерінің құмарлықтарын іске асыруға және мақсат пен қанағат сезімін табуға мүмкіндік береді. 2014 жылдың шілдесінен бастап техникалық және кәсіптік білім беру мен оқытуды ұсынатын барлық мемлекеттік және жекеменшік мекемелер осы актіге бағынышты болды, бұл саланы қалыпқа келтірді, себебі ол аккредиттелмеген және сапасыз білім беретін мекемелердің әсерінен зардап шеккен еді. 2016 жылдың 10 қазанына қарай Агенттік аккредиттеген 540 мекеме тіркелді.

Жоғары оқу орны

Кенияда 48 университет бар, оның 22-сі мемлекеттік, ал 26-сы жекеменшік. Найроби университеті Кениядағы ең көне мемлекеттік университет, ал KAG East университеті жеке университеттер арасындағы ең көнесі. Кенияда білім беруге қолжетімділік бастауыш және орта білім беру деңгейінде маңызды болғанымен, жоғары білім беруде қолжетімділікті қамтамасыз ету әрекеті толыққанды жүзеге аспады, бұл төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы студенттерді жоғары әлеуметтік-экономикалық жағдайдағыларға қарағанда кемтар жағдайға түсірді. Соңғы жылдары әлем бойынша жоғары білімнің құны өсті, Кения да осы тенденциядан тыс қалған жоқ, бұл белгілі бір әлеуметтік-экономикалық топтар мен түрлі аймақтар мен этникалық топтарға қолжетімділікті шектейді, себебі оған қаржылай мүмкіндігі барларға қолайлы жағдай жасалған. Жоғары оқу орындарында мүңкіндікке тап болған отбасылардан келген студенттердің саны өте аз, бұл қоғамның және бұрынғы білім сапасының көрсеткіші. Кенияда білім беруге тікелей әсер ететін көптеген әлеуметтік теңсіздіктер бар, мысалы: ұлттық табыстың таралуындағы айырмашылықтар, қауіпсіздік, жұмыспен қамту, инвестиция деңгейі, денсаулық сақтау және мемлекеттік қызметтердің деңгейі халықтың, гендерлік және этникалық топтар арасында айқын байқалады. Халықаралық даму қоғамы жүргізген зерттеуде 2004 жылы Кения халқының 10% ұлттық табыстың 42% -ын құраса, қалған 10% 1% -дан да аз үлеске ие болды. Кедейлік пен байлық арасындағы алшақтық осы деңгейге жетті, ең жоғарғы 1% ай сайын шамамен 1204 доллар табады, ал қалған халықтың табысы шамамен 181 долларды құрайды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Кениядағы мемлекеттік жоғары білім барлық студенттер үшін, әлеуметтік-экономикалық жағдайына қарамастан тегін болды және толығымен мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылды. Бұл жоғары білімге сұраныстың артуына әкелді, бұл донорлық ұйымдарды алаңдатты. Ол кезде сұраныс үздіксіз өсіп жатты, бірақ Кения экономикасы жақсармады, сондықтан үкімет шығындарды бөлісу және шығындарды өтеу модельдерін енгізді. Шығындарды бөлісу моделінде үкімет шығындардың бір бөлігін көтерді, ал қалған шығындарды мекемелер мен отбасылар төлеуге міндетті болды. Осы өзгерістен кейін студенттерге несие беру жүйесі енгізілді. Жоғары білім беру несиелер қоры (HELB) жоғары білім алуға ниеттенген кениялық студенттерге несие беруге жауапты болды, бірақ несиелердің тең бөлінбейтіні туралы алаңдаушылықтар туды, бұл жоғары білімге қолжетімділік мәселелерін толық шешпеді. Кения сондай-ақ II модуль бойынша қабылдау жоспарын қарастырды. Осы жоспар бойынша қабылданған студенттер толық оқу ақысын төлеуге міндетті, сонымен қатар жекеменшік оқу орнына бару құнына тең соманы төлеуі керек. Бұл төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайы бар отбасылар үшін қолжетімділіктің айырмашылығын арттырды, өйткені олар оқу ақысын төлей алмайды, сондықтан жоғары білім осы студенттер үшін қолжетімсіз болып қалады.

Жоғары білім беруді қаржыландыру

2023 жылы Кения Үкіметі университет және кәсіптік-техникалық білім беру (ТБББ) студенттерінің білім алуға тең мүмкіндіктерге қол жеткізуін қамтамасыз ету үшін Жоғары білім беруді қаржыландыру порталын іске қосты. HEF порталы Кения Президенті 2023 жылғы 3 мамырда жариялаған Жаңа қаржыландыру моделіне (NFM) негізделген. Жаңа қаржыландыру моделі бойынша (NFM), осал және өте мұқтаж деп бағаланған студенттер білім алулары үшін мемлекеттен 100% қаржыландыру алады. Мұқтаж деп бағаланғандарға мемлекеттік қаржының 93%-ы HEF порталы арқылы бөлінеді.

Университеттердегі білім берудің цифрлық қолжетімділігі

COVID-19 пандемиясынан кейін цифрлық қолжетімділікке ерекше назар аударылуда. Гитинджи және авторлар тобының (2022) жүргізген зерттеуінде Кениядағы цифрлық контентке қолжетімділік мәселесі қарастырылды. Зерттеу жоғары білім беру саласында жүргізілді. Онда анықталған басты қиындықтардың бірі – оқытушылар мен студенттердің интернетке қосылуы болды. Елдің көптеген аймақтарында цифрлық контентке қол жеткізу үшін қажетті құралдарды сатып алуға жеткілікті ресурстар мен қаржы жоқ.

Мемлекеттік университеттер

СноУниверситет атауыАймақЖыл Жарғылы Түпнұсқа атауы Құрылған жылы Кампус1 Найроби университетіНайроби 1970 Корольдік техникалық колледж, Корольдік колледж Найроби 1956 Негізгі кампус, Кикую кампусы, Чиромо кампусы, Төменгі Кабете кампусы, Жоғарғы Кабете кампусы, Парклендс кампусы, Кения ғылым кампусы, Момбаса кампусы және Кисуму кампусы. 2 Мои университеті Эльдорет 1984 Мои университеті 19843 Кениятта университеті Найроби 1985 Кениятта университет колледжі 1965 Негізгі кампус, Парклендс кампусы, Руир кампусы, Сити кампусы, Китуи кампусы, Момбаса кампусы, Накуру кампусы. 4 Эгертон университеті Ньоро 19885 Масено университеті Масено 1991 Масено үкіметтік оқу институты, Сириба мұғалімдер колледжі 1955 Огинга Одинга университеті6 Жомо Кениата ауыл шаруашылығы және технология университетіКиамбу 1994 Жомо Кениата ауыл шаруашылығы колледжі 1981 Кенияның мультимедиялық университет колледжі, Меру ғылым және технология университетінің колледжі, Муранга университетінің колледжі,7 Масинде Мулиро ғылым және технология университеті Какамега2007 Батыс өнер және қолданбалы ғылымдар колледжі 1972 Құрылтай колледждері, Кибаби университетінің колледжі, Туркана университетінің колледжі, Каимоси университетінің колледжі, Какамега мен Мумиас кампусындағы негізгі кампус8 Дэдан Кимати технологиялық университеті Ньери 2012 Кимати технологиялық институты, Кимати технологиялық колледжі (2007) Жомо Кениата ауыл шаруашылығы және технология университетінің құрамындағы колледж 1972 Негізгі кампус, Ньери9 Чука университеті Чука 2012 Эгертон университетінің Шығыс кампусы, Чука университетінің колледжі (2007) Эгертон университетінің құрамындағы колледж 2004 Негізгі кампус, Чука10 Найроби техникалық университеті Найроби 2013 Кения техникалық институты, Кения политехникалық институты, Кения политехникалық университетінің колледжі (2007) Найроби университетінің құрамындағы колледж 1961 Негізгі кампус, Найроби 11 Момбаса техникалық университеті Момбаса 2013 (MIOME), Момбаса техникалық институты [1966], Момбаса политехникалық институты [1976], Момбаса политехникалық университетінің колледжі [2007] Жомо Кениата ауыл шаруашылығы және технология университетінің құрамындағы колледж 1940 Негізгі кампус, Тюдор. Квале және Ламу округіндегі спутниктік кампустар12 Пуани университеті Килифи 2013 Килифи ауыл шаруашылығы институты, Пуани университетінің колледжі Кениятта университетінің құрамындағы колледж 2007 Негізгі кампус, Килифи 13 Кисии университеті Кисии 2013 Бастауыш мұғалімдерді даярлау колледжі (1965), Орта мұғалімдерді даярлау колледжі (1983), Эгертон кампусы (1994), Кисии университетінің колледжі (2007) Эгертон университетінің құрамындағы колледж 1965 Негізгі кампус, Кисии қалалық кампусы14 Элдорет университеті Элдорет2013 Чепкойлел университетінің колледжі Мои университетінің құрамындағы колледж Негізгі кампус Элдорет15 Маасай Мара университеті Нарок2013 Нарок университетінің колледжі Мои университетінің құрамындағы колледж2008 Негізгі кампус, Нарок16 Жарамоги Огинга Одинга ғылым және технология университеті Кисуму2013 Бондо мұғалімдерді даярлау колледжі, Бондо университетінің колледжі Масено университетінің құрамындағы колледж (2009) Негізгі кампус, Көлі Виктория17 Лайкипия университеті Лайкипия2013 LSFTC (1965), AHITI (1979), Эгертон университетінің кампусы (1990), Лайкипия университетінің колледжі Эгертон университетінің құрамындағы колледж Негізгі кампус, Ньяхуруру қалалық кампусы, Найваша кампусы, Накуру кампусы, Маралал кампусы18 Оңтүстік-Шығыс Кения университеті Китуи2013 Укамба ауыл шаруашылығы институты (Укай), Оңтүстік-Шығыс университетінің колледжі (Seuco)2008 SEKU негізгі кампусы, Мачакос қалалық кампусы, Китуи қалалық кампусы, Уоте қалалық кампусы, Мтито Андей кампусы, Найроби қалалық кампусы.19 Кенияның мультимедиялық университеті Найроби2013 Орталық оқу мектебі (CTS) Шығыс Африка пошталық оқу мектебіне (1948), (KCCT) Кения коммуникациялық технологиялар колледжі (1992), Кенияның мультимедиялық университетінің колледжі2008 (MMU) Негізгі кампус20 Кабианга университеті Керичо2013 Үкімет мектебі, Кабианга (1925), Кабианга мұғалімдерді даярлау колледжі (1929), Кабианга фермерлерді оқыту орталығы (1959), Мои университетінің Кабианга кампусы (2007), Кабианга университетінің колледжі2009 (UoK) Негізгі кампус, Капкатат кампусы, Керичо спутниктік кампусы, Спутниктік кампус21 Караттина университеті Караттина2013 Мои университетінің Орталық Кения кампусы, Караттина университетінің колледжі2008 Негізгі кампус, Караттина қалалық кампусы, Итиати кампусы, Нанюки кампусы, Ривербанк кампусы22 Меру ғылым және технология университеті Меру2013 (MECOTECH) Меру технологиялық колледжі (1979), (MUCST) Меру ғылым және технология университетінің колледжі2008 MUST негізгі кампусы, Меру қалалық кампусы23 Кириняга университеті Керугоя2016 Кириняга техникалық институты, Кириняга университетінің колледжі2012 Кутус, Керугоя24 Мачакос университеті. Мачакос2016 Техникалық ауылдық оқу мектебі (1957), Мачакос техникалық және сауда мектебі (1958), Мачакос техникалық мектебі (1967), Мачакос техникалық оқу институты (MTTI) (1987) 1957 Мачакос негізгі кампусы25 Кенияның кооперативтік университеті Найроби1968 Жомо Кениата ауыл шаруашылығы және технология университеті 2016 CUK негізгі кампусы, Карен

Жеке университеттер

Жеке университеттердің 3 түрі бар: жарғылық университеттер – Жоғары білім беру комиссиясы толық аккредиттеген университеттер; Жоғары білім беру комиссиясы құрылмас бұрын дипломдарды ұсынып келген университеттер; және уақытша рұқсат хаттары (LIA) арқылы жұмыс істеуге уәкілеттік алған университеттер.

Мұғалімдерді оқыту

Кенияның көптеген университеттерінде мұғалімдерді даярлау бағдарламасы бар, ал B. Ed. бағдарламалары басқа бағдарламалармен салыстырғанда көбінесе студенттер саны бойынша көп. Кения халқының саны артып келеді, бұл өз кезегінде мұғалімдерге деген сұраныстың өсуіне әкеп соғады; алайда, мектептердегі бюджеттік мәселелерге байланысты мұғалімдердің жетіспеушілігі жиі кездеседі. Мұғалімдерді даярлаудың төрт деңгейі бар. Балалардың ерте жас кезеңін дамыту бойынша мұғалімдерді даярлау сертификат немесе 2 жылдық диплом түрінде ұсынылады, онда 300 сағаттық оқыту тәжірибесі қажет. Бастауыш сынып мұғалімдерін даярлау – 2 жылдық бағдарлама, онда оқытушылар үш аптадан тұратын төрт сессияда оқыту тәжірибесінен өтеді. Әртүрлі пәндер оқытылады. Мұғалімдерді даярлау дипломы – 3 жылдық бағдарлама. Осы бағдарлама бойынша оқытушылар кең ауқымды пәндерді меңгереді. Бакалаврдың бакалаврлік бағдарламасы 4 жылдық бағдарламаны құрайды; оқушылар 2 түрлі пән оқиды. Барлық оқыту бағдарламалары оқыту тәжірибесін талап етеді, онда оқытушы-практикант сабаққа дайындалады және сабақты оқытады, ал оның дайындығы мен оқыту процесі бағаланады. Мектептегі тәлімгер мұғалімдер әкімшілік және бақылаушылармен бірлесіп оқытушы-практикантты бағалау жұмыстарын жүргізеді. Кенияда мұғалімдерді даярлаудағы бір қиындық – мазмұн мен педагогика білімі бар тәжірибелі мұғалімдердің жетіспеушілігі. Сонымен қатар, бастауыш сыныптардағы кейбір мұғалімдердің өзі орта білімде оқығандықтан, бастауыш білім берудегі қажетті білімге ие емес.

Білім алу мүмкіндігі

2003 жылы үкімет Тегін бастауыш білім беру бағдарламасын (FPE) іске қосты, ол барлық балалар үшін бастауыш мектеп оқу ақысын жойды. Бұрын мектеп ақысы, форма мен оқулықтардың құны көптеген адамдар үшін білім алуға елеулі кедергі келтіретін, әсіресе Кениядағы кедейлік және экономикалық теңсіздік деңгейін ескерсек. FPE-нің мақсаты – білім берудегі осы кедергілерді жою және төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайы бар балалардың мектепке бару мүмкіндігін арттыру. FPE-нің барлық балаларға тең білім беруді жақсартуға бағытталған мақсаттарына қарамастан, Кения бастауыш білім беру аттестатының (KCPE) емтихан нәтижелерін талдау көрсетті, құрғақ және жартылай құрғақ аймақтарда оқуға қабылдаудың үлкен әсері мен KCPE нәтижелері жақсарған, ал жағалау аймақтарында оқуға қабылдаудың үлкен әсерімен KCPE нәтижелері төмен болды. FPE мектепке бара алатын оқушылардың санын арттырды. Сондай-ақ ол жекеменшік мектептердің көбеюіне және мектептерде мұғалім-оқушы арақатынасының артуына әкелді. Мұғалімге шаққанда оқушылар саны көп болғанымен, зерттеушілер FPE-нің іске асырылуы FPE-ге қарамастан бастауыш мектепті бітіретін оқушылардың емтихан нәтижелерін аздаған ғана төмендеткенін анықтады. Жалпы алғанда, FPE бастауыш білім беруге қолжетімділікті арттыруға жетістікке жетті.

Мүмкіндігі шектеулі студенттер

"Тегін бастауыш білім беру" бағдарламасы мүгедек балалардың тең құқықтарын қамтамасыз етіп, мүгедек оқушылар оқитын мектептерге қаржы бөлді. Дегенмен, 2005 жылы мүгедек балалардың 10%-дан азы ғана мектепке бара алды. 2010 жылы Кенияда мүгедек балалардың тегін және міндетті білім алу құқығын қамтамасыз ететін жаңа Конституция қабылданды. Сондай-ақ 2010 жылы Кения үкіметі мүгедектерге сапалы білім беруді қамтамасыз ету үшін Арнайы білім беру жөніндегі Ұлттық саясат аясын қабылдады. Бұл аяның мақсаттарына ерте анықтау және араласу, қоғамдық хабардарлықты арттыру, зерттеулерді қолдау және қажетті жабдықтармен қамтамасыз ету кіреді. Бұл аяның мүгедек балаларға білім беруді қолжетімді етуге бағытталған күшті ниеттеріне қарамастан, 2018 жылға қарай ая толыққанды іске асырылмады. Кенияда қабылданғаннан кейін саясаттың іске асырылмауы жиі кездеседі, бұл мемлекеттік қаражаттың жетіспеуіне байланысты болуы мүмкін. Тегін бастауыш білім беруді қабылдамас бұрын мүгедектердің тек төрт санаты ғана танылды: есту қабілеті бұзылғандар, ақыл-зияттық кемістігі барлар, дене мүгедектері және көру қабілеті бұзылғандар. Тегін бастауыш білім беру қабылданғаннан кейін аутизм, церебральды паралич және Даун синдромы мүгедектер санатына қосылды. Арнайы білім беру жөніндегі Ұлттық саясат аясы мүгедектер санатын жиырма екіге дейін кеңейтті, оның ішінде жетім оқушылар, ішкі орын аударылғандар және көшпелі оқушылар да бар. Мүмкіндігі шектеулі оқушыларға тең білім беруде үлкен қадамдар жасалды, бірақ қиындықтар әлі де бар. Арнайы білім беру саласында оқытылған мұғалімдердің саны аз. Бағалау және басқа да қызметтерге жеткілікті қаржы бөлдірілмейді, сондай-ақ барлық мектептерде бұл ресурстар жоқ. Сонымен қатар, Кенияда мүгедектерге қатысты мәдени айырымшылықтар бар. Мүгедектерді кемсіту мен шеттету, әсіресе ауылдық жерлерде күшті байқалады. Кенияда көру қабілеті нашар адамдарға көмекші технология ретінде ұялы құрылғылар белгілі бір табысқа қол жеткізді. Кениялықтардың шамамен 1,4%-ы көру қабілеті нашар, ал көру қабілеті нашар оқушылар мәтіндік материалдарға қол жеткізуде қиындықтарға тап болады. Кенияда соқырларға арналған алты мектеп бар, бірақ олардың тек екеуі орта білім береді. Тек екі университет ғана көру қабілеті нашар студенттерді қабылдайды, ал оларға ашық мамандықтар көмекші технология ресурстарының жетіспеуіне байланысты шектеулі. Дегенмен, Кенияда ұялы құрылғылар кең таралған, және бір зерттеуде оқушыларға ұялы құрылғыларды тарату көру қабілеті нашар оқушыларға білім алуды жеңілдеткені анықталды. Оқушылар жазбалар жасады, лекцияларды жаздырып алды, мәтіндерді оқыды, сыныптастарымен және профессорлармен электрондық пошта арқылы оңай байланыса алды.

Әйелдердің білім алуына қол жеткізуі

2008 жылы орта білім беруді кеңейту жөніндегі ұлттық бағдарлама қолға алынды. Бұл бағдарлама орта білім беру деңгейінде оқу ақысын төмендетіп, сыныптардың санын арттырды, соның нәтижесінде білім алу мүмкіндігі кеңейді. Бұл саясат әйелдердің білім алу мерзімін 0,75 жылға ұзартты. Бұдан бөлек, 19 және 20 жасқа дейін алғашқы бала туу ықтималдығы шамамен 30%-ға, ал 16 және 18 жасқа дейін алғашқы некеге тұру ықтималдығы тиісінше 40% және 20%-ға төмендеді. Бұл орта білім беруді жалғастыру әйелдердің білім алуына кедерес келтіретін жағдайларды азайтатынын көрсетеді. Әйелдердің жоғары білімі олардың өзі үшін де, болашақ балалары үшін де пайдалы.

Кениядағы білім беруге әсер ететін факторлар

2003 жылы Кения үкіметі азаматтарына тегін бастауыш білім беруге уәде берді. 70-жылдардың басында бастауыш мектептердегі оқу ақысы жойылған, бірақ 80-жылдардың ортасында үкімет пен азаматтар арасындағы шығындарды бөлісу шаралары бастауыш мектептердегі шағын төлемдерді қайта енгізуге әкелді. Мектептер ата-аналардан ата-аналар комитеті (ТҚА) жарнасы, «харамби», оқулықтар, форма, сақтандыру төлемдері, емтихан ақысы және қосымша іс-шаралар ақысы сияқты төлемдерді талап ете бастағандықтан, көптеген ата-аналар қаржылық жағдайына шыдамайтын болды. Балаларының оқу ақысын төлей алмайтын ата-аналардың балалары мектептен шығып қалатын. Сондай-ақ, мұғалімдер емтиханға жібермегендіктен көптеген балалар мектептен кетуге мәжбүр болды. Ата-аналарды төлем жасауға мәжбүрлеу үшін мектептер көбінесе балаларды емтихан кезінде үйлеріне қайтаратын. Кенияның білім беру саласының өсуі күтілгеннен асып түсті. 1970 жылы алғашқы университет құрылғаннан кейін тағы алты мемлекеттік және 23 жеке университет ашылды. Кенияда өз университеттері болғанымен, кейбір ата-аналар балаларын елден тысқары университеттерге жіберуді қалайды. Бұл негізінен Кенияның мемлекеттік университеттерінің түсу талаптары кейбір шетелдік университеттерге қарағанда икемсіздік танытпауымен байланысты. Сонымен қатар, мүмкіндігі шектеулі жастар жоғары білімде үлкен кедергілерге тап болып отыр және оң дискриминация шаралары немесе студенттердің ерекше профильдерінің қажеттіліктеріне бейімделген шаралар осы мәселені шешуде маңызды рөл атқара алады.

Сауаттылық

2020 жылы «Тұңғыш білім және даму» журналында жарияланған сауаттылыққа қатысты зерттеуде, зерттеушілер Кениядағы аналар мен әкелердің балаларымен кітап оқып, әңгіме айтуға көп уақыт бөлмейтінін анықтады. Мұның себебі зерттеуге қатысқан, көбінесе ауылдық жерлерде тұратын адамдардың білім деңгейінің төмен болуымен түсіндірілуі мүмкін. Сондай-ақ, бұл отбасылардың күнкөрісін қамтамасыз етуге жұмсайтын уақытының көптігі де себеп болуы мүмкін. Дегенмен, үйдің басқа мүшелерінің үштен бірі сол үйдің балаларына кітап оқып берген, бұл балалардың ерте жастағы сауаттылығына жағымды әсер еткен.