Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Христиан дінінің протестант тармағының тарихы
History of the Protestant branch of Christianity
Протестантизм 16 ғасырдағы протестанттық реформациядан бастау алды. "Протестант" термині 1529 жылы Шпейерде болған наразылықтан туындады, онда ақсүйектер Вормс жарлығының күшімен лютерандықтардың барлық мүлкін тәркілеуіне қарсылық білдірді. Дегенмен, теологиялық негіздері одан да ертерекке салады, өйткені сол кездегі протестанттық теологтар өз таңдаулары мен тұжырымдамаларын негіздеу үшін шіркеу әулиелері мен апостолдарға сілтеме жасады. Протестантизмнің алғашқы пайда болуы күмәнді; кейбір протестанттар бүгінде оның бастауын ерте шіркеудегі Джовинян және Вигилянтий сияқты діннен тайған деп есептелген адамдарға дейін жегізеді. 16 ғасырдан бері протестантизмге әсер еткен маңызды факторлардың бірі – Франция, Испания және Италияда табысты қарсылық көрсеткен католиктік контрреформация болды. Одан кейін діни ұстанымдарды бекіту дәуірі, сосын рационализм, пиетизм және Ұлы оянулар келді. Қазіргі кездегі маңызды бағыттарына евангелизм, негізгі конфессиялар және Пятидесятничество кіреді.
Protestantism originated from the Protestant Reformation of the 16th century. The term Protestant comes from the Protestation at Speyer in 1529, where the nobility protested against enforcement of the Edict of Worms which subjected advocates of Lutheranism to forfeit of all their property. However, the theological underpinnings go back much further, as Protestant theologians of the time cited both Church Fathers and the Apostles to justify their choices and formulations. The earliest origin of Protestantism is controversial; with some Protestants today claiming origin back to people in the early church deemed heretical such as Jovinian and Vigilantius. Since the 16th century, major factors affecting Protestantism have been the Catholic Counter Reformation which opposed it successfully especially in France, Spain and Italy. Then came an era of confessionalization followed by Rationalism, Pietism, and the Great Awakenings. Major movements today include Evangelicalism, mainline denominations, and Pentecostalism.
Шолу
Алғашқы реформаторлардың бірі Джон Уиклиф еді. Оның ізбасарлары, лоллардтар, бүкіл Англияға тарады, бірақ көп ұзамай Рим-католик шіркеуінің басшылары да, үкімет қызметкерлері де оларды қудалады. Уиклиф Прагадан шыққан чех діни қызметкері Ян Гусқа ықпал етті. Гус ереске кінәлі деп бағанаға іліп, өртелгеннен кейін, оның ізбасарлары Богемия патшалығында билік құрып, кейін Силезия мен Моравияға тарады. Оның кейбір ізбасарлары гуситтік соғыстарға қатысып, утракистердің тобы папаның қолдауымен жасақталған күштерді жеңді. Уиклиф пен Гус екеуі де индульгенцияларға қарсы уағыз айтты. Гус шіркеуінің есігіне бекітілген "Алты қателік" атты еңбегін жазды, онда ол дін қызметкерлерінің сыбайлас жемқорлығын сынға алды және кейінгі Лютер кезінде Реформацияның кілті болған басқа да тақырыптарға тоқталды. Ақ тау шайқасынан кейін қуғын-сүргінге ұшыраған хуситтер Бауырластардың бірлігі (және оның халықаралық филиалы Моравия шіркеуі) сияқты кішігірім шіркеулерді құрды. Бұл ертедегі реформаторлар протестанттық реформацияны кеңінен таратқан неміс монах Мартин Лютерге ықпал етті. Алғашында Лютер Рим-католик шіркеуін бөлшектеп тастаудың орнына, оны реформалауды мақсат еткен еді. Германиядағы реформация, Богемия коронындағы бұрынғы гуситтер сияқты, тез арада әртүрлі болды, ал Лютерден тәуелсіз басқа реформалар да пайда болды. Гутенберг баспасының кең таралуы жергілікті тілдерде діни мақалаларды тез таратуға мүмкіндік берді. Мартин Лютер өзінен бұрынғылар сияқты 1517 жылы индульгенцияларды сату туралы Тоқсан бес тезис жазды. Көп ұзамай 1519 жылы Швейцарияда Гульдрих Цвинглидің басшылығымен реформацияланған дәстүр басталды. Реформация Еуропаның көп бөлігіндегі теологтарды қамтитын үлкен пікірталасқа айналды. Генрих VIII-нің тұсында Англия шіркеуінің Римнен саяси бөлінісі Англияны осы қозғалысқа қосып алды. Джон Кальвиннің еңбектері мен жазбалары Швейцария, Шотландия, Нидерланды, Венгрия, Германия және басқа да жерлердегі әртүрлі топтар арасында еркін келісімге қол жеткізуге көмектесті. Реформацияланған дәстүрдегі кальвинизм Континенттік реформацияланған, пресвитериандық, конгрегационализм және түрлі ағылшын диссиденттері, соның ішінде пуритандықтар сияқты белгілі бір кіші топтарға бөлінді. Реформация кезінде пайда болған басқа да маңызды ағымдар: анабаптизм, арминиандық, баптистік және унитариандық. 1521 жылы папаның Decet Romanum Pontificem атты бұрышымен Лютерді қауымнан шығарып салғаннан кейін, шіркеу басшылары Киелі Рим империясымен бірге оның ізбасарларын 1521 жылы Вормс жарлығында айыптап отырды. Бұл қарсы реформацияның басталуы болды. Лютерандар 1530 жылы Аугсбургте жасалған конфессияны шығарғанда, католиктер "Confutatio Augustana" деп жауап берді. Лютерандықтар Нюрнберг діни бейбітшілігінен өз сенімдеріне уақытша төзімділік алды, оның барысында реформатор Филипп Меланктон өз кезегінде 1537 жылы Аугсбург конфессиясының кешірім сұрауымен жауап берді. Карл V оны қабылдамағанымен, католик тарапынан жауап ретінде жазылған құжат болмаған, ал Лютер өзінің 1537 жылғы Смалкалд мақалаларын неміс дворяндарына қарастыру үшін ұсынды, ол алдағы кеңес оның ұстанымдарын бұрмаламайды деген үмітте жазды, тіпті оларды айыптайтын болса да. 1545 жылдан 1563 жылға дейін Рим-католик өкілі мен кейбір протестанттар, дауыс беруге рұқсат етілмеген болса да, Трент кеңесіне жиналды. Бұл кеңеске лютерандық жауап өз кезегінде Мартин Кемництен келді, ол 1565 жылдан 1573 жылға дейін Трент кеңесі туралы зерттеу жариялады. Оны жоққа шығару үшін Диого де Пайва де Андрада "Дифенсио Тридентинае фейди" атты еңбегін жазды, ол әлдеқайда қысқа болды және ол 1578 жылы өлгеннен кейін жарияланды. Лютерандықтар бұл жұмысты ешқашан қабылдамады. Трент кеңесі кезінде реформацияны тоқтату үшін иезуит ордені құрылды, ал Габсбургтер сияқты күшті монархтар да Контрреформацияға бел буды. Габсбургтер билігі астындағы аймақтарда көптеген протестанттар крипто-протестанттарға айналды. Осы діни толқу барысында 1524-1525 жылдардағы неміс шаруалары соғысы Бавария, Тюрингия және Швабияны қамтыды. Нюрнбергтік діни бейбітшілік 1546 жылы Шмалькальдия соғысының басында бұзылды. Олардың жоғалуы Аугсбургтің уақытша кезеңінде оларды Рим католиктік дініне жақындатуды көздеген Контрреформациялық шаралардың қолданылуына әкелді, бірақ 1555 жылғы Аугсбургтің бейбітшілік шарттары билеушілерге өздерінің домендерінің дінін (латынша: Cuius regio, eius religio) католик немесе лютеран ретінде таңдауға рұқсат берді. Киелі Рим империясы мемлекеттерінің конфессиялық бөлінісі әрі қарай 1618-1648 жылдардағы Отжылдық соғысқа ұласты, нәтижесінде бұл біріккен мемлекет нашарлап қалды. Франция өз діни соғыстарын бастан кешірді. Голланд халқы Сексен жылдық соғыста көтеріліс жасады. Үш патшалық соғысы Британ аралдарын әсер етті. Контрреформация континентте 19-ғасырға дейін жалғасты, ал пуритандарға адал протестанттық реформаға ұмтылушылар Элизабет дәуірін поляризациялады, бірақ Англия көршілері бұрынғы буын бастан өткергенге ұқсас діни келеңсіздіктерге тек 1640 жылдардағы Азамат соғысында ғана тап болды. Еуропа континентінен келген протестант қашқынндарымен бірге, конформды емес протестанттар АҚШ-тың негізін қалаушылар болды. 17-ғасырдың ортасында лютерандық ілімде пиетизм маңызды ықпалға ие болды. Ұлы оянулар американ діни тарихында 1730 жылдардан 19-ғасырдың ортасына дейін тез және күшті діни жаңғыру кезеңдері болды. Нәтижесінде, әртүрлі протестанттық конфессиялар пайда болды. Бірінші Ұлы оянуда Джон Уэсли методизмді құрды, ол өз кезегінде евангелизмді тудырды. Екінші Ұлы ояну адвентизмді, қасиеттілік қозғалысын және Плимут бауырларын, сондай-ақ басқа да конфессияларды әкелді. Үшінші Ұлы ояну кезінде құтқару армиясы құрылды. Кейбір ғалымдар төртінші Ұлы ояну 20-ғасырдың соңында болды деп санайды. Жаңашыл және либералды ағымдар Санаулы дәуірде негізгі конфессияларды қалыптастырды. 20-ғасырда протестанттық ілімде фрагментация күшейді, пентекостизм, харизматикалық қозғалыс, неохаризматикалық қозғалыс, конфессиясыз шіркеулер, үй шіркеулері, неоортодоксия, палеоортодоксия, көптеген христиан фундаменталистері, евангелистер, тәуелсіз және басқа да топтар пайда болды, бұл көбінесе АҚШ және дамытылып келе жатқан әлемде болды. Атап айтқанда, американ протестанттығы осы құбылысқа ұшырады, соның ішінде санаулы және консервативті тараптарға әсер етті. 1980 жылдардан бастап, тез фрагментация Батыс қоғамының жалпы секуляризациясымен бірге жүрді. Бұл барлық қозғалыстардың Еуропаға белгілі бір деңгейде таралуына қарамастан, Еуропадағы протестанттық ілімнің дамуы секуляризациямен көбірек үстемдік етті, нәтижесінде Еуропаның дінсізденуі күшейді. 21-ғасырда протестанттық ілім бөлінуді жалғастыруда, сонымен бірге евангелиялық протестанттық және пентекостизм қозғалыстарының өсуіне байланысты әлемдік масштабта кеңеюде.
One of the early Reformers was John Wycliffe, an English theologian and early proponent of reform in the 14th century. His followers, known as Lollards, spread throughout England but soon were persecuted by both leaders in the Roman Catholic Church and government officials. Wycliffe influenced Jan Hus, a Czech priest from Prague. After Hus was burned at the stake for heresy, his followers dominated the Kingdom of Bohemia, later spreading to Silesia and Moravia. Some of his followers waged the Hussite Wars, with the Utraquist faction eventually defeating the papal backed forces. Both Wycliffe and Hus preached against indulgences. Hus wrote his Six Errors, fixed to the door of his church, in which he criticized corruption of the clergy and touched on other topics which under the later Luther became the key to the Reformation. After the Battle of White Mountain, persecuted Hussites established minor churches such as the Unity of the Brethren (and its international branch Moravian Church). Those early reformers influenced German friar Martin Luther, who spread the Protestant Reformation. Originally, Luther intended to reform the Roman Catholic Church rather than break it up. Reformation in Germany diversified quickly as did the earlier Hussites in Bohemian Crown, and other reform impulses arose independently of Luther. The spread of Gutenberg's printing press provided the means for the rapid dissemination of religious materials in local languages. Similar to his predecessors, Martin Luther wrote Ninety Five Theses on the sale of indulgences in 1517. Soon, the Reformed tradition began in Switzerland under the leadership of Huldrych Zwingli in 1519. The Reformation evolved into a large debate involving theologians throughout most of Europe. The political separation of the Church of England from Rome under Henry VIII brought England alongside this movement. The work and writings of John Calvin helped establish a loose consensus among various groups in Switzerland, Scotland, the Netherlands, Hungary, Germany and elsewhere. Calvinism within the Reformed tradition separated into specific subgroups like the Continental Reformed, Presbyterianism, Congregationalism and a variety of English Dissenters, including the Puritans. Other important movements that emerged during the Reformation include Anabaptism, Arminianism, the Baptist movement and Unitarianism. After excommunicating Luther in 1521 with the papal bull Decet Romanum Pontificem, Church leaders together with the Holy Roman Empire condemned his followers in the 1521 Edict of Worms. This was the beginning of the Counter Reformation. When the Lutherans gave the 1530 Augsburg Confession, the Catholics responded with the Confutatio Augustana. The Lutherans gained provisional tolerance for their faith with the Nuremberg Religious Peace, during which the reformer Phillip Melancthon in turn responded with the 1537 Apology of the Augsburg Confession. Although it was rejected by Charles V, there was no document written in response on the Catholic side, and Luther submitted his 1537 Smalcald Articles for consideration to the German nobility, which he wrote also in the hopes that the impending council would not misrepresent his positions, even if it were just going to condemn them. From 1545 to 1563, Roman Catholic officials met at the Council of Trent, as well as some Protestants, although they were not allowed to vote. The Lutheran response to this council in turn came from Martin Chemnitz, who published the Examination of the Council of Trent from 1565 to 1573. In order to refute him, Diogo de Payva de Andrada wrote the Defensio Tridentinæ fidei which was considerably shorter and published posthumously in 1578. Lutherans never responded to this work. The Jesuit order was founded at the time of the Council of Trent in order to stop the Reformation, and powerful monarchs like the Habsburgs were also committed to the Counter Reformation. Many Protestants became crypto Protestants in areas under Habsburg control. In the course of this religious upheaval, the German Peasants' War of 1524–1525 swept through Bavaria, Thuringia and Swabia. The Nuremberg Religious Peace was breached at the start of the Schmalkaldic War in 1546. Their loss resulted in the imposition of Counter Reformational measures during the Augsburg Interim, which were intended to bring them closer to Roman Catholicism, but the terms of the 1555 Peace of Augsburg ended this by allowing rulers to choose the religion of their domains (Latin: Cuius regio, eius religio) as either Catholic or Lutheran. The confessional division of the states of the Holy Roman Empire eventually erupted in the Thirty Years' War of 1618–1648, leaving the agglomeration severely weakened. France suffered its own religious wars. The Dutch people rebelled in the Eighty Years' War. The War of the Three Kingdoms affected the British Isles. While the Counter Reformation on the continent continued until the 19th century, the growth of a Puritan party dedicated to further Protestant reform polarized the Elizabethan Age, although it was not until the Civil War of the 1640s that England underwent religious strife comparable to that which its neighbours had suffered some generations before. Nonconforming Protestants along with the Protestant refugees from continental Europe were the primary founders of the United States of America. In the middle 17th century, Pietism became an important influence in Lutheranism. The Great Awakenings were periods of rapid and dramatic religious revival in American religious history, from the 1730s to the mid 19th century. As a result, a multitude of diverse Protestant denominations emerged. In the First Great Awakening, John Wesley founded Methodism which in turn sparked Evangelicalism. The Second Great Awakening brought Adventism, the Holiness movement and Plymouth Brethren alongside other denominations. The Salvation Army was founded during the Third Great Awakening. Some scholars propose the Fourth Great Awakening took place in the late 20th century. Modernist and liberal streams shaped mainline denominations during the Age of Enlightenment. In the 20th century, Protestantism was becoming increasingly fragmented with Pentecostalism, Charismatic movement, Neo charismatic movement, Nondenominational churches, house churches, Neo orthodoxy, Paleo orthodoxy, numerous Christian fundamentalist, evangelical, independent, and other groups emerging mainly in the United States and the developing world. In particular, American Protestantism was affected by this phenomenon with both mainline and conservative sides being affected. Beginning in the 1980s, the rapid fragmenting became accompanied by a general secularization of Western society. While all these movements spilled over to Europe to a limited degree, the development of Protestantism in Europe was more dominated by secularization, leading to an increasingly post Christian Europe. In the 21st century, Protestantism continues to divide, while simultaneously expanding on a worldwide scale largely due to rising Evangelical Protestant and Pentecostal movements.
Шығу тегі
Протестанттар католик шіркеуінен бөлінуінің бастамасы көбінесе 16 ғасырда жатыр. Басты протестантизм магистралды реформациядан бастау алды, себебі ол магистраттардың (яғни, азаматтық биліктің) қолдауын алғандықтан осылай аталды. Радикалды реформация мемлекеттік демеуден құралған жоқ. Ескі протестант шіркеулері, мысалы, Unitas Fratrum (Ағалар бірлігі), Моравия ағалары немесе Богемия ағалары, өз тарихын 15 ғасырдың басында Ян Гус заманына дейін жегізеді. Гусит қозғалысы богемиялық дворяндардың көпшілігі басқарғандықтан және Базель келісімдерімен уақытша мойындалғандықтан, кейбір зерттеушілер оны Еуропадағы алғашқы магистралды реформация деп санайды. Германияда жүз жыл өткен соң, Рим-католик билігіне қарсы наразылықтар бірден көп жерде тұрақтап, Ислам әлемнен Османлы шапқыншылығының қаупі зейін аударған герман князьдарын алаңдатты. Бұл наразылықтардың бір бөлігін Еуропадағы, әсіресе Богемиядағы соңғы екі ғасырдағы оқиғалармен түсіндіруге болады. Алдында Францияның оңтүстігінде, катарлардың ертедегі ықпалы папа мен оның билігіне қарсы наразылықтардың өсуіне себеп болды. Гийом Фарель (1489 ж.т.) 1522 жылы Дофинде реформацияны уағыздады, ал 1562 жылы осы аймақта француз дін соғыстары, сондай-ақ гугенот соғыстары басталды. Бұл соңынан Еуропаның басқа өңірлеріне де тарады.
Protestants generally trace to the 16th century their separation from the Catholic Church. Mainstream Protestantism began with the Magisterial Reformation, so called because it received support from the magistrates (that is, the civil authorities). The Radical Reformation, had no state sponsorship. Older Protestant churches, such as the Unitas Fratrum (Unity of the Brethren), Moravian Brethren or the Bohemian Brethren trace their origin to the time of Jan Hus in the early 15th century. As the Hussite movement was led by a majority of Bohemian nobles and recognized for a time by the Basel Compacts, this is considered by some to be the first Magisterial Reformation in Europe. In Germany, a hundred years later, protests against Roman Catholic authorities erupted in many places at once during a time of threatened Islamic Ottoman invasion ¹ which distracted the German princes in particular. To some degree, these protests can be explained by the events of the previous two centuries in Europe and particularly in Bohemia. Earlier in the south of France, where the old influence of the Cathars led to the growing protests against the pope and his authorities, Guillaume Farel (b. 1489) preached reformation as early as 1522 in Dauphiné, where the French Wars of Religion later originated in 1562, also known as Huguenot wars. These also spread later to other parts of Europe.
Тамырлар
IX ғасырда Клавдий Туриндік көптеген протестанттық көзқарастарды болжады және иконоборствоға деген фанатикалық ынта танытты. Клавдий Туриндік паптық биліктің күшін және құтқарылудағы ізгі амалдардың рөлін жоққа шығарды, осылайша тек сенім арқылы құтқарылатынына сенді. Орбайлық Готсхальк – IX ғасырдың тағы бір теологы, ол қос тағдыр және құтқарылуға қатысты рақымға негізделген көзқарастарды үйретті, бұл сенім арқылы құтқарылу ілімін көрсетеді. Готсхальк Ратрамнмен қорғалды, ол транссубстанциацияны жоққа шығарды және оның жазбалары кейбір реформаторларға әсер етті. Авиньон Папасы және Рим-католик шіркеуіндегі Папалық раскол (1378–1416 жж.) ханзадалар арасындағы соғыстарға, шаруалардың көтерілістеріне және шіркеудегі жемқорлыққа байланысты кең таралған алаңдаушылыққа себеп болды. Жаңа ұлтшылдық ортағасырлық, салыстырмалы түрде интернационалистік әлемге де қарсы шықты. Оксфорд университетіндегі Джон Уиклиф және Прага университетіндегі Ян Гус (Гус Уиклифтің ықпалында болған) бастаған бірқатар бұзылушы және жаңа көзқарастардың алғашқысы осылар болды. Католик шіркеуі Густың ілімі туралы пікірталасты Констанс соборында (1414–1417 жж.) аяқтады. Собор Ян Густы айыптады, ол қауіпсіз өтуге уәде берілгеніне қарамастан, өртеу арқылы жазаланды. Рим Папасы Мартин V-нің бұйрығымен Уиклифтің денесі қайтыс болғаннан кейін 12 жыл өткен соң эксгумацияланып, еретик ретінде өртелді. Констанс соборы дәстүрлі ортағасырлық шіркеулер мен империялар туралы түсінікті бекітіп, күшейтті. Ол өткен ғасырда туған ұлттық немесе теологиялық шиеленістерге назар аударған жоқ. Собор Богемиядағы расколды және гусит соғыстарын болдырмай алмады. Еуропадағы монастырлық институттар мен схоластиканың орта ғасырдың соңындағы ыдырауынан кейін, Папалықтың «Вавилон тұтқындығы», Папалық расколы және Консилиялық қозғалыстың сәтсіздігінен кейін, он алтыншы ғасырда діни реформалар және кейінірек негізгі діни құндылықтар туралы үлкен мәдени пікірталас болды (Германия мистицизмін қараңыз). Тарихшылар реформаның сәтсіздігінің (көптеген жеке мүдделер; реформалық коалициядағы үйлестірудің жетіспеушілігі) ақыр соңында үлкен толқуға немесе тіпті революцияға әкелетінін болжайды, өйткені жүйе ақыр соңында түзетілуі немесе ыдырауы керек, ал Консилиялық қозғалыстың сәтсіздігі Еуропадағы протестанттық реформаға көмектесті. Бұл реформаторлық қозғалыстар номинализмнен, devotio moderna (заманауи адалдықтан) гуманизмге дейін болды, бұл экономикалық, саяси және демографиялық күштермен бірлесіп, элиталық дін қызметкерлерінің байлығы мен билігіне наразылықтың артуына ықпал етіп, халықты қайта өрлеу дәуіріндегі шіркеудің қаржылық және моральдық жемқорлығына сезімтал етті. Қара өлімнің салдары экономиканы және ақырында Еуропа қоғамын түбегейлі қайта ұйымдастыруға ықпал етті. Алайда, қалалардағы XIV ғасырдың соңы мен XV ғасырдың басындағы апаттар және жұмыс күшінің жетіспеушілігі экономикалық әртараптандыру мен технологиялық жаңалықтарға күшті серпін берді. Қара өлімнен кейін аштық, оба және індетке байланысты алғашқы адам өлімі қалалық жерлерде капитал жинақтауды күшейтуге ықпал етті, осылайша сауда, өнеркәсіп және банк ісі сияқты әртүрлі салаларда қалалардың өсуіне ынталандырды (Аугсбургтегі Фуггер банктік отбасы және Флоренциядағы Медичи отбасы ең көрнекті); тоқыма, қару-жарақ, әсіресе Жүз жылдық соғыс ынталандырған, және темір кенін өндіру, негізінен, өркендеген қару-жарақ өнеркәсібіне байланысты. Артықшылықты жинақтау, бәсекеге қабілетті артық өндіріс және экономикалық артықшылықты барынша арттыру үшін күшейтілген бәсекелестік азаматтық соғысқа, агрессивті милитаризмге және солай орталықтандыруға ықпал етті. Орталықтандыруға бағытталған қадамның тікелей нәтижесі ретінде «қаяу патша» Франция королі Людовик XI (1461–1483) сияқты басшылар өз билігін жүзеге асыруға қатысты барлық конституциялық шектеулерді жоюға тырысты. Англияда, Францияда және Испанияда он үшінші ғасырда басталған орталықтандыруға бағытталған қадам сәтті аяқталды. Бірақ қалпына келтіру мен өркендеудің дамуы, халықты 15 және 16 ғасырдың аяғында бұрынғы деңгейге жеткізуге мүмкіндік беру, жаңа мол жұмыс күшінің ұсынысы мен өнімділіктің жақсаруы, Батыс Еуропа қоғамының көптеген сегменттері үшін аралас бата болды. Дәстүрге қарамастан, жер иелері шаруаларды «жалпы жерлерден» шығара бастады. Сауда-саттық жанданған сайын жер иелері иелік экономикадан алыстады. Жүн өндірісі Францияда, Германияда және Нидерландта үлкен өсімді көрсетті және жаңа тоқыма өнеркәсіптері дамуға көшті. Қозғалмалы типтің ойлап табылуы протестанттық ынтаны Библіяны аударуға және оны қара халықтың қолына беруге жетеледі. Ренессанс дәуірінің «гуманизмі» бұрын-соңды болмаған академиялық қозғалысты және академиялық еркіндікке деген алаңдаушылықты тудырды. Университеттерде шіркеудің мәні және паптық биліктің, соборлардың және ханзадалардың билігінің көзі мен шегі туралы үздіксіз, шыншыл теориялық пікірталастар болды.
In the 9th century Claudius of Turin foreshadowed many Protestant views, and had a fanatical zeal for iconoclasm. Claudius of Turin denied the power of the papacy, and the role of good works in salvation, thus believing in faith alone. Gottschalk of Orbais was another 9th century theologian, who taught double predestination and grace oriented views of salvation, mirroring the doctrine of faith alone. Gottschalk was defended by Ratramnus, who denied transubstantiation and whose writings influenced some reformers. Unrest due to the Avignon Papacy and the Papal Schism in the Roman Catholic Church (1378–1416) sparked wars between princes, uprisings among peasants, and widespread concern over corruption in the Church. A new nationalism also challenged the relatively internationalist medieval world. The first of a series of disruptive and new perspectives came from John Wycliffe at Oxford University, then from Jan Hus at the University of Prague (Hus had been influenced by Wycliffe). The Catholic Church officially concluded debate over Hus' teachings at the Council of Constance (1414–1417). The conclave condemned Jan Hus, who was executed by burning in spite of a promise of safe conduct. At the command of Pope Martin V, Wycliffe's body was exhumed and burned as a heretic twelve years after his burial. The Council of Constance confirmed and strengthened the traditional medieval conception of Churches and Empires. It did not address the national or theological tensions which had been stirred up during the previous century. The council could not prevent schism and the Hussite Wars in Bohemia. Following the breakdown of monastic institutions and scholasticism in late medieval Europe, accentuated by the "Babylonian Captivity" of the Papacy, the Papal Schism, and the failure of the Conciliar movement, the sixteenth century saw a great cultural debate about religious reforms and later fundamental religious values (See German mysticism). Historians would generally assume that the failure to reform (too many vested interests; lack of coordination in the reforming coalition) would eventually lead to a greater upheaval or even revolution, since the system must eventually be adjusted or disintegrate, and the failure of the Conciliar movement helped lead to the Protestant Reformation in Europe. These frustrated reformist movements ranged from nominalism, devotio moderna (modern devotion), to humanism occurring in conjunction with economic, political and demographic forces that contributed to a growing disaffection with the wealth and power of the elite clergy, sensitizing the population to the financial and moral corruption of the secular Renaissance church. The outcome of the Black Death encouraged a radical reorganization of the economy, and eventually of European society. In the emerging urban centers, however, the calamities of the fourteenth and early fifteenth century, and the resultant labor shortages, provided a strong impetus for economic diversification and technological innovations. Following the Black Death, the initial loss of life due to famine, plague, and pestilence contributed to an intensification of capital accumulation in the urban areas, and thus a stimulus to trade, industry, and burgeoning urban growth in fields as diverse as banking (the Fugger banking family in Augsburg and the Medici family of Florence being the most prominent); textiles, armaments, especially stimulated by the Hundred Years' War, and mining of iron ore due, in large part, to the booming armaments industry. Accumulation of surplus, competitive overproduction, and heightened competition to maximize economic advantage, contributed to civil war, aggressive militarism, and thus to centralization. As a direct result of the move toward centralization, leaders like Louis XI of France (1461–1483), the "spider king", sought to remove all constitutional restrictions on the exercise of their authority. In England, France, and Spain the move toward centralization begun in the thirteenth century was carried to a successful conclusion. But as recovery and prosperity progressed, enabling the population to reach its former levels in the late 15th and 16th centuries, the combination of a newly abundant labor supply and improved productivity, was a mixed blessing for many segments of Western European society. Despite tradition, landlords started to exclude peasants from "common lands". With trade stimulated, landowners increasingly moved away from the manorial economy. Woollen manufacturing greatly expanded in France, Germany, and the Netherlands and new textile industries began to develop. The invention of movable type led to Protestant zeal for translating the Bible and getting it into the hands of the laity. The "humanism" of the Renaissance period stimulated unprecedented academic ferment, and a concern for academic freedom. Ongoing, earnest theoretical debates occurred in the universities about the nature of the church, and the source and extent of the authority of the papacy, of councils, and of princes.
XVI ғасыр
Римге қарсы наразылық 1517 жылы Виттенберг университетінің профессоры, августиндік монах Мартин Лютер индульгенция сату мәселесі бойынша пікірталасты қайта ашуды талап еткенде басталды. Қанағатсыздықтың жылдам таралуына баспа машинасының және оның нәтижесінде идеялар мен құжаттардың, соның ішінде 95 тезистің жылдам таралуы ықпал етті. Ақпарат қолжазба түрінде де, сондай-ақ қоғамның кедей топтары арасында арзан баспалар мен ағаш кескіндері арқылы да кеңінен таратылды. Германиядағы оқиғалармен бірге Швейцарияда Ульрих Цвингли басшылығымен қозғалыс басталды. Бұл екі қозғалыс көптеген мәселелерде тез келісімге келді, себебі жақында пайда болған баспа машинасы идеяларды бір жерден екінші жерге жылдам таратты, бірақ кейбір шешілмеген даулар оларды бөліп тұрды. Цвинглидің кейбір ізбасарлары Реформация тым консервативті деп есептеді және тәуелсіз түрде радикалды ұстанымдарға көшті, олардың кейбіреулері бүгінгі анабаптистер арасында сақталған. Басқа протестанттық қозғалыстар мистицизм немесе гуманизм бағытында өркендеді (мысалы, Эразм), кейде Римнен немесе протестанттардан бөлініп, немесе шіркеулерден тыс қалыптасты. Реформацияның алғашқы кезеңінен кейін, Лютердің шіркеуден қуылуынан және Папаның Реформацияны айыптауынан кейін, Джон Кальвиннің еңбектері мен жазбалары Швейцария, Шотландия, Венгрия, Германия және басқа жерлердегі әртүрлі топтар арасында белгілі бір келісімге қол жеткізуге ықпал етті. Реформацияның негіздері августиндікпен байланысты болды. Лютер де, Кальвин да Гипполық Августиннің теологиялық тұжырымдамаларымен байланысты ойлармен жүрді. Реформаторлардың августиндігі сол кездегі католик шіркеуінде байқалған пелагиандық ереске қарсы күресті. Осы діни дүрбелеңнің барысында 1524–1525 жылдардағы неміс шаруаларының соғысы Бавария, Тюрингия және Швабия княздықтарын шарпып, Флориан Гейердің Қара ротасы сияқты протестанттық топтардың қолынан көптеген католиктердің қаза болуына әкелді, ол католик иерархиясына қарсы наразылыққа шаруаларға қосылған Гибельштадттан шыққан рыцарь еді. Генрих VIII тұсында Англия шіркеуінің Римнен саяси бөлінуі 1529 жылы басталды және 1536 жылы аяқталды, бұл Англияны кеңейген реформаланған қозғалысқа жақындастырды. Алайда, Англия ұлттық шіркеуіндегі діни өзгерістер Еуропаның басқа жерлеріне қарағанда консервативтірек болды. Англия шіркеуіндегі реформаторлар ғасырлар бойы католик дәстүрлері мен протестантизмге деген симпатия арасында ауысып, ежелгі дәстүрге және протестантизмге адалдықтың тұрақты келісімін жасады, бұл кейде via media деп аталады. Мартин Лютер, Джон Кальвин және Ульрих Цвингли өз реформалық қозғалыстарын биліктегілер немесе "магистраттар" қолдағандықтан Магистралды реформаторлар деп есептеледі. Фридрих Зиялы өзінің негізін салған университеттің профессоры Лютерді қолдап қана қоймай, оны Айзенах қаласындағы Вартабург қамалында жасырып, қорғады. Цвингли мен Кальвин Цюрих және Женева қалалық кеңестерімен қолдау алды. "Магистр" термині "ұстаз" дегенді білдіретіндіктен, Магистралды реформация мұғалімнің билігіне баса назар аударумен сипатталады. Бұл Лютер, Кальвин және Цвинглидің өздерінің қызметтеріндегі реформалық қозғалыстардың көшбасшылары ретінде танымал болғандығынан көрінеді. Олардың билігіне байланысты Радикалды реформаторлар оларды Рим Папаларына тым ұқсас деп жиі сынады. Мысалы, радикалды реформатор Андреас фон Боденштейн Карлштадт Виттенберг теологтарын "жаңа папистер" деп атады.
Protests against Rome began in earnest when Martin Luther, an Augustinian friar and professor at the university of Wittenberg, called in 1517 for a reopening of the debate on the sale of indulgences. The quick spread of discontent occurred to a large degree because of the printing press and the resulting swift movement of both ideas and documents, including the 95 Theses. Information was also widely disseminated in manuscript form, as well as by cheap prints and woodcuts amongst the poorer sections of society. Parallel to events in Germany, a movement began in Switzerland under the leadership of Ulrich Zwingli. These two movements quickly agreed on most issues, as the recently introduced printing press spread ideas rapidly from place to place, but some unresolved differences kept them separate. Some followers of Zwingli believed that the Reformation was too conservative, and moved independently toward more radical positions, some of which survive among modern day Anabaptists. Other Protestant movements grew up along lines of mysticism or humanism (cf. Erasmus), sometimes breaking from Rome or from the Protestants, or forming outside of the churches. After this first stage of the Reformation, following the excommunication of Luther and condemnation of the Reformation by the Pope, the work and writings of John Calvin were influential in establishing a loose consensus among various groups in Switzerland, Scotland, Hungary, Germany and elsewhere. The Reformation foundations engaged with Augustinianism. Both Luther and Calvin thought along lines linked with the theological teachings of Augustine of Hippo. The Augustinianism of the Reformers struggled against Pelagianism, a heresy that they perceived in the Catholic Church of their day. In the course of this religious upheaval, the German Peasants' War of 1524–1525 swept through the Bavarian, Thuringian and Swabian principalities, leaving scores of Catholics dead at the hands of Protestant bands, including the Black Company of Florian Geier, a knight from Giebelstadt who joined the peasants in the outrage against the Catholic hierarchy. The political separation of the Church of England from Rome under Henry VIII, beginning in 1529 and completed in 1536, brought England alongside this broad Reformed movement. However, religious changes in the English national church proceeded more conservatively than elsewhere in Europe. Reformers in the Church of England alternated, for centuries, between sympathies for Catholic traditions and Protestantism, forging a stable compromise between adherence to ancient tradition and Protestantism, which is now sometimes called the via media. Martin Luther, John Calvin, and Ulrich Zwingli are considered Magisterial Reformers because their reform movements were supported by ruling authorities or "magistrates". Frederick the Wise not only supported Luther, who was a professor at the university he founded, but also protected him by hiding Luther in Wartburg Castle in Eisenach. Zwingli and Calvin were supported by the city councils in Zürich and Geneva. Since the term "magister" also means "teacher", the Magisterial Reformation is also characterized by an emphasis on the authority of a teacher. This is made evident in the prominence of Luther, Calvin, and Zwingli as leaders of the reform movements in their respective areas of ministry. Because of their authority, they were often criticized by Radical Reformers as being too much like the Roman Popes. For example, Radical Reformer Andreas von Bodenstein Karlstadt referred to the Wittenberg theologians as the "new papists".
Гуманизмнің әсері
Ренессанс дәуірінде басталган гуманистердің көңілі толмаған реформашылдығы реформашылар арасындағы наразылықтың күшеюіне әсер етті. Эразм және кейіннен Мартин Лютер, Цвингли сияқты тұлғалар осы пікірталас нәтижесінде пайда болып, христиандық әлемдегі кезекті үлкен жарылысқа себепкер болды. XIV ғасырда Уильям Оккамнан басталган теологиялық дағдарыс жаңа буржуазияның наразылығымен бірге жүрді. Схоластиканың философиялық негіздерінің күйреуінен кейін, жаңа номинализм институционалдық шіркеу үшін жақсы жаңалық болмады, себебі ол адам мен Құдай арасындағы делдал ретінде мойындалған еді. Жаңа ой-пікірлер философиялық дәлелдермен ешқандай діни догманы қолдау мүмкін емес деген тұжырымды жақтады, бұл Томас Аквинскийдің орта ғасырлардағы ақыл мен иман арасындағы одағын бұзды. Орта ғасырлық схоластикаға және оны қолдаған институттарға қарсы шыққан негізгі жеке тұлғалық реформалық қозғалыстар гуманизм, тәухид (мысалы, Қоғамдық өмірдің бауырлары және Ян Стандонк) және обсервативтік дәстүр болды. Германияда "жаңа жол" немесе тәухид университеттерде танымал болды, бұл Құдайды қайта анықтауды талап етті, ол енді рационалды басқарушы принцип емес, ешкім шектей алмайтын ерік-жігердің белгісіз күші болды. Құдай енді билеуші болды, ал дін қызу және эмоционалды болды. Осылайша, адамның өз күштерімен емес, тек Құдайдың рақымымен ғана құтқарыла алатынын айтқан Августин теологиясының қайта жаңғыруы шіркеудің қатал институттарының заңдылығын жойды, олар адамдардың жақсылық жасап, жұмаққа кіруіне арналған каналдар ретінде қарастырылды. Алайда гуманизм Ренессанстың классикалық білім мен ойды жаңғыртуынан туған білім беру реформасы болды. Аристотельдік логикаға қарсы шығып, ол ақыл-ойының орнына сөз өнері арқылы жеке тұлғаларды реформалауға баса мән берді. Еуропалық Ренессанс Еуропа мәдениетінің біріктіруші тілі ретінде латын тілінің дәстүрлі қолданылуын нығайту арқылы Солтүстік гуманистерінің негізін қалады. Германиядағы Рейхлин (1455–1522) ісі бойынша ғалымдар қауымының екіге бөлінуі, элиталық дін қызметкерлері оның еврей және еврей мәтіндерін зерттегені үшін шабуылға ұшырады, Лютерді академиялық еркіндікті жақтаған гуманистік білім реформаларымен толықтай үйлестірді. Сонымен қатар, Ренессанстың әсері көп ұзамай дәстүрлі католицизмге қарсы әсер ете бастады, реформа дәуірін бастады және орта ғасырлық латын дәстүрінің көп бөлігін жоққа шығарды. Эразм бастаған гуманистер шіркеудегі жемқорлықтың әртүрлі түрлерін айыптады, бұл жемқорлық орта ғасырлық шіркеудің өркендеген кезеңінен де артық болмауы мүмкін еді. Эразм нағыз дін - бұл рәсімдер мен салт-дәстүрлердің сыртқы белгілері емес, ішкі тәухид екенін айтты. Ежелгі мәтіндерге оралып, осы көзқарас бойынша ежелгі дәстүрдің ең үлкен жетістігі - өмірге жетекшілік ететін кітаптар. Моральдық реформаларды жақтаған және дидактикалық рәсімдерге баса назар аудармайтын Эразм Лютер үшін негіз қалады. Рейхлин Лютерге, әсіресе еврей тілінде көмектесті, сондай-ақ өзінің жүрек туысы Филипп Меланхтонды Виттенберг университетінде оқыту үшін жіберді. Гуманизмнің зияткерлік анти-клирикализмі Лютерге үлкен әсер етті. Солтүстік Германияның білімді орта буыны, атап айтқанда білімді қауым мен қала тұрғындары, өздерінің наразылықтарын сол дәуірдің мәдени ортасына сәйкес түсіндіру үшін Лютердің дін туралы қайта ойлануына жүгінді. Буржуазияның үлкен өрлеуі, институционалдық кедергілерсіз немесе ескірген мәдени тәжірибелерсіз жаңа бизнестерін жүргізу тілегі гуманистік жеке тұлғалыққа деген қызығушылықты арттырды. Көптеген адамдар үшін папалық институттар қатал болды, әсіресе олардың әділ баға мен өсімпұлға қатысты көзқарастары. Солтүстікте буржуазия мен монархтар мемлекетке салық төлемегендіктен, бірақ салықтарды жинап, кірісті Италиядағы Папаға теңсіз жібергендіктен, олардың көңілі қалады. Бұл тенденциялар маңызды реформалар мен жаңғыртуға, сондай-ақ дінге қарсылыққа деген талаптарды күшейтті. Жаңа ойшылдар дін қызметкерлері мен отар арасындағы айырмашылықты байқауға бастады. Мысалы, дінбасылары әрқашан жақсы білімді болған емес. Шіркеу қызметкерлерінің көпшілігі латын тілін білмейтін, ал ауылдық шіркеулерде көптеген адамдар үшін теологиялық білім алу мүмкіндігі болмады. Оның үлкен жер иеленулері мен институционалдық қатаңдығы, дін қызметкерлерінің тым көп санына байланысты, көптеген епископтар құқық тануды оқыды, теологияны емес, әкімшілік саласындағы жылжымайтын мүлік менеджерлерінің рөліне бекітілді. Діни амалдарға баса назар аударған дін қызметкерлерінің беделі, әсіресе білімді қала тұрғындары арасында, сондай-ақ Филипп IV Францияның VIII Бонифаций Папасын тұтқынға алған сияқты саяси ұятты оқиғалар, "Вавилон тұтқындығы", Ұлы жарылыс және Консилиялық реформашылдықтың сәтсіздігі есебінен төмендеді. Бір жағынан, Папа Лео X-тің Әулие Петр Базиликасын қайта құру үшін қаражат жинауға жасаған науқаны, секулярлық Ренессанс шіркеуінің шамадан тыс әрекеті болды, бұл қалаларда дін қызметкерлеріне деген көңілсіздікті күшейтті. Лютер гуманистерден жеке тұлғалық сезімін алды, әр адам өз дінбасысы бола алады (Солтүстікте білімді қалалық орта сыныбының өсуін ескерсек, бұл көзқарасқа қолдау табады), және жалғыз нағыз билік - Библия, Консилиялық қозғалыстың реформалық құлшынысын қайталайды және Папаның билігін шектеу туралы пікірталасты қайта ашты. Оның идеялары дін қызметкерлері мен отар арасындағы шекараны қайта анықтауды талап етсе де, оның идеялары сол кезде реформалық сипатта болды. Лютердің адамның жақсылықты өздігінен таңдай алмайтыны туралы таласы, алайда, оның Эразммен арадағы айырмашылығын анықтады, лютерандық реформашылдықты гуманизмнен ерекшеледі. Осы мәселеде Лютер томистік ғылымымен (кейде "ескі мектеп" деп аталады) келісті, ал Эразм "жаңа мектеппен", әсіресе Скотист және францискан эпистемологиясына сүйенгенмен келісті. Лютер өзінің мансабының басынан аяғына дейін тұрақты түрде бір лагерьмен байланысты болған жоқ. Керісінше, пікірталас кезінде ол өзінің жалпы мақсатына сәйкес келетін мәселелерде бір лагерь немесе екінші лагерьмен одақтасып, тактикалық ұстанымдар қабылдады. Оның ең маңызды мақсаты - өте танымал болған жаңа мектептің ерікке бағынуының құдайлық тазару доктринасына қаупінен қорғану болды.
The frustrated reformism of the humanists, ushered in by the Renaissance, contributed to a growing impatience among reformers. Erasmus and later figures like Martin Luther and Zwingli would emerge from this debate and eventually contribute to another major schism of Christendom. The crisis of theology beginning with William of Ockham in the fourteenth century was occurring in conjunction with the new burgher discontent. Since the breakdown of the philosophical foundations of scholasticism, the new nominalism did not bode well for an institutional church legitimized as an intermediary between man and God. New thinking favored the notion that no religious doctrine can be supported by philosophical arguments, eroding the old alliance between reason and faith of the medieval period laid out by Thomas Aquinas. The major individualistic reform movements that revolted against medieval scholasticism and the institutions that underpinned it were humanism, devotionalism, (see for example, the Brothers of the Common Life and Jan Standonck) and the observantine tradition. In Germany, "the modern way" or devotionalism caught on in the universities, requiring a redefinition of God, who was no longer a rational governing principle but an arbitrary, unknowable will that cannot be limited. God was now a ruler, and religion would be more fervent and emotional. Thus, the ensuing revival of Augustinian theology, stating that man cannot be saved by his own efforts but only by the grace of God, would erode the legitimacy of the rigid institutions of the church meant to provide a channel for man to do good works and get into heaven. Humanism, however, was more of an educational reform movement with origins in the Renaissance's revival of classical learning and thought. A revolt against Aristotelian logic, it placed great emphasis on reforming individuals through eloquence as opposed to reason. The European Renaissance laid the foundation for the Northern humanists in its reinforcement of the traditional use of Latin as the great unifying language of European culture. The polarization of the scholarly community in Germany over the Reuchlin (1455–1522) affair, attacked by the elite clergy for his study of Hebrew and Jewish texts, brought Luther fully in line with the humanist educational reforms who favored academic freedom. At the same time, the impact of the Renaissance would soon backfire against traditional Catholicism, ushering in an age of reform and a repudiation of much of medieval Latin tradition. Led by Erasmus, the humanists condemned various forms of corruption within the Church, forms of corruption that might not have been any more prevalent than during the medieval zenith of the church. Erasmus held that true religion was a matter of inward devotion rather than outward symbols of ceremony and ritual. Going back to ancient texts, scriptures, from this viewpoint the greatest culmination of the ancient tradition, are the guides to life. Favoring moral reforms and de emphasizing didactic ritual, Erasmus laid the groundwork for Luther. Reuchlin assisted Luther, especially with Hebrew and also by sending his nephew Phillip Melancthon to teach at the University in Wittenberg. Humanism's intellectual anti clericalism would profoundly influence Luther. The increasingly well educated middle sectors of Northern Germany, namely the educated community and city dwellers would turn to Luther's rethinking of religion to conceptualize their discontent according to the cultural medium of the era. The great rise of the burghers, the desire to run their new businesses free of institutional barriers or outmoded cultural practices, contributed to the appeal of humanist individualism. To many, papal institutions were rigid, especially regarding their views on just price and usury. In the North, burghers and monarchs were united in their frustration for not paying any taxes to the nation, but collecting taxes from subjects and sending the revenues disproportionately to the Pope in Italy. These trends heightened demands for significant reform and revitalization along with anticlericalism. New thinkers began noticing the divide between the priests and the flock. The clergy, for instance, were not always well educated. Parish priests often did not know Latin and rural parishes often did not have great opportunities for theological education for many at the time. Due to its large landholdings and institutional rigidity, a rigidity to which the excessively large ranks of the clergy contributed, many bishops studied law, not theology, being relegated to the role of property managers trained in administration. While priests emphasized works of religiosity, the respectability of the church began diminishing, especially among well educated urbanites, and especially considering the recent strings of political humiliation, such as the apprehension of Pope Boniface VIII by Philip IV of France, the "Babylonian Captivity", the Great Schism, and the failure of Conciliar reformism. In a sense, the campaign by Pope Leo X to raise funds to rebuild St. Peter's Basilica was too much of an excess by the secular Renaissance church, prompting high pressure indulgences that rendered the clergy establishments even more disliked in the cities. Luther borrowed from the humanists the sense of individualism, that each man can be his own priest (an attitude likely to find popular support considering the rapid rise of an educated urban middle class in the North), and that the only true authority is the Bible, echoing the reformist zeal of the Conciliar movement and opening up the debate once again on limiting the authority of the Pope. While his ideas called for the sharp redefinition of the dividing lines between the laity and the clergy, his ideas were still, by this point, reformist in nature. Luther's contention that the human will was incapable of choosing good on its own, however, resulted in his rift with Erasmus finally distinguishing Lutheran reformism from humanism. On this issue, Luther sided with Thomistic scholarship (sometimes termed the "schola antiqua" or "old school") and Erasmus with the "schola moderna" or "new school," which especially relied on Scotist and Franciscan epistemology. Luther did not consistently identify with one camp or another for nearly his whole career. Instead, when debating he tactically took positions allying himself with one camp or the other on issues as it suited his overall purpose during debates. It was especially his intention to guard against the threat he feared the voluntarism of the increasingly popular schola moderna posed to the doctrine of justification.
Лютерандықтар және Киелі Рим империясы
Лютер Евхаристияның «Сакраменттік Одақ» деп аталатын діни тұжырымын бекітті. Сакраменттік одақта қасиетті нан Мәсіхтің денесімен, ал қасиетті шарап Мәсіхтің алғашқы белгілеуінің нәтижесінде Мәсіхтің қанымен біріктіріледі. Осылайша, осы «элементтерді» – қасиетті нан мен шарапты – жеп, ішкен әрбір адам Мәсіхтің нақты денесі мен қанын жеп, ішеді. Лютер мұны бірнеше рет жазды, мысалы, 1526 жылғы «Мәсіхтің Денесі мен Қанының ғибадаты – Фанатиктерге қарсы» және 1528 жылғы «Мәсіхтің кешкі асы туралы мойындамасы» еңбектерінде. 1530 жылғы Аугсбургтік мойындаманың X бабында: «Иеміздің кешкі асы туралы» жазылған лютерандық ұстанымға католиктердің «Confutatio Augustana» жауабында: «Оныншы баптың сөздері ешқандай кінәратты тудырмайды» делінген. Бірақ кейіннен Трент соборы трансбұтанушылықты бүгінгі түсінігімен заңдастырып, сакраменттік одақты жоққа шығарды. 1529 жылы Марбургте Цвинглидің ізбасарларымен өткен келісімде Меланктон Лютермен бірігіп, Цвинглимен одақтасуға қарсы болды. Он бес мәселенің он төртінде келісімге қол жеткізілді, ал Евхаристияның мәні ерекшелік болып қалды. Сол сияқты, Цвингли ритуалдықты одан да қатаң сынап, консервативті Лютермен байланыс жасаудан бас тартты. Реформация үшін тағы бір кері соққы Бранденбургте болды. Бранденбург курфюрсті Иоахим I, басқалар сияқты, лютерандықты бүлікке себепкер деп айыптады. Бранденбургте тек оның мұрагері Иоахим II кезінде ғана лютерандық орнатылды, ал ескі дін Бранденбургтегі соңғы католик епискобы Георг фон Блюментальдың қайтысына дейін ресми түрде жойылған жоқ. Ол Лебус епискобы және Ратцебургтің тәуелсіз князь-епискобы болған. Карл V реформациямен күрессе де, оның ұлтшыл ілгері шебері Максимилиан I билігінде осы қозғалыс басталуы кездейсоқ емес. Батыс Еуропаның орталықтандырылған мемлекеттері Ватиканмен келісімге келіп, шіркеудің бай мүлігін мемлекеттік шығындарға жұмсауға мүмкіндік алып, Римнен тәуелсіз мемлекеттік шіркеулер құрды. Ал империя атынан жасалған ұқсас әрекеттер князьдер мен князь-епископтар әлемдік империяның талаптарынан бас тарту үшін реформалар жасағанша сәтсіз аяқталды.
Luther affirmed a theology of the Eucharist called Sacramental Union, In the sacramental union the consecrated bread is united with the body of Christ and the consecrated wine is united with the blood of Christ by virtue of Christ's original institution with the result that anyone eating and drinking these "elements"—the consecrated bread and wine—really eats and drinks the physical body and blood of Christ as well. Luther wrote about this on multiple occasions, such as in his 1526 The Sacrament of the Body and Blood of Christ—Against the Fanatics and his 1528 Confession Concerning Christ's Supper. In the 1530 Augsburg Confession, the Lutheran position as stated in Article X: Of the Lord’s Supper earned the Catholic response in the Confutatio Augustana that "The tenth article gives no offense in its words." although later on the Council of Trent would codify transubstantiation as it is taught today and reject the sacramental union. At the Marburg Colloquy with the Zwinglians in 1529, Melanchthon joined with Luther in opposing a union with Zwingli. Agreement was achieved on fourteen points out of fifteen, the exception being the nature of the Eucharist. Similarly, Zwingli would further repudiate ritualism rather than affiliate with the more conservative Luther. Another setback for the Reformation came in Brandenburg. The Elector of Brandenburg, Joachim I, blamed Lutheranism for the revolt and so did others. In Brandenburg, it was only under his successor Joachim II that Lutheranism was established, and the old religion was not formally extinct in Brandenburg until the death of the last Catholic bishop there, Georg von Blumenthal, who was Bishop of Lebus and sovereign Prince Bishop of Ratzeburg. Though Charles V fought the Reformation, it is no coincidence that the reign of his nationalistic predecessor Maximilian I saw the beginning of the movement. While the centralized states of western Europe had reached accords with the Vatican permitting them to draw on the rich property of the church for government expenditures, enabling them to form state churches that were greatly autonomous of Rome, similar moves on behalf of the Empire were unsuccessful so long as princes and prince bishops fought reforms to drop the pretension of the secular universal empire.
Протестанттық реформация
Католик шіркеуінің билігі ғасырлар бойы теорияда Гус пен Уиклифпен бірге және XI-XII ғасырлардағы Инвеституралық дау кезінде тәжірибеде үнемі сынға ұшырады. Арнульф (Орлеан епискобы) 10 ғасырда папаны антихрист деп атаған алғашқы адам болды, бұл айыпты вальденстер және Лютер де қайталады, ол паптық бұқаны өртеп жіберді, Exsurge Domine оған өз кітаптарын өртеп жіберуге бұйрық берді. Осылайша, қажетті негіз Лютерден бұрын, Рим-католик шіркеуін реформалаудың маңызды ертедегі әрекеттерімен – Питер Вальдо мен Джон Уиклифтің әрекеттерімен салынды. Бүкіл елдегі алғашқы дін өзгеруі 1415 жылы өлімге кесілген Ян Гуспен болды, оның ізбасарлары бірнеше ғасыр бойы Богемия патшалығында басты күш болды. Уиклиф пен Гус екеуі де индульгенцияларға қарсы уағыз айтты, теолог, университет профессоры, діни қызметкер, протестантизмнің атасы және протестанттық реформация басталған шіркеу реформаторы болды. Лютер құтқарылу – Құдайдың тегін сыйы және ол тек Исаға күнәдан құтқаратын құтқарушы ретінде шынайы сенім арқылы ғана мүмкін деп үйретті. Оның теологиясы паптық биліктің билігіне қарсы шығып, христиан ілімінің жалғыз қатесіз көзі ретінде Киелі кітапты қолданады және барлық шомылдыру рәсімінен өткен мәсіхшілер жалпы рухани билік деп есептелетін ілімдегі "қасиеттілік" ілімін жоққа шығарады. Оның Киелі кітапты қарапайым халыққа аударуы Киелі кітапты адамдарға қолжетімді етіп, шіркеу мен неміс мәдениетінде зор ықпал жасады. Ол неміс тіліндегі стандартты нұсқаның жасалуына ықпал етіп, аударма өнерінің бірнеше қағидаларын арттырып, "Король Яков Киелі кітабының" аудармасына ықпал етті. Оның әндері мәсіхшілердің қауымдық ән айтуын дамытуға ықпал етті. Оның Катарина фон Борамен некелесуі протестантизмдегі дін қызметкерлерінің некелесуіне үлгі болды. 1516–1517 жылдары доминикандық монах және паптің кешірім беру жөніндегі комиссары Иоганн Тетцель Рим католик шіркеуі Германияға Римдегі Киелі Петір базиликасын қайта салу үшін ақша жинау үшін кешірім берулерді сату үшін жіберді. Рим-католик теологы сенімнің өзі ғана, сенімгерлік немесе догматикалық болсын, адамды ақтай алмайды; және қайырымдылық пен жақсы істерде белсенді сенім ғана адамды ақтауы мүмкін деп мәлімдеді (fides caritate formata). Бұл игі істерді ақшамен шіркеуге тарту арқылы жасауға болады. 1517 жылы 31 қазанда Лютер Майнц пен Магдебург архиепискобы Альбрехтке индульгенцияларды сатуға наразылық білдіріп хат жазды. Ол хатқа өзінің "Мартин Лютердің кешірім берудің күші мен тиімділігі туралы талабы" деген еңбегін қоса берді, ол 95 тезис деп белгілі болды. Лютер Иоганн Тетцельдің "Қордағы ақшаның шаңырағы естілгенде, жан тазартушыдан шығады" деген сөзіне қарсы шығып, кешірім беру тек Құдайдың ғана қолынан келеді деп, кешірім алушылар барлық жазалардан босатылады және оларға құтқарылуды береді деп айтқандардың қателік жасағанын айтты. Мәсіхшілер, оның айтуынша, осындай жалған сенімдер үшін Мәсіхтің жолын қуудан бас тартпауы керек. Уолтер Кремер, Готц Тренклер, Герхард Риттер және Герхард Праузеге сәйкес, есіктегі жазудың тарихы тарихтың тіректерінің бірі ретінде қалыптасты, бірақ оның негізі шын мәнінде аз. Лютер қайтыс болғаннан кейін жарық көрген, оның жинақталған еңбегінің екінші басылымының алғы сөзінде гуманист және реформатор Филипп Меланктон былай деп жазады: "Лютер құлшыныспен және таза адалдықпен жанған, ол 95 тезисті 31 қазанда (Ескі күнтізбе бойынша) Германияның Виттенберг қаласындағы шіркеудің сарайына орналастырды". Алғашқы сөзді жазған кезде Меланхтон Виттенбергтен алыс Тюбингенде тұратын. Алғашқы сөзінде Меланктон шындыққа сай келмейтін фактілерді келтіреді: ол индульгенция сатушы Иоганн Тетцельдің Лютердің Тоқсан бес тезисін жариялы түрде өртеп жібергенін, Лютер табиғат пен физика бойынша колледждер өткізгенін және Лютер 1511 жылы Римге келгенін жазды. Виттенберг университетінің профессоры дәріс қағаздарын есіктерге жапқан – бұл тарихта бұрын-соңды болмаған оқиға. Бұған қоса, Лютер заңға қатаң бағынатын адам ретінде танымал, сондықтан оның ойлары мен нұсқауларын осылай жариялау оның мінез-құлқына қайшы келеді. Лютер бұл бағыттағы еш нәрсені жазбаларында атаған жоқ, ал диссертацияның жариялануы туралы қазіргі уақыттағы жалғыз жазба – Лютердің қызметшісі Агриколаның латын тілінде жазылған есебі. Бұл жазбада Агрикола Лютердің 1517 жылы Виттенберг университетінің әдет-ғұрыптарына сәйкес ғылыми талқылау барысында белгілі бір тезис ұсынғанын айтады. Диссертацияны кішіпейілділікпен және құрметпен ұсынды, ешкімді қорлауға немесе міндеттеуге болмайды. Есікке тезисті жабыстыру туралы ешқандай мәлімет жоқ, басқа да ешбір дерек көзі бұл туралы хабарламайды. Шындығында, Лютер қолмен жазылған нұсқаны, құрметті түсініктемелермен бірге, индульгенция сату практикасына жауапты Майнц және Магдебург архиепискобы Альбрехтке және Лютердің үстелдігі Бранденбург епископына тапсырды. 95 тезистің латын тілінен неміс тіліне аударылып, 1518 жылдың қаңтарында басылып, кеңінен таратылғанға дейін бұл оқиға тарихқа енді. Екі апта ішінде тезистің көшірмелері Германияда, екі ай ішінде Еуропа бойынша тарады. Тезистердің таралу жылдамдығына қарағанда, паптықтың жауабы баяу болды. Лютер, үкімет және шіркеу шенеуніктері арасында үш жылдық пікірталас пен келіссөздерден кейін, 15 маусымда 1520 жылы Папа Лютерді паптық бұқамен (жарлық) Exsurge Domine ескертті, егер ол 60 күн ішінде өзінің жазбаларынан, соның ішінде 95 тезистен алынған 41 сөйлемнен бас тартса, ол экскоммуникацияға ұшырайды. Осы күзде Иоганн Экк бұл бұқаны Мейссен және басқа қалаларда жариялады. Паптық нунций Карл фон Мильтиц шешім табуға тырысты, бірақ Лютер, Папаға өзінің келісімдік "Христиан еркіндігі туралы" еңбегін (Папа оқудан бас тартқан) қазан айында жібергеннен кейін, 10 желтоқсан күні 1520 жылы Виттенбергте бұқа мен декреттерді өртке салды, бұл әрекетін "Папа мен оның соңғы кітабы неге өртелуде және барлық мақалалар туралы мәлімдемелер" еңбегімен қорғады. Салдарынан, Лютер 3 қаңтарда 1521 жылы Лео X-тің бұқасы Decet Romanum Pontificem арқылы экскоммуникацияланды. 1534 жылы Эфиопия Православ шіркеуінің диаконы Михаил Лютермен кездесу үшін Виттенбергке сапар шекті, екеуі де лютерандық және эфиопиялық Православ шіркеулерінің миссаларының бір-бірімен сәйкес келетініне келісті. Олардың талқылауларында Михаил диаконы Лютердің Христиандық сенім туралы мақалаларын "жақсы сенім" деп бекітті. Мартин Лютер эфиопиялық Православ шіркеуінің "екі түрде қатысу, ана тіліндегі Киелі кітаптар және үйленген дін қызметкерлері" сияқты сенім элементтерін сақтағанын көрді және бұл практикалар лютерандық шіркеулерде қалыптасты. Лютерандар үшін "Эфиопия шіркеуі Лютердің Рим-католик паптығының билігінен тыс шіркеудің протестанттық көрінісіне заңдылық берді", өйткені ол "апостолдармен тікелей байланысы бар ежелгі шіркеу" болды.
The authority of the Catholic Church has been constantly challenged during centuries, both in theory with Hus and Wycliffe and in practice during the Investiture Controversy of the 11th and 12th centuries. Arnulf (bishop of Orléans) in the 10th century became the first person on record to call a pope the Antichrist, a charge that was repeated by the Waldensians and also Luther when he burned the very papal bull, Exsurge Domine which commanded him to burn his own books. Necessary groundwork had thus been laid long before Luther with significant earlier attempts to reform the Roman Catholic Church – such as those of Peter Waldo and John Wycliffe. First change of religion in an entire country came with Jan Hus, executed in 1415, whose successors became the chief force in the Kingdom of Bohemia for several centuries. Both Wycliffe and Hus preached against indulgences, theologian, university professor, priest, father of Protestantism, and church reformer whose ideas started the Protestant Reformation. Luther taught that salvation is a free gift of God and received only through true faith in Jesus as redeemer from sin. His theology challenged the authority of the papacy by adducing the Bible as the only infallible source of Christian doctrine and countering "sacerdotalism" in the doctrine that all baptized Christians are a universal priesthood. Luther's refusal to retract his writings in confrontation with the Holy Roman Emperor Charles V at the Diet of Worms in 1521 resulted in his excommunication by Pope Leo X (on 3 January 1521, before the Diet convened) and declaration as an outlaw. His translation of the Bible into the language of the people made the Scriptures more accessible, causing a tremendous impact on the church and on German culture. It fostered the development of a standard version of the German language, added several principles to the art of translation, and influenced the translation of the King James Bible. His hymns inspired the development of congregational singing within Christianity. His marriage to Katharina von Bora set a model for the practice of clerical marriage within Protestantism. In 1516–1517, Johann Tetzel, a Dominican friar and papal commissioner for indulgences, was sent to Germany by the Roman Catholic Church to sell indulgences to raise money to rebuild St Peter's Basilica in Rome. Roman Catholic theology stated that faith alone, whether fiduciary or dogmatic, cannot justify man; and that only such faith as is active in charity and good works (fides caritate formata) can justify man. These good works could be obtained by donating money to the church. On 31 October 1517, Luther wrote to Albrecht, Archbishop of Mainz and Magdeburg, protesting the sale of indulgences. He enclosed in his letter a copy of his "Disputation of Martin Luther on the Power and Efficacy of Indulgences," which came to be known as The 95 Theses. Luther objected to a saying attributed to Johann Tetzel that "As soon as the coin in the coffer rings, the soul from purgatory springs," insisting that, since forgiveness was God's alone to grant, those who claimed that indulgences absolved buyers from all punishments and granted them salvation were in error. Christians, he said, must not slacken in following Christ on account of such false assurances. According to Walter Krämer, Götz Trenkler, Gerhard Ritter and Gerhard Prause, the story of the posting on the door has settled as one of the pillars of history, but its foundations in truth are minimal. In the preface of the second pressing of Luther's compiled work, released posthumously, humanist and reformist Philipp Melanchthon writes 'reportedly, Luther, burning with passion and just devoutness, posted the Ninety Five Theses at the Castle Church in Wittenberg, Germany at All Saints Eve, 31 October (Old calendar)". At the time of the writing of the preface Melanchton lived in Tübingen, far from Wittenberg. In the preface, Melanchton presents more facts that are not true: He writes that indulgence sales man Johann Tetzel publicly burned Luther's Ninety Five Theses, that Luther held colleges on nature and physics, and that Luther had visited Rome in 1511. For a professor of the Wittenberg University to post thesis on doors is unparalleled in history. Even further, Luther is known as strongly law abiding, and to publish his thoughts and direction in such a way would be against his character. Luther has never mentioned anything in this direction in his writings, and the only contemporary account of the publishing of the thesis is the account of Luther's servant Agricola, written in Latin. In this account, Agricola states that Luther presents 'certain thesis in the year of 1517 according to the customs of University of Wittenberg as part of a scientific discussion. The presentation of the thesis was done in a modest and respectful way, preventing to mock or insult anybody". There is no mention of nailing the thesis to a door, nor does any other source report this. In reality, Luther presented a hand written copy, accompanied with honourable comments to the archbishop Albrecht of Mainz and Magdeburg, responsible for the practice of the indulgence sales, and to the bishop of Brandenburg, the superior of Luther. It wasn't until January 1518 that friends of Luther translated the 95 Theses from Latin into German, printed, and widely copied, making the controversy one of the first in history to be aided by the printing press. Within two weeks, copies of the theses had spread throughout Germany; within two months throughout Europe. In contrast to the speed with which the theses were distributed, the response of the papacy was slow. After three years of debate and negotiations involving Luther, government, and church officials, on 15 June 1520, the Pope warned Luther with the papal bull (edict) Exsurge Domine that he risked excommunication unless he recanted 41 sentences drawn from his writings, including the 95 Theses, within 60 days. That autumn, Johann Eck proclaimed the bull in Meissen and other towns. Karl von Miltitz, a papal nuncio, attempted to broker a solution, but Luther, who had sent the Pope a copy of his conciliatory On the Freedom of a Christian (which the Pope refused to read) in October, publicly set fire to the bull and decretals at Wittenberg on 10 December 1520, an act he defended in Why the Pope and his Recent Book are Burned and Assertions Concerning All Articles. As a consequence, Luther was excommunicated by Leo X on 3 January 1521, in the bull Decet Romanum Pontificem. In 1534, Michael the Deacon of the Ethiopian Orthodox Church travelled to Wittenberg to meet with Martin Luther, both of whom agreed that the Lutheran Mass and that used by the Ethiopian Orthodox Church were in agreement with one another. In their discussion, Michael the Deacon also affirmed Luther's Articles of the Christian Faith as a "good creed". Martin Luther saw that the Ethiopian Orthodox Church practiced elements of faith including "communion in both kind, vernacular Scriptures, and married clergy" and these practices became customary in the Lutheran Churches. For Lutherans, "the Ethiopian Church conferred legitimacy on Luther’s emerging Protestant vision of a church outside the authority of the Roman Catholic papacy" as it was "an ancient church with direct ties to the apostles".
Цвингли
Германиядағы оқиғалармен қатар, Швейцарияда Хюльдрих Цвинглидің (1531 жылы қайтыс болған) жетекшілігімен қозғалыс басталды. Бұл екі қозғалыс көптеген мәселелерде тез келісімге келді, себебі жақында пайда болған баспа машинасы идеяларды жылдам таратуға мүмкіндік берді, бірақ кейбір шешілмеген даулар оларды бөліп тұрды. Цвинглидің жақтастарының бір бөлігі Реформация тым консервативті екенін айтып, тәуелсіз түрде радикалды пікірлерге көшті, олардың кейбіреулері бүгінгі күндегі анабаптистердің арасында сақталған. Басқа протестанттық қозғалыстар мистикалық немесе гуманистік бағыттарда өркендеді (мысалы, Эразм), кейде Римнен немесе протестанттардан бөлініп, ал кейде шіркеулерден тыс пайда болды.
Parallel to events in Germany, a movement began in Switzerland under the leadership of Huldrych Zwingli (died 1531). These two movements quickly agreed on most issues, as the recently introduced printing press spread ideas rapidly from place to place, but some unresolved differences kept them separate. Some followers of Zwingli believed that the Reformation was too conservative, and moved independently toward more radical positions, some of which survive among modern day Anabaptists. Other Protestant movements grew up along lines of mysticism or humanism (cf. Erasmus), sometimes breaking from Rome or from the Protestants, or forming outside of the churches.
Джон Кальвин
Лютердің шіркеуден қуылуынан және Папаның Реформацияны айыптауынан кейін, Джон Кальвиннің еңбектері мен жазбалары Швейцария, Шотландия, Венгрия, Германия және басқа да елдердегі түрлі топтар арасында белгілі бір келісімге қол жеткізуге ықпал етті. Женева 1564 жылы француз Жан Кальвин қайтыс болғанға дейін (Кальвиннің серігі Уильям Фарел топтың рухани жетекшілігін қабылдаған кезде) протестанттық қозғалыстың ресми емес астанасы болды. Реформацияның негіздері августинизммен байланысты болды. Лютер де, Кальвин де Гипполық Августинның діни тұжырымдамаларымен байланысты ойлармен жүрді. Реформаторлардың августинизмі, олардың замандас католик шіркеуінде байқаған пелагиандық ереске қарсы күресті. Қызығы, Лютер мен Кальвиннің діни тұжырымдамалары ұқсас болғанымен, лютерандар мен кальвинистер арасындағы қарым-қатынас қақтығысқа ұласты.
Following the excommunication of Luther and condemnation of the Reformation by the Pope, the work and writings of John Calvin were influential in establishing a loose consensus among various groups in Switzerland, Scotland, Hungary, Germany and elsewhere. Geneva became the unofficial capital of the Protestant movement, led by the Frenchman, Jean Calvin, until his death in 1564 (when Calvin's ally, William Farel, assumed the spiritual leadership of the group). The Reformation foundations engaged with Augustinianism. Both Luther and Calvin thought along lines linked with the theological teachings of Augustine of Hippo. The Augustinianism of the Reformers struggled against Pelagianism, a heresy that they perceived in the Catholic Church of their day. Ironically, even though both Luther and Calvin both had similar theological teachings, the relationship between Lutherans and Calvinists evolved into one of conflict.
Скандинавия
Скандинавияның бәрі 16 ғасыр бойында ақырында лютерандық дінді қабылдады, себебі Дания (сонымен қатар Норвегия мен Исландияны билеген) және Швецияның (сонымен бірге Финляндияны билеген) монархтары осы сенімге көшті. Швецияда реформацияны 1523 жылы патша сайланған Густав Ваза бастады. Папаның швед шіркеу істеріне араласуына байланысты туған араздық 1523 жылдан бастап Швеция мен папалық арасындағы кез келген ресми байланысты тоқтатуға әкелді. Төрт жылдан кейін, Вестерос диетасында (Västerås Diet) патша диетаны ұлттық шіркеуге билігін қабылдауға мәжбүрлеуге қол жеткізді. Патшаға шіркеудің барлық мүлкі берілді, шіркеу тағайындалымдары патшаның мақұлдауынан кейін ғана жасалды, дін қызметкерлері азаматтық заңға бағынды, ал «таза Құдай сөзі» шіркеулерде уағыздалуы және мектептерде оқытылуы керек болды – бұл лютерандық идеяларға ресми қолдау берді. Фридрих I (1523–33) билігінде Дания ресми түрде католик болып қалды. Бірақ Фридрих бастапқыда лютерандарды қудалауға уәде бергенімен, көп ұзамай лютерандық уағыздаушылар мен реформаторларды қорғау саясатын қабылдады, олардың ең танымалсы – Ханс Таусен. Одан кейін, осы арқылы, бүкіл әлемдегі басқа да пресвитериан шіркеулері тарады. Мартин Лютердің іс-әрекеттерінен кейін католиктер арасында рухани жаңару оянды, ол шотландтық пресвитериандыққа бастап келген шотландтық Келісім қозғалысына әкелді. Бұл қозғалыс кеңінен таралып, Англиядағы англикан шіркеуінің арасында пуритандық діннің қалыптасуына үлкен әсер етті. Шотландтық Келісімшілерді Рим-католик шіркеуі қудалады. Католиктердің қуғын-сүргінінен кейбір протестант Келісімшілердің басшылары Шотландиядан Францияға, содан кейін Швейцарияға қашуға мәжбүр болды.
All of Scandinavia ultimately adopted Lutheranism over the course of the sixteenth century, as the monarchs of Denmark (who also ruled Norway and Iceland) and Sweden (who also ruled Finland) converted to that faith. In Sweden the Reformation was spearheaded by Gustav Vasa, elected king in 1523. Friction with the pope over the latter's interference in Swedish ecclesiastical affairs led to the discontinuance of any official connection between Sweden and the papacy from 1523. Four years later, at the Diet of Västerås, the king succeeded in forcing the diet to accept his dominion over the national church. The king was given possession of all church property, church appointments required royal approval, the clergy were subject to the civil law, and the "pure Word of God" was to be preached in the churches and taught in the schools—effectively granting official sanction to Lutheran ideas. Under the reign of Frederick I (1523–33), Denmark remained officially Catholic. But though Frederick initially pledged to persecute Lutherans, he soon adopted a policy of protecting Lutheran preachers and reformers, of whom the most famous was Hans Tausen. and later, through it, all other Presbyterian churches worldwide. A spiritual revival also broke out among Catholics soon after Martin Luther's actions, and led to the Scottish Covenanters' movement, the precursor to Scottish Presbyterianism. This movement spread, and greatly influenced the formation of Puritanism among the Anglican Church in England. The Scottish Covenanters were persecuted by the Roman Catholic Church. This persecution by the Catholics drove some of the Protestant Covenanter leadership out of Scotland, and into France and later, Switzerland.
Франция
Протестантизм тарады сонымен қатар Францияға, онда протестанттар "гугеноттар" деп аталды. Франциск I (1515–1547 жылдары билеген) діни реформаларға жеке қызығушылық танытпаса да, гуманистік қозғалысқа деген ықыласына сәйкес, бастапқыда төзімділік саясатын ұстанды. Бірақ 1534 жылы Плакатар ісі осы жағдайды өзгертті. Осы оқиғада протестанттар Францияның түкпір-түкпірінде, тіпті патшаның резиденциясына дейін жеткен плакаттар арқылы католиктік миссаны айыптады. Осы кезде діни сенім мәселесі саяси аренаға енген соң, Франциск бұл қозғалысты мемлекеттің тұрақтылығына қауіп деп қарастырды. Плакатар ісінен кейін кінәлілер ұсталды, кем дегенде он екі еретик өлім жазасына кесілді және протестанттарды қуғынға салу күшейді. Сол кезде Францияны тастап кеткендердің бірі – Жан Кальвин болды. 1535 жылы Базельге эмиграциялап, кейін 1536 жылы Женеваға қоныстанды. Француз патшаларының ықпалынан тыс Женевада Кальвин туған елінің діни мәселелеріне, соның ішінде Франциядағы қауымдарға пасторлар дайындауға қызығушылық таныта берді. Франциядағы протестанттардың саны арта келе, сотталуды күтіп отырған түрмедегі еретиктердің саны да өсті. Нормандиядағы іс жүгін азайту мақсатында 1545 жылы Руан Парламентінде еретиктерді соттауға арналған арнайы сот құрылды. 1547 жылы Генрих II таққа отырғаннан кейін протестанттарды қуғынға салу күшейді, ал Париж Парламентінде де еретиктерді соттауға арнайы соттар ашылды. Бұл соттар "Отты палата" ("La Chambre Ardente") деп аталды, өйткені олардың өлім жазасын өртеу арқылы орындау репутациясы бар еді. Генрих II-нің қатты қуғын-сүргініне қарамастан, негізінен кальвинистік бағыт алған Францияның реформаланған шіркеуі елдің көп бөлігінде, қалалық буржуазия мен аристократияның бір бөлігінде тұрақты дамуға ие болды, католиктік институттардың қаталдығы мен немқұрайлылығына наразы болған адамдарға ұнады. Француз протестантизмі, қуғын-сүргін кезінде оның тартымдылығы артқанымен, 1550 жылдардағы ақсүйектердің дінге өтуі арқасында айқын саяси сипатқа ие болды. Бұл дін соғыстары деп аталатын бірқатар қиратушы және үзіліс-үзіліс соғыстарға жағдай жасады. Азамат соғыстарына 1559 жылы Генрих II-нің кенеттен қайтыс болуы да ықпал етті, бұл француз тәжінің ұзақ уақыт бойы әлсіздік кезеңінің басталуын көрсетті. Қатыгездік пен ашу-ыза осы заманның ерекшелігіне айналды, оның ең қатты көрінісі 1572 жылдың тамызында болды, сол күні католик шіркеуі Францияның барлық аймақтарында 30 000 мен 100 000-ға дейін гугеноттарды қырды. Соғыстар тек Генрих IV, өзі бұрынғы гугенот болған, Нант эдикті шығарғанда ғана аяқталды, ол протестант азшылығына ресми төзімділік уәде берді, бірақ өте шектеулі шарттармен. Католицизм ресми мемлекеттік дін болып қалды, ал француз протестанттарының ықпалы келесі ғасырда біртіндеп төмендеді, бұл Луи XIV-нің Фонтенбло эдиктісімен аяқталды, ол Нант эдикті жойды және католицизмді Францияның жалғыз заңды дініне айналдырды. Фонтенбло эдиктісіне жауап ретінде Бранденбургтың Фридрих Вильгельм Потсдам эдиктісін жариялады, француз гугенот босқындарына еркін өтуге және 10 жыл бойы салықтан босатуға мүмкіндік берді.
Protestantism also spread into France, where the Protestants came to be known as "Huguenots." Though not personally interested in religious reform, Francis I (reigned 1515–1547) initially maintained an attitude of tolerance, in accordance with his interest in the humanist movement. This changed in 1534 with the Affair of the Placards. In this act, Protestants denounced the Catholic Mass in placards that appeared across France, even reaching the royal apartments. During this time as the issue of religious faith entered into the arena of politics, Francis came to view the movement as a threat to the kingdom's stability. Following the Affair of the Placards, culprits were rounded up, at least a dozen heretics were put to death, and the persecution of Protestants increased. One of those who fled France at that time was John Calvin, who emigrated to Basel in 1535 before eventually settling in Geneva in 1536. Beyond the reach of the French kings in Geneva, Calvin continued to take an interest in the religious affairs of his native land including the training of ministers for congregations in France. As the number of Protestants in France increased, the number of heretics in prisons awaiting trial also grew. As an experimental approach to reduce the caseload in Normandy, a special court just for the trial of heretics was established in 1545 in the Parlement de Rouen. When Henry II took the throne in 1547, the persecution of Protestants grew and special courts for the trial of heretics were also established in the Parlement de Paris. These courts came to be known as "La Chambre Ardente" ("the fiery chamber") because of their reputation of meting out death penalties on burning gallows. Despite heavy persecution by Henry II, the Reformed Church of France, largely Calvinist in direction, made steady progress across large sections of the nation, in the urban bourgeoisie and parts of the aristocracy, appealing to people alienated by the obduracy and the complacency of the Catholic establishment. French Protestantism, though its appeal increased under persecution, came to acquire a distinctly political character, made all the more obvious by the noble conversions of the 1550s. This had the effect of creating the preconditions for a series of destructive and intermittent conflicts, known as the Wars of Religion. The civil wars were helped along by the sudden death of Henry II in 1559, which saw the beginning of a prolonged period of weakness for the French crown. Atrocity and outrage became the defining characteristic of the time, illustrated at its most intense in the St. Bartholomew's Day massacre of August 1572, when the Catholic Church annihilated between 30,000 and 100,000 Huguenots across France. The wars only concluded when Henry IV, himself a former Huguenot, issued the Edict of Nantes, promising official toleration of the Protestant minority, but under highly restricted conditions. Catholicism remained the official state religion, and the fortunes of French Protestants gradually declined over the next century, culminating in Louis XIV's Edict of Fontainebleau—which revoked the Edict of Nantes and made Catholicism the sole legal religion of France. In response to the Edict of Fontainebleau, Frederick William of Brandenburg declared the Edict of Potsdam, giving free passage to French Huguenot refugees, and tax free status to them for 10 years.
Нидерланды
Нидерландыдағы реформация, көптеген басқа елдерден өзгеше, Он жеті провинцияның билеушілері емес, көптеген халықтық қозғалыстармен басталды, ал олар континенттің басқа аймақтарынан келген протестант босқындарының келуімен нығайтылды. Реформацияның алғашқы онжылдықтарында аймақта анабаптистер қозғалысы танымал болғанымен, 1560 жылдардан бастап кальвинизм, Голланд реформаторлық шіркеуі түрінде, елдегі басым протестанттық дінге айналды. Испанияның Филипп II үкіметінің протестанттарды қатыгездікпен қуғындауы провинцияларда тәуелсіздікке ұмтылыс тудырды, бұл сексен жылдық соғысқа және, әрі қарай, көбінесе протестант Нидерланд Республикасының католиктік Оңтүстік Нидерландтан, яғни қазіргі Бельгиядан бөлінуіне әкелді.
The Reformation in the Netherlands, unlike in many other countries, was not initiated by the rulers of the Seventeen Provinces, but instead by multiple popular movements, which in turn were bolstered by the arrival of Protestant refugees from other parts of the continent. While the Anabaptist movement enjoyed popularity in the region in the early decades of the Reformation, Calvinism, in the form of the Dutch Reformed Church, became the dominant Protestant faith in the country from the 1560s onward. Harsh persecution of Protestants by the Spanish government of Philip II contributed to a desire for independence in the provinces, which led to the Eighty Years' War and eventually, the separation of the largely Protestant Dutch Republic from the Catholic dominated Southern Netherlands, the present day Belgium.
Венгрия
Венгрия Корольдігінің халқының көп бөлігі XVI ғасырда протестантизмді қабылдады. 1526 жылғы Мохач шайқасынан кейін венгр халқы үкіметтің оларды қорғауға бейілсіздігіне көңіл көшірді. Елде протестантизмнің таралуына Мартин Лютердің еңбектерін түсініп, аударған көптеген этникалық немістер көмектесті. Лютерандық дін неміс тілді халық арасында орнықты, ал кальвинизм этникалық венгрлер арасында кеңінен қабылданыс тапты. Көбінесе тәуелсіз болған солтүстік-батыста билеушілер мен дін қызметкерлері, енді түріктерге қарсы күреске кіріскен Габсбург монархиясының қорғауында, ежелгі католик дінін қорғады. Олар протестанттарды түрмеге жапты және мүмкіндігі болғанда өртке салды. Мұндай қатаң шаралар наразылық отын қоздырды. Протестанттардың басшылары Маттиас Биро Девай, Майкл Сштарай және Штефан Кис Сегеди болды. XVI ғасырдың соңында Венгрия халқының көп бөлігі протестанттардан құралған болуы мүмкін, бірақ XVII ғасырдағы Контрреформация күш-жігері патшалықтың көп бөлігін қайтадан католик дініне қайтарды. Маңызды протестант азшылығы сақталды, олардың көп бөлігі кальвиншілдік дінді ұстанды. 1558 жылы Трансильванияның Турдадағы диетасы католик және лютеран діндерін еркін ұстануға рұқсат берді, бірақ кальвинизмге тыйым салды. Он жыл өткен соң, 1568 жылы диета бұл еркіндікті кеңейтіп, «Ешкімге де өз діні үшін тұтқынға алу немесе елден қуу арқылы кімді де болса қорқытуға рұқсат етілмейді» деп жариялады. Төрт дін қабылданған діндер (recepta) деп жарияланды, ал православиелік христиандық «толеранттылықпен» қарастырылды (бірақ тастан православиелік шіркеулер салуға тыйым салынды). Венгрия отыз жылдық соғысқа қатысты, корольдық (Габсбург) Венгрия католик жағына, ал Трансильвания протестант жағына қосылды. 1604 және 1711 жылдар аралығында Габсбургтерге қарсы, яғни австриялықтарға қарсы (барлық христиан діндеріне тең құқықтар мен бостандық талап етіліп) бірнеше сәтті және сәтсіз көтерілістер болды; көтерілістер көбінесе Трансильваниядан ұйымдастырылды. XVII ғасырда Габсбургтердің шектеулі Контрреформация күш-жігері патшалықтың көп бөлігін қайтадан католик дініне қайтарды.
Much of the population of the Kingdom of Hungary adopted Protestantism during the sixteenth century. After the 1526 Battle of Mohács the Hungarian people were disillusioned by the inability of the government to protect them. The spread of Protestantism in the country was aided by its large ethnic German minority, which could understand and translate the writings of Martin Luther. While Lutheranism gained a foothold among the German speaking population, Calvinism became widely accepted among ethnic Hungarians. In the more independent northwest the rulers and priests, protected now by the Habsburg monarchy which had taken up the fight against the Turks, defended the old Catholic faith. They sent Protestants to prison and to the stake wherever they could. Such strong measures fanned the flames of protest. Leaders of the Protestants included Matthias Biro Devai, Michael Sztarai, and Stephen Kis Szegedi. Protestants likely formed a majority of Hungary's population at the close of the sixteenth century, but Counter Reformation efforts in the seventeenth century reconverted a majority of the kingdom to Catholicism. A significant Protestant minority remained, most of it adhering to the Calvinist faith. In 1558 the Transylvanian Diet of Turda declared free practice of both the Catholic and Lutheran religions, but prohibited Calvinism. Ten years later, in 1568, the Diet extended this freedom, declaring that "It is not allowed to anybody to intimidate anybody with captivity or expelling for his religion". Four religions were declared as accepted (recepta) religions, while Orthodox Christianity was "tolerated" (though the building of stone Orthodox churches was forbidden). Hungary entered the Thirty Years' War; with Royal (Habsburg) Hungary joining the catholic side, and Transylvania joining the Protestant side. There were a series of other successful and unsuccessful anti Habsburg, i. e. anti Austrian, (requiring equal rights and freedom for all Christian religions) uprisings between 1604 and 1711; the uprisings were usually organized from Transylvania. The constrained Habsburg Counter Reformation efforts in the seventeenth century reconverted the majority of the kingdom to Catholicism.
XIX ғасыр
Тарихшы Кеннет Скотт Латуретттің пікірінше, 19-шы ғасырдың басында протестантизмнің болашағы үмітсіз көрінген. Бұл Солтүстік-Батыс Еуропадағы аймақтық дін еді, ал АҚШ-та сирек қоныстанған жерлерде ғана таралған. Скандинавия, Нидерланды, Пруссия және әсіресе Ұлыбритания сияқты үкіметтермен тығыз байланыста болды. Бұл одақ тәуелсіздіктің құнына келді, себебі үкімет негізгі саясатты белгіледі, тіпті пасторлардың жалақысы және жаңа шіркеулердің орналасуы сияқты ең ұсақ мәселелерге дейін шешім қабылдады. Ағарту дәуірінің басым ағымдары рационализмді қолдады, ал көптеген протестант көшбасшылары деизмнің бір түрін уағыздады. Тарихи және антропологиялық зерттеулердің жаңа әдістері, сондай-ақ геология және биология ғылымдары Киелі кітаптардағы оқиғаларды сөзсіз қабылдауға кедергі келтірді. Индустрияландыру теріс фактор болды, өйткені қалаға көшіп келген жұмысшылар көбінесе шіркеуге қатыспады. Шіркеу мен дінсіздер арасындағы алшақтық жылдам өсті, социализм мен либерализм негізіндегі секулярлық күштер діннің беделін төмендетті. Бұл теріс күштерге қарамастан, 1900 жылға қарай протестантизм керемет тірілік күшін көрсетті. Ағартушылық рационализмнен бас тартып, протестанттар романтизмді қабылдады, оның назары жеке тұлға мен көрінбейтін нәрселерге аударған. Фридрих Шлейермахер, Сорен Кьеркегор, Альбрехт Рицхль және Адольф фон Харнак ұсынған жаңа идеялар теологияның интеллектуалдық күшін қайта жаңғыртты. Аугсбург, Гейдельберг және Вестминстерлік жарнамалар сияқты тарихи сенімдерге көбірек мән берілді. Еуропадағы пьетізм және Ұлыбританиядағы евангелизмнің қозғалыстары кеңінен тарады, соның нәтижесінде діндарлар формальдылық пен рәсімдерге емес, Мәсіхпен жеке қарым-қатынасқа негізделген ішкі сезімталдыққа көшті. Типикалық протестанттың діни көзқарасынан алғанда, шіркеу мен рәсімге қарағанда жеке тұлғаға басымдық берілген, діни сенімдердің жекеленуіне қатысты маңызды өзгерістер болып жатты. 19-шы ғасырдың соңындағы рационализм жойылды және жеке тұлғаның психологиясы мен сезімдеріне, әсіресе күнәлілік, құтқарылу және христиан дінінің құпиялары мен аяндары туралы ойларға жаңа назар аударылды. Пьетистік қайта жандану протестанттар арасында кең таралды. Білім беру және құлдық, алкоголизм және кедейлік сияқты әлеуметтік жамандықтарға қарсы күрес сияқты әлеуметтік қызметтер жаңа мүмкіндіктер ұсынды. Ең бастысы, бүкіл әлемдік миссионерлік қызмет жоғары бағаланатын мақсатқа айналды және Ұлыбритания, Германия және Голландия империяларымен тығыз ынтымақтастықта сәттілікке жетті.
Historian Kenneth Scott Latourette argues that the outlook for Protestantism at the start of the 19th century was discouraging. It was a regional religion based in northwestern Europe, with an outpost in the sparsely settled United States. It was closely allied with government, as in Scandinavia, the Netherlands, Prussia, and especially Great Britain. The alliance came at the expense of independence, as the government made the basic policy decisions, down to such details as the salaries of ministers and location of new churches. The dominant intellectual currents of the Enlightenment promoted rationalism, and most Protestant leaders preached a sort of deism. Intellectually, the new methods of historical and anthropological study undermine automatic acceptance of biblical stories, as did the sciences of geology and biology. Industrialization was a strongly negative factor, as workers who moved to the city seldom joined churches. The gap between the church and the unchurched grew rapidly, and secular forces, based both in socialism and liberalism undermined the prestige of religion. Despite the negative forces, Protestantism demonstrated a striking vitality by 1900. Shrugging off Enlightenment rationalism, Protestants embraced romanticism, with the stress on the personal and the invisible. Fresh ideas as expressed by Friedrich Schleiermacher, Soren Kierkegaard, Albrecht Ritschl and Adolf von Harnack restored the intellectual power of theology. There was more attention to historic creeds such as the Augsburg, the Heidelberg, and the Westminster confessions. The stirrings of pietism on the Continent, and evangelicalism in Britain expanded enormously, leading the devout away from an emphasis on formality and ritual and toward an inner sensibility toward personal relationship to Christ. From the religious point of view of the typical Protestant, major changes were underway in terms of a much more personalized religiosity that focused on the individual more than the church or the ceremony. The rationalism of the late 19th century faded away, and there was a new emphasis on the psychology and feeling of the individual, especially in terms of contemplating sinfulness, redemption, and the mysteries and the revelations of Christianity. Pietistic revivals were common among Protestants. Social activities, in education and in opposition to social vices such as slavery, alcoholism and poverty provided new opportunities for social service. Above all, worldwide missionary activity became a highly prized goal, proving successful in close cooperation with the imperialism of the British, German, and Dutch empires.
Ұлыбритания
Англияда англикандықтар өзінің тарихи католиктік мұрасының құрамдас бөліктерін баса көрсетті, сол себепті Жоғары шіркеу өкілдері төменгі шіркеу евангелистерінің қарсылығына қарамастан, киім-кешек пен құрбандық иіссуларын өздерінің рәсімдеріне қайта енгізді. Оксфорд қозғалысы Англия шіркеуіне (Англокатолицизмді қараңыз) дәстүрлі католиктік сенім мен тәжірибені қайта жаңартуды қолдаған кезде, монастырьлық өмірді қалпына келтіру қажеттігі сезілді. Англиялық дін қызметкері Джон Генри Ньюман 1840 жылдары Оксфорд маңындағы Литтлморда ерлер қауымын құрды. Осыдан бастап Англикандық қауымда монахтар, францискан монахтары, әйел бауырлар мен монахтар қауымдары құрылды. 1848 жылы Ана Присцилла Лидия Селлон Англикандық қайырымдылық сестерін құрды және Англия реформациясынан бері Англикандық қауымда діни уәде берген алғашқы әйел атанды. 1840 жылдардан бастап және одан кейінгі жүз жыл бойы Ұлыбританияда, Америкада және басқа да елдерде ерлер мен әйелдер үшін діни ордендер көбейді.
In England, Anglicans emphasized the historically Catholic components of their heritage, as the High Church element reintroduced vestments and incense into their rituals, against the opposition of Low Church evangelicals. As the Oxford Movement began to advocate restoring traditional Catholic faith and practice to the Church of England (see Anglo Catholicism), there was felt to be a need for a restoration of the monastic life. Anglican priest John Henry Newman established a community of men at Littlemore near Oxford in the 1840s. From then forward, there have been many communities of monks, friars, sisters, and nuns established within the Anglican Communion. In 1848, Mother Priscilla Lydia Sellon founded the Anglican Sisters of Charity and became the first woman to take religious vows within the Anglican Communion since the English Reformation. From the 1840s and throughout the following hundred years, religious orders for both men and women proliferated in Britain, America and elsewhere.
Германия
Германияда дінді өзгертетін екі маңызды оқиға болды. Бүкіл елде ірі лютеран және кіші реформат протестант шіркеулерін біріктіру қозғалысы күш алды. Баден, Нассау және Бавариядағы шіркеулердің өздері осыны іске асырды. Алайда, Пруссия королі Фридрих Вильгельм III ешқандай кеңес жүргізбей, тек өзінің шарттарымен бірігуді басқаруға ниеттенді. Оның мақсаты – протестант шіркеулерін біріктіру, сондай-ақ бірыңғай стандартталған діни рәсімдерді, ұйымдастыруды және тіпті архитектураны енгізу болатын. Ұзақ мерзімді мақсаты – барлық протестант шіркеулерін толыққанды орталықтандырылған патшалық бақылауына алу еді. Бірнеше онжылдықтар бойы жарияланған бірқатар жарлықтар арқылы Пруссия одағының шіркеуі құрылды, ол көптеген лютерандар мен азырақ реформат протестанттарын біріктірді. Пруссия үкіметі енді шіркеу істерін толық бақылауда ұстады, ал корольдің өзі жетекші епископ ретінде мойындалды. Бірлікке қарсылық Силезиядағы «Ескі лютерандардан» туды, олар Лютер заманынан бері сақтап келген діни және діни рәсімдеріне берік ұстанып қалды. Үкімет оларды басып тастауға тырысты, сондықтан олар жасырын күреске көшті. Он мыңдаған адам Оңтүстік Австралияға, әсіресе АҚШ-қа көшіп кетті, онда олар консервативті діни ұйым ретінде әлі де жұмыс істеп келе жатқан Миссури Синодын құрды. Соңында 1845 жылы жаңа король Фридрих Вильгельм IV жалпы кешірім жариялап, Ескі лютерандарға тек номиналды үкімет бақылауымен жеке шіркеу қауымдастығын құруға рұқсат берді.
Two main developments reshaped religion in Germany. Across the land, there was a movement to unite the larger Lutheran and the smaller Reformed Protestant churches. The churches themselves brought this about in Baden, Nassau, and Bavaria. However, in Prussia King Frederick William III was determined to handle unification entirely on his own terms, without consultation. His goal was to unify the Protestant churches, and to impose a single standardized liturgy, organization and even architecture. The long term goal was to have fully centralized royal control of all the Protestant churches. In a series of proclamations over several decades the Church of the Prussian Union was formed, bringing together the more numerous Lutherans, and the less numerous Reformed Protestants. The government of Prussia now had full control over church affairs, with the king himself recognized as the leading bishop. Opposition to unification came from the "Old Lutherans" in Silesia who clung tightly to the theological and liturgical forms they had followed since the days of Luther. The government attempted to crack down on them, so they went underground. Tens of thousands migrated, to South Australia, and especially to the United States, where they formed the Missouri Synod, which is still in operation as a conservative denomination. Finally in 1845 a new king Frederick William IV offered a general amnesty and allowed the Old Lutherans to form a separate church association with only nominal government control.
Ұлы оянулар
"Ұлы оянулар" – 1730 жылдары басталган американ діни тарихындағы тез және айқын діни жаңару кезеңдері.
The "Great Awakenings" were periods of rapid and dramatic religious revival in American religious history, beginning in the 1730s.
Бірінші Ұлы ояну
"Бірінші Ұлы ояну" (немесе кейде "Ұлы ояну") – 1730-1740 жылдары американдық колонияларды шарлаған, американ дініне мәңгілік әсер еткен протестанттар арасындағы діни ынтақ толқыны. Ол дәстүрлі реформаланған қасиеттерге – Құдайға ұнамды уағыз айтуға, қарапайым діни рәсімдерге және жеке күнә сезіміне, сондай-ақ Иса Мәсіх арқылы құтылуға баса назар аударды. Бұл, тыңдаушылардың (бұрыннан шіркеу мүшелерінің) санасына терең әсер еткен күшті уағыздардың нәтижесі болды. Тарихшы Сидней Э. Ахлстром оны "ұлы халықаралық протестанттық қозғалысының" бір бөлігі деп қарастырды, ол Германиядағы пиетизмді, Евангелиялық жаңаруды және Англиядағы методизмді де тудырды. Ол конгрегациялық, пресвитериандық, голландтық реформаланған және неміс реформаланған конфессияларын қайта құруға зор ықпал етті, сонымен қатар баптист және методист конфессияларын нығайтты. Ол құлдарға христиан дінін жеткізді және Жаңа Англиядағы қалыптасқан билікке қарсы шыққан ақиқат күнінің (апокалиптикалық) оқиғасы болды. Ол дәстүрлі ритуалдар мен доктринаны сақтауға талап еткен дәстүршілдер мен жаңа жаңғырушылар арасында ашу мен бөлінуге себеп болды. Англикандықтар мен квакерлерге тиімді әсері болған жоқ. 1800 жылдар шамасында басталған Екінші Ұлы оянудан айырмашылығы, ол дінсіздерге емес, бұрыннан шіркеу мүшелеріне бағытталды. Ол олардың діни рәсімдерін, құдайшылдықтарын және өзіне қатысты саналарын өзгертті. Уағыздардың жаңа стилі және адамдардың сенімді өмірде қолдану тәсілі Америкадағы дінге жаңа тыныс берді. Адамдар өз діндеріне құмарлықпен және эмоционалды түрде қатысты, тек ақыл-ойлық пікірталасқа пассивті түрде құлақ қоймай, сырттан қарайтын болды. Осы жаңа стильді қолданған пасторлар әдетте "жаңа нұрлар" деп аталды, ал ескі пасторлар "ескі нұрлар" деп аталды. Адамдар Киелі кітапты үйде оқуды бастады, бұл діни әдептер туралы халықты хабардар етудің орталықтандырылмаған тәсіліне әкелді және протестанттық реформация кезінде Еуропада болған жекелену тенденцияларына ұқсас болды.
The "First Great Awakening" (or sometimes "The Great Awakening") was a wave of religious enthusiasm among Protestants that swept the American colonies in the 1730s and 1740s, leaving a permanent impact on American religion. It emphasized the traditional Reformed virtues of Godly preaching, rudimentary liturgy, and a deep sense of personal guilt and redemption by Christ Jesus. It resulted from powerful preaching that deeply affected listeners (already church members). Historian Sydney E. Ahlstrom saw it as part of a "great international Protestant upheaval" that also created Pietism in Germany, the Evangelical Revival, and Methodism in England. It had a major impact in reshaping the Congregational, Presbyterian, Dutch Reformed, and German Reformed denominations, and strengthened the small Baptist and Methodist denominations. It brought Christianity to the slaves and was an apocalyptic event in New England that challenged established authority. It incited rancor and division between the traditionalists who insisted on ritual and doctrine and the new revivalists. It had little impact on Anglicans and Quakers. Unlike the Second Great Awakening that began about 1800 and which reached out to the unchurched, the First Great Awakening focused on people who were already church members. It changed their rituals, their piety, and their self awareness. The new style of sermons and the way people practiced their faith breathed new life into religion in America. People became passionately and emotionally involved in their religion, rather than passively listening to intellectual discourse in a detached manner. Ministers who used this new style of preaching were generally called "new lights", while the preachers of old were called "old lights". People began to study the Bible at home, which effectively decentralized the means of informing the public on religious manners and was akin to the individualistic trends present in Europe during the Protestant Reformation.
Екінші Ұлы ояну
"Екінші Ұлы Ояну" (1790–1840 жылдар) – Америка Құрама Штаттары тарихындағы екінші ірі діни жаңару. 18 ғасырдағы "Бірінші Ұлы Оянудан" өзгешелігі, ол шіркеуге қатыспайтын адамдарға бағытталды және оларға жандану жиындарында сезілгендей, жеке құтқарылудың терең сезімін сіңіруге тырысты. Бұл ояну мормондар және қасиеттілік қозғалысы сияқты топтардың пайда болуына да түрткіс болды. Көшбасшыларының арасында Чарльз Грандисон Финни, Лайман Бичер, Бартон В. Стоун, Питер Картрайт және Джеймс Финли есімдері бар. Жаңа Англияда дінге қызығушылықтың қайта жандануы әлеуметтік белсенділіктің күшеюіне әкелді. Батыс Нью-Йоркте жандану рухы Реставрация қозғалысының, соңғы күнгі қасиеттілер қозғалысының, адвентизмнің және қасиеттілік қозғалысының тууына ықпал етті. Әсіресе батыста – Кентукки штатындағы Кейн Ридж және Теннессиде – жандану методистер мен баптистерді нығайтты және Америкаға діни өрнектің жаңа түрін әкелді – шотландтық лагерьтік жиын. "Екінші Ұлы Ояну" шекаралық аймақтарда кеңіректе тарады, жаңа мемлекеттің өмірінде Құдайға орын табуға деген ұлы құштарлық, Киелі кітапты жаңаша түсіндіруге көзқарас және шынайы руханиятқа деген ынтаның жұқпалы тәжірибесімен қоректенді. Бұл жанданулар тараған сайын, сол кездегі протестанттық секталарға жаңа мүшелерді жинады. Алайда, жанданулар ақырында діни ағымдардың шекарасынан еркін өтіп, дерлік бірдей нәтижелерге жетті және бұл секталарға адал жанданушыларды ұстап тұрған байланыстарды бұзуға бұрынғыдан да күшті әсер етті. Осының салдарынан, жанданулар евангелистік шіркеулерге, әсіресе сол кезде көптеген евангелистік шіркеулерде номиналды түрде қабылданған немесе кем дегенде төзімділікпен қараған кальвинизм іліміне наразылықтың күшеюімен бірге жүрді. Көптеген жағдайларда, бұл қозғалыстар қалпына келтіруші көзқараспен, сол кездегі қазіргі христиандықты нағыз, бастапқы христиандықтан бұрғылау деп есептеді. Бұл топтар протестанттық конфессиялық және дәстүрлі христиандық сенімдерін жоққа шығарып, христиандықты бастапқы күйіне қайтаруға тырысты.
The "Second Great Awakening" (1790–1840s) was the second great religious revival in United States history and, unlike the First Great Awakening of the 18th century, focused on the unchurched and sought to instill in them a deep sense of personal salvation as experienced in revival meetings. It also sparked the beginnings of groups such as the Mormons and the Holiness movement. Leaders included Charles Grandison Finney, Lyman Beecher, Barton W. Stone, Peter Cartwright and James Finley. In New England, the renewed interest in religion inspired a wave of social activism. In western New York, the spirit of revival encouraged the emergence of the Restoration Movement, the Latter Day Saint movement, Adventism and the Holiness movement. In the west especially—at Cane Ridge, Kentucky and in Tennessee—the revival strengthened the Methodists and the Baptists and introduced into America a new form of religious expression—the Scottish camp meeting. The Second Great Awakening made its way across the frontier territories, fed by intense longing for a prominent place for God in the life of the new nation, a new liberal attitude toward fresh interpretations of the Bible, and a seemingly contagious experience of zeal for authentic spirituality. As these revivals spread, they gathered converts to Protestant sects of the time. However, the revivals eventually moved freely across denominational lines, with practically identical results, and went farther than ever toward breaking down the allegiances which kept adherents to these denominations loyal to their own. Consequently, the revivals were accompanied by a growing dissatisfaction with Evangelical churches and especially with the doctrine of Calvinism, which was nominally accepted or at least tolerated in most Evangelical churches at the time. Various unaffiliated movements arose that were often restorationist in outlook, considering contemporary Christianity of the time to be a deviation from the true, original Christianity. These groups attempted to transcend Protestant denominationalism and orthodox Christian creeds to restore Christianity to its original form.
Үшінші Ұлы ояну
"Үшінші Ұлы ояну" – 1850-ші жылдардың соңынан 1900 жылға дейінгі американ тарихындағы діни белсенділік кезеңі. Ол пьетистік протестанттық бағыттарға әсер етті және күшті әлеуметтік белсенділік сезімін қалыптастырды. Ол Мәсіхтің екінші келуі адамзат бүкіл жерді реформалағаннан кейін болады деген мыңжылдықтан кейінгі теологиядан күш алды. Әлеуметтік Евангелие қозғалысы және дүниежүзілік миссионерлік қозғалыс осы оянудан күш алды. Қасиеттілік қозғалысы, Назарет қозғалысы және Христиандық ғылым сияқты жаңа топтар пайда болды. Маңызды тұлғалар: Двайт Л. Муди, Ира Д. Санки, Уильям Бут және Кэтрин Бут (Құтқарылу армиясының негізін қалаушылары), Чарльз Сперджон және Джеймс Коги. Хадсон Тейлор Қытай ішкі миссиясын бастады, ал Томас Джон Барнардо жетімдер үйін құрды. Кесуик конвенциясы британдық қасиеттілік қозғалысынан туындады, қасиеттілік, бірлік және дұға өмір салтын насихаттады. Мэри Бейкер Эдди Христиандық ғылымды ұсынды, ол көптеген жақтастар жинады. 1880 жылы Құтқарылу армиясы Америкаға келді. Оның теологиясы Екінші Ұлы ояну кезеңіндегі идеалдарға негізделгенімен, кедейлікке назар аударуы Үшінші оянуға тән еді. 1876 жылы Феликс Адлер Нью-Йоркте Этикалық мәдениет қоғамын құрды, ол реформалық яһудилерді қызықтырды. Чарльз Тейз Расселл қазірде Ехоба куәгерлері деп аталатын Киелі кітапты зерттеушілер қозғалысын құрды. Чикагодағы Джейн Аддамстың Хулл Хаусы орталығы болды, ол елді мекендер қозғалысына және әлеуметтік жұмысқа зор әсер етті, бұл Толстойдың христиандық идеализмін қайта қарауының нәтижесі болды. Солтүстік Америкада осы оянудан туындаған соңғы қозғалыс Пентикостшылдық болды, оның тамыры методист, Веслиан және қасиеттілік қозғалыстарында жатыр және ол 1906 жылы Лос-Анджелестегі Азуза көшесінде басталды. Пентикостшылдық кейіннен Харизмалық қозғалысқа әкелді.
The "Third Great Awakening" was a period of religious activism in American history from the late 1850s to the 1900s. It affected pietistic Protestant denominations and had a strong sense of social activism. It gathered strength from the postmillennial theology that the Second Coming of Christ would come after mankind had reformed the entire earth. The Social Gospel Movement gained its force from the Awakening, as did the worldwide missionary movement. New groupings emerged, such as the Holiness movement, Nazarene movement, and Christian Science. Significant names include Dwight L. Moody, Ira D. Sankey, William Booth and Catherine Booth (founders of the Salvation Army), Charles Spurgeon and James Caughey. Hudson Taylor began the China Inland Mission and Thomas John Barnardo founded orphanages. The Keswick Convention movement began out of the British Holiness movement, encouraging a lifestyle of holiness, unity and prayer. Mary Baker Eddy introduced Christian Science, which gained a national following. In 1880, the Salvation Army denomination arrived in America. Although its theology was based on ideals expressed during the Second Great Awakening, its focus on poverty was of the Third. The Society for Ethical Culture was established in New York City in 1876 by Felix Adler which attracted a Reform Jewish clientele. Charles Taze Russell founded a Bible Student movement now known as The Jehovah's Witnesses
With Jane Addams's Hull House in Chicago as its center, the settlement house movement and the vocation of social work were deeply influenced by the Tolstoyan reworking of Christian idealism. The final group to emerge from this awakening in North America was Pentecostalism, which had its roots in the Methodist, Wesleyan, and Holiness movements, and began in 1906 on Azusa Street, in Los Angeles. Pentecostalism would later lead to the Charismatic movement.
20 ғасыр
ХХ ғасырдағы протестанттық христиандықтың ерекшелігі – үдемелі фрагментация болды. Осы ғасырда либералдық және консервативтік бағыттардың жаңа топтары пайда болды, сондай-ақ Батыс қоғамында діннен қол үзгендік кеңінен тарады. Рим-католик шіркеуі жаңару үшін көптеген реформалар жүргізді. Миссионерлер Қиыр Шығысқа белсенділік танытып, Қытай, Тайвань, Корея және Жапонияда жаңа ізбасарлар тапты. Сонымен қатар, коммунистік Шығыс Еуропа мен Кеңес Одағында мемлекет тарапынан қолдау тапқан атеизм көптеген Шығыс православие христиандарын Батыс Еуропа мен АҚШ-қа әкелді, нәтижесінде Батыс және Шығыс христиандығы арасындағы байланыс күрт артты. Дегенмен, шіркеуге барушылардың саны Батыс Еуропада Шығыс Еуропаға қарағанда көбірек азайды. Христиан экуменизмі 1910 жылы Эдинбургте өткен миссионерлік конференцияда басталып, Католик шіркеуінің Екінші Ватикан кеңесінен (1962–1965 жж.) кейін қарқынын күшейтті. Литургиялық қозғалыс католик және протестант христиандарының арасында, әсіресе англикандықтарда маңызды рөл атқарды. ХХ ғасырда пайда болған тағы бір қозғалыс – христиандық анархизм, ол шіркеуді, мемлекетті немесе Құдайдан басқа кез келген билікті мойындамайды. Олар көбінесе абсолютті бейбітшілікке сенеді. Бұл қозғалыстың бастауы Лео Толстойдың 1894 жылы жарық көрген «Құдайдың патшалығы сіздің ішіңізде» атты кітабы деп саналады. Алайда, оның радикалды саяси көзқарастарының салдарынан, оның ықпалы көбінесе жоғары білімді адамдармен, әсіресе бұрынғы гуманистік көзқарастары барлармен шектелді; христиандық анархистердің институционализмге деген түбегейлі қарсылығы да осы философияның кеңінен қабылдануына кедергі келтірді. 1950 жылдары Америкадағы евангелистік шіркеудің өркендеуі байқалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі АҚШ-тағы гүлдену шіркеуге де әсер етті. «Морфологиялық фундаментализм» деп қарапайым түрде айтылғанымен, бұл термин нақты физикалық өзгерістерді дәл сипаттайды. Көптеген шіркеу ғимараттары салынды және евангелистік шіркеудің қызметі осы кеңейген физикалық өсіммен бірге дамыды.
Protestant Christianity in the 20th century was characterized by accelerating fragmentation. The century saw the rise of both liberal and conservative splinter groups, as well as a general secularization of Western society. The Roman Catholic Church instituted many reforms in order to modernize. Missionaries also made inroads in the Far East, establishing further followings in China, Taiwan, Korea, and Japan. At the same time, state promoted atheism in Communist Eastern Europe and the Soviet Union brought many Eastern Orthodox Christians to Western Europe and the United States, leading to greatly increased contact between Western and Eastern Christianity. Nevertheless, church attendance declined more in Western Europe than it did in the East. Christian ecumenism grew in importance, beginning at the Edinburgh Missionary Conference in 1910, and accelerated after the Second Vatican Council (1962–1965) of the Catholic Church. The Liturgical Movement became significant in both Catholic and Protestant Christianity, especially in Anglicanism. Another movement which grew up over the 20th century was Christian anarchism which rejects the church, state or any power other than God. They usually believe in absolute nonviolence. Leo Tolstoy's book The Kingdom of God is Within You published in 1894, is believed to be the catalyst for this movement. Because of its extremist political views, however, its appeal has been largely limited to the highly educated, especially those with erstwhile humanist sentiments; the thoroughgoing aversion to institutionalism on Christian anarchists' part has also hindered acceptance of this philosophy on a large scale. The 1950s saw a boom in the Evangelical church in America. The post–World War II prosperity experienced in the U. S. also had its effects on the church. Although simplistically referred to as "morphological fundamentalism", the phrase nonetheless accurately describes the physical developments experienced. Church buildings were erected in large numbers, and the Evangelical church's activities grew along with this expansive physical growth.
Пятидесятницалық қозғалысы
ХХ ғасырдағы христиандықтың тағы бір дамуы – қазіргі заманғы Пятидесятничество қозғалысының өркендеуі болды. Оның тамыры 1900 жылға дейін жетеді, бірақ оның нақты тууы 20 ғасырға жатқызылады. Методтық және Веслиандық бастаулардан өркендеген бұл қозғалыс АҚШ-тың Калифорния штатындағы Лос-Анджелес қаласындағы Азуза көшесіндегі қалалық миссияда өткен жиналыстарда пайда болды. Одан әлемнің түкпір-түкпіріне тарады, оны сол жерде Құдайдың керемет күштерін сезінген адамдар жеткізді. Мұндай Пятидесятникке ұқсас көріністер христиандық тарихы бойында үнемі байқалған – мысалы, АҚШ-та басталған екі Ұлы ояну сияқты. Дегенмен, Азуза көшесі қазіргі Пятидесятничество қозғалысының бастауы ретінде кеңінен мойындалған. Пятидесятничество, өз кезегінде, бұрыннан қалыптасқан діни ұйымдардың ішінде Харизматикалық қозғалысты тудырды және Батыс христиандығындағы маңызды күш ретінде қала береді.
Another development in 20th century Christianity was the rise of the modern Pentecostal movement. Although its roots predate the year 1900, its actual birth is commonly attributed to the 20th century. Sprung from Methodist and Wesleyan roots, it arose out of meetings at an urban mission on Azusa Street in Los Angeles, California. From there it spread around the world, carried by those who experienced what they believed to be miraculous moves of God there. These Pentecost like manifestations have steadily been in evidence throughout the history of Christianity—such as seen in the two Great Awakenings that started in the United States. However, Azusa Street is widely accepted as the fount of the modern Pentecostal movement. Pentecostalism, which in turn birthed the Charismatic movement within already established denominations, continues to be an important force in western Christianity.
Модернизм, фундаментализм және неоортодоксия
Ағартушылық дәуірінің ғылыми және мәдени ықпалының радикалды салдары протестант шіркеулерінде, әсіресе 19 ғасырда сезіле бастады. Либералды христиандық, әсіресе 19 ғасырдағы Германиядағы көптеген теологтардың еңбегімен көрініс берді, шіркеулерді модернизмнің кең революциясымен қатар алып жүруге тырысты. Осының нәтижесінде Киелі кітапқа жаңа сынды көзқарастар қалыптасты, қоғамдағы діннің рөліне қатысты жаңа пікірлер пайда болды және христиандық ортодоксияның дәстүрлі анықтамаларына күмән тудыруға жаңа мүмкіндіктер ашылды. Осы өзгерістерге жауап ретінде христиан фундаментализмі пайда болды, ол философиялық гуманизмнің радикалды ықпалын жоққа шығаруға бағытталған қозғалыс болды, себебі ол христиан дініне әсер ете бастаған еді. Фундаменталистер, әсіресе Киелі кітапты түсіндіруге қатысты сынды көзқарастарды басып тастауға және атеистік ғылыми көзқарастардың шіркеулерге енуіне тосқауыл қоюға тырысты. Олар тарихи христиандықтан алыстауға қарсы тұрудың әртүрлі тәуелсіз қозғалыстары ретінде пайда болды. Уақыт өте келе, фундаменталистік-евангелистік қозғалыс екі негізгі бағытқа бөлінді: біріне «фундаменталист» атауы берілді, ал екіншісіне, орташа бағытты ұстанатындарға «евангелист» деген ат қойылды. Бұл екі қозғалыс та ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде пайда болғанмен, қазіргі таңда евангелисттердің көп бөлігі әлемнің басқа аймақтарында тұрады. Либерализм мен фундаментализмнен өзге, үшінші, бірақ аз танымал бағыт – неоортодоксалдық қозғалыс болды. Ол либерализмге қарағанда Киелі жазбаларға жоғары мән берді, бірақ христиан дінінің негізгі ілімдерін Киелі кітаптың шабыттанған теорияларымен байланыстырмады. Шын мәнінде, осы бағыттың өкілдері либералдар мен консерваторлар арасындағы дау-жанжалдарды христиандық шәкірттік міндеттерінен алшақтатушы қауіпті фактор деп сынады. Бұл ой-пікірлердің қайнар көзі 20 ғасырдың басында Германияда үшінші рейхтің өркендеуі және Еуропаның саяси және діни тұрақсыздығы кезінде пайда болды, бұл жағдай екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде одан әрі ушықты. Неоортодоксалдықтың күрделі, диалектикалық аргументтері мен ойлау әдістері американдық ойшылдар мен дін қызметкерлеріне көбінесе түсініксіз болды, сондықтан олар оны реалистік емес деп толығымен қабылдамады немесе теологияның сол немесе оң қанатты бағыттарына жатқызып жіберді. Швейцариялық реформат пасторы және профессоры Карл Барт, Сорен Кьеркегор және Франц Овербек сияқты ойшылдардың бұрынғы сындық ескертулеріне сүйене отырып, осы қозғалысты құрды. Гитлер режимін құлатуға тырысқаны үшін нацистер өлтірген Дитрих Бонхоффер осы бағытты қолдады; оның классикалық «Шәкірттіктің құны» неоортодоксалдық ұстанымның ең танымал және қолжетімді тұжырымы болып саналады.
As the more radical implications of the scientific and cultural influences of the Enlightenment began to be felt in Protestant churches, especially in the 19th century, Liberal Christianity, exemplified especially by numerous theologians in Germany in the 19th century, sought to bring the churches alongside of the broad revolution that Modernism represented. In doing so, new critical approaches to the Bible were developed, new attitudes became evident about the role of religion in society, and a new openness to questioning the nearly universally accepted definitions of Christian orthodoxy began to become obvious. In reaction to these developments, Christian fundamentalism was a movement to reject the radical influences of philosophical humanism, as this was affecting the Christian religion. Especially targeting critical approaches to the interpretation of the Bible, and trying to blockade the inroads made into their churches by atheistic scientific assumptions, the fundamentalists began to appear in various denominations as numerous independent movements of resistance to the drift away from historic Christianity. Over time, the Fundamentalist Evangelical movement has divided into two main wings, with the label Fundamentalist following one branch, while Evangelical has become the preferred banner of the more moderate movement. Although both movements primarily originated in the English speaking world, the majority of Evangelicals now live elsewhere in the world. A third, but less popular, option than either liberalism or fundamentalism was the neo orthodox movement, which generally affirmed a higher view of Scripture than liberalism but did not tie the main doctrines of the Christian faith to precise theories of Biblical inspiration. If anything, thinkers in this camp denounced such quibbling between liberals and conservatives as a dangerous distraction from the duties of Christian discipleship. This branch of thought arose in the early 20th century in the context of the rise of the Third Reich in Germany and the accompanying political and ecclesiastical destabilization of Europe in the years before and during World War II. Neo orthodoxy's highly contextual, dialectical modes of argument and reasoning often rendered its main premises incomprehensible to American thinkers and clergy, and it was frequently either dismissed out of hand as unrealistic or cast into the reigning left or right wing molds of theologizing. Karl Barth, a Swiss Reformed pastor and professor, brought this movement into being by drawing upon earlier criticisms of established (largely modernist) Protestant thought made by the likes of Søren Kierkegaard and Franz Overbeck. Dietrich Bonhoeffer, murdered by the Nazis for allegedly taking part in an attempt to overthrow the Hitler regime, adhered to this school of thought; his classic The Cost of Discipleship is likely the best known and accessible statement of the neo orthodox position.
Евангелизм
АҚШ және әлемнің басқа елдерінде протестанттық тармақтардың евангелистік қанатының айқын өсуі байқалады, әсіресе евангелистік бағыттағыларының, ал либералды негізгі шіркеулердің оған сәйкес кемуі де көзге түседі. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін либерализм американдық шіркеудің ең жылдам дамитын саласы болды. Дене ағымдарының либералды қанаттары күшейді, көптеген семинарияларда либералды көзқарас оқытылып, таратылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Американың семинариялары мен шіркеу құрылымындағы бағыт консервативті лагерьге қарай бұрыла бастады. Семинарияларға және басқа да теологиялық білім беру бағдарламаларына түсетін жаңа студенттер бұрынғы буынға қарағанда консервативті көзқарастарды көрсетті. 1940-1950 жылдардағы нео-евангелистік қозғалыс кең таралған әсерге ие болды. АҚШ-тың оңтүстігінде Билли Грэм сияқты көшбасшылармен ұсынылған орташа нео-евангелистер фундаментализмнің қатал уағызшыларының стереотипін ығыстырып, айтарлықтай өсімге қол жеткізді. Стереотиптер біртіндеп өзгерді. Джерри Фалвелл сияқтылар көптеген фундаменталистердің көзінде сенімділігін сақтап қана қоймай, евангелист ретінде беделді мәртебеге де ие болды. Евангелизм – біртұтас, бірыңғай құрылым емес. Евангелистік шіркеулер мен олардың жақтастарының стереотиптік бейнесін жасау қиын. Көпшілігі фундаменталист емес, дегенмен көптеген адамдар әлі де өзін солай атайды. Евангелистік еместермен ынтымақтастыққа ашықтық, саяси шешімдерде және әлеуметтік немесе ғылыми мәселелерде Киелі кітапты қолдану, тіпті Киелі кітаптың қатесіздігі туралы мәселелерде әртүрлі пікірлер болды. Дегенмен, бұл қозғалыс евангелист атауын тарихи христиандық сенімді ұстанатындарға, кейбір адамдар айтқандай, палеоортодоксияға мойынсұнушылар үшін сақтап қалды. Өздерін «орташа евангелисттер» деп атайтындар (қоғамның жалпылығына қарағанда консервативті саналады) тарихи христиандық сенімнің негізгі қағидаларын ұстанып келеді. Тіпті «либералды» евангелисттер де өзінің теологиялық көзқарасынан емес, азаматтық, әлеуметтік немесе ғылыми тұрғыдан прогрессивті екенін көрсету үшін осылай атайды. Пентикосталдардың евангелист саналатыны туралы пікірталас бар. Олардың тамырлары пиетизм мен қасиеттілік қозғалысында даусыз евангелистік, бірақ олардың доктриналық ерекшеліктері дәстүрлі евангелисттерден өзгеше, олар Құдайдан жеке аян күтуі аз және пентикосталдардың кереметтер, періштелер және джендерлер туралы көзқарасынан ерекшеленеді. Әдетте, пентикосталдарды евангелист лагеріне қосатындарды оларға қарсылар жаңа евангелисттер деп атайды. Ұлттық евангелистік қауымдастық пен Евангелистік одақта көптеген үштік пентикосталдық тармақтар мүшелікке кіреді. Евангелистік қауымдастыққа салыстырмалы түрде кеш қабылданған тағы бір шіркеу – Жетіінші күн адвентистері. Евангелисттер Билли Грэм, Чак Колсон, Дж. Вернон МакГи, Джон Макартур, Дж. И. Пакер, Джон Р. В. Стотт, Пэт Робертсон, Джимми Картер және т.б. сияқты әртүрлі тұлғаларды қамтиды, сондай-ақ Даллас теологиялық семинариясы (Даллас), Гордон Конвелл теологиялық семинариясы (Бостон), Тринити евангелистік діни мектебі (Чикаго), Мастерлер семинариясы (Калифорния), Уитон колледжі (Иллинойс), Христиандық коалиция, Христиандық елшілігі (Иерусалим) сияқты евангелистік институттарды да қамтиды. Евангелистік қауымдастықтың әртүрлілігіне қарамастан, барлық евангелисттерді біріктіретін ортақ байланыстар әлі де көзге түседі. Оларға Киелі кітапқа жоғары бағалау, Мәсіхтің құдайлығына, үштікке, сенім арқылы ғана рақым арқылы құтқарылу және Мәсіхтің тәндік қайта тірілуіне сенім кіреді.
In the U. S. and elsewhere in the world, there has been a marked rise in the evangelical wing of Protestant denominations, especially those that are more exclusively evangelical, and a corresponding decline in the mainstream liberal churches. In the post–World War I era, Liberalism was the faster growing sector of the American church. Liberal wings of denominations were on the rise, and a considerable number of seminaries held and taught from a liberal perspective as well. In the post–World War II era, the trend began to swing back towards the conservative camp in America's seminaries and church structures. Those entering seminaries and other postgraduate theologically related programs showed more conservative leanings than their average predecessors. The neo Evangelical push of the 1940s and 1950s produced a movement that continues to have wide influence. In the southern U. S., the more moderate neo Evangelicals, represented by leaders such as Billy Graham, experienced a notable surge displacing the caricature of the pulpit pounding country preachers of fundamentalism. The stereotypes gradually shifted. Some, such as Jerry Falwell, managed to maintain credibility in the eyes of many fundamentalists, as well as to gain stature as a more moderate Evangelical. Evangelicalism is not a single, monolithic entity. The Evangelical churches and their adherents cannot be easily stereotyped. Most are not fundamentalist, in the narrow sense that this term has come to represent; though many still refer to themselves as such. There have always been diverse views on issues, such as openness to cooperation with non Evangelicals, the applicability of the Bible to political choices and social or scientific issues, and even the limited inerrancy of the Bible. However, the movement has managed in an informal way, to reserve the name Evangelical for those who adhere to an historic Christian faith, a paleo orthodoxy, as some have put it. Those who call themselves "moderate evangelicals" (although considered conservative in relation to society as a whole) still hold to the fundamentals of the historic Christian faith. Even "Liberal" Evangelicals label themselves as such not so much in terms of their theology, but rather to advertise that they are progressive in their civic, social, or scientific perspective. There is some debate as to whether Pentecostals are considered to be Evangelical. Their roots in Pietism and the Holiness movement are undisputedly Evangelical, but their doctrinal distinctives differ from the more traditional Evangelicals, who are less likely to have an expectation of private revelations from God, and differ from the Pentecostal perspective on miracles, angels, and demons. Typically, those who include the Pentecostals in the Evangelical camp are labeled neo evangelical by those who do not. The National Association of Evangelicals and the Evangelical Alliance have numerous Trinitarian Pentecostal denominations among their membership. Another relatively late entrant to wide acceptance within the Evangelical fold is the Seventh day Adventist Church. Evangelicals are as diverse as the names that appear—Billy Graham, Chuck Colson, J. Vernon McGee, John MacArthur, J. I. Packer, John R. W. Stott, Pat Robertson, Jimmy Carter, etc.—or even Evangelical institutions such as Dallas Theological Seminary (Dallas), Gordon Conwell Theological Seminary (Boston), Trinity Evangelical Divinity School (Chicago), The Master's Seminary (California), Wheaton College (Illinois), the Christian Coalition, The Christian Embassy (Jerusalem), etc. Although there exists a diversity in the Evangelical community worldwide, the ties that bind all Evangelicals are still apparent. These include but are not limited to a high view of Scripture, belief in the Deity of Christ, the Trinity, salvation by grace alone through faith alone, and the bodily resurrection of Christ.