Салмақ жетіспеушілігі және денсаулық көрсеткіштері

Кіріспе

Денсаулыққа қабілетті салмақтан төмен
қаржылық бағалы қағаздардың рейтингі

Кеңірдеу денелі адам – денсаулығы үшін тым аз салмағы бар адам. Кеңірдеу денелі адам – дұрыс тамақтанбаған адам.

Бағалау

BMI санаты (кгм−2) Өте нашар салмақ < 16,0 Нашар салмақ (орташа) 16,0 – 16,9 Нашар салмақ (жеңіл) 17,0 – 18,4 Қалыпты салмақ 18,5 – 24,9 Артық салмақ 25,0 – 29,9 Семіздік ≥ 30,0 Дене массасының индексі, адамның салмағы мен бойының арақатынасы, дәстүрлі түрде адамның салмаққа қатысты денсаулығын бағалау үшін қолданылады: BMI 18,5-тен төмен болғанда, адам нашар салмақты деп есептеледі. Есептеу килограммдағы салмақты метрдегі бойының квадратына бөлгенде немесе фунттағы салмақты 703-ке көбейтіп, дюймдегі бойының квадратына бөлгенде жүзеге асырылады. Нашар салмақты анықтаудың тағы бір жолы – ұқсас жас және бойдағы адамдардың орташа салмағымен салыстыру: топтың орташа салмағынан кем дегенде 15%-қа немесе 20%-ға төмен салмағы бар адамдар нашар салмақты деп саналады. Денедегі майдың пайыздық көрсеткіші де адамның нашар салмақты екенін анықтау үшін ұсынылған. Дене массасының индексінен айырмасы, бұл көрсеткіш майлы тіндер (май жасушалары) мен бұлшықет тіндерінің құрамындағы айырмашылықты және олардың денедегі әртүрлі қызметтерін ескереді. Американдық жаттығулар кеңесі әйелдер үшін 10–13%, ал ерлер үшін 2–5% май мөлшері адамның нашар салмақты екенін көрсетеді дейді. Әйелдердегі организмдегі майдың көп болуы репродуктивті функцияны қолдайды.

Ауру таралуы

Дене массасы индексін салмаққа байланысты денсаулықты бағалау өлшемі ретінде пайдалана отырып, 2014 жылғы деректерге сәйкес, әйелдер мен ерлер арасындағы жасқа стандартталған әлемдік салмақ жетіспеушілігінің көрсеткіші 9,7% және 8,8% болды. Бұл көрсеткіштер 1975 жылы тіркелген 14,6% және 13,8% көрсеткіштерінен төмен, бұл әлемдегі толыққанды тамақтанудың жетіспеушілігінің азайғанын көрсетеді.

Себептер

Адамның салмағы төмен болуы генетикалық факторларға, қоректік заттардың нашар сіңуіне, жоғары метаболизм жылдамдығына немесе энергия шығынының артуына, тамақ жетіспеушілігіне (көбінесе кедейлік салдарынан), азынуға, тәбетті басатын дәрілерге, физикалық немесе психикалық ауруларға немесе анорексия нервозасы сияқты тамақтану бұзылыстарына байланысты болуы мүмкін. Салмағы төмен болу белгілі бір медициналық жағдайлармен байланысты, оның ішінде 1-ші типті диабет, гипертиреоз, қатерлі ісік және туберкулез. Асқазан-ішек немесе бауыр проблемалары бар адамдар қоректік заттарды тиісті деңгейде сіңіре алмайды. Кейбір тамақтану бұзылыстарынан зардап шегетін адамдар бір немесе бірнеше қоректік заттардың жетіспеушілігінен немесе артық физикалық жаттығулардан, бұл қоректік заттардың тапшылығын одан әрі күшейтеді, салмақ жоғалтуы мүмкін. Жиі кездесетін пікірге сәйкес, дені сау, салмағы төмен адамдар "қалағандарын жей алады" және оны жоғары физикалық белсенділік немесе жоғары метаболизм арқылы өртей алады. Алайда, зерттеулер көрсеткендей, BMI < 18,5 көрсеткіші бар адамдар нормальды BMI (21,5 - 25) көрсеткіші бар адамдарға қарағанда шамамен 12% аз калория алады және акселерометрия бойынша 23% аз физикалық белсенді болады. Салмағы төмен адамдардың тәбеті әдетте төмен болады және олар көбінесе аз, сирек немесе біркелкі емес тамақтанады.

Қиындықтар

Салмағы аз болу – жасырын жағдайдың белгісі болуы мүмкін, мұндай жағдайда ол екіншілік болып табылады. Түсіндірілмейтін салмақ жоғалту дәрігердің кәсіби медициналық диагнозын қажет етеді. Салмағы аз болу басқа да жағдайларды тудыруы мүмкін, мұндай жағдайда ол біріншілік болып табылады. Салмағы аз адамдардың дене күші мен иммундық жүйесі нашар болуы мүмкін, олардың инфекцияға шалдығу қаупі жоғары. Джонс Хопкинс Халық денсаулығы мектебінің (JHSPH) Роберт Блэктің айтуынша, "Салмағы аз болу және микроэлементтердің жетіспеушілігі иммундық және иммундық емес қорғаныс механиздерін әлсіретеді және инфекциялық ауруларға шалдыққан жағдайда өлімнің түпкі себептері ретінде қарастырылуы керек". Дұрыс тамақтанбаған адамдарға қатысты ерекше алаңдаушылық туындайды, себебі жалпы калория мөлшері ғана емес, сонымен қатар маңызды аминқышқылы мен витаминдер мен минералдар сияқты өте қажетті микроэлементтердің сіңуі де жеткіліксіз болуы мүмкін. Әйелдерде, тамақтану тәртібінің бұзылуынан немесе тым көп физикалық жаттығудан туындаған салмақ жоғалту айқұрылыс (етеккірдің тоқтауы), жүктілік кезінде жеткіліксіз салмақ алу, бедеулік немесе жүктілік кезіндегі асқынуларға әкелуі мүмкін. Дұрыс тамақтанбау анемия мен шаштың түсуіне де себеп болуы мүмкін. Салмағы аз болу – остеопороздың белгілі қауіп факторы, тіпті жас адамдарда да. Бұл спорттағы салыстырмалы энергия тапшылығынан зардап шегетін адамдарда көрінеді, бұрын әйел спортшылар триадасы деп аталған жағдай: тамақтанудың бұзылуы немесе шамадан тыс жаттығулар айқұрылысқа әкелсе, овуляция кезіндегі гормоналдық өзгерістер сүйек минералдық тығыздығының төмендеуіне себеп болады. Бұл төмендеген сүйек минералдық тығыздығынан туындаған алғашқы спонтанды сынулар көбінесе қайта орнатылмайды. Салмағы аз болудың өлім-жітім көрсеткішін арттыратыны байқалып тұрғанымен, бұл көрсеткіш темекі тартпайтын және қандай да бір ауру тарихы жоқ адамдарда айтарлықтай төмендеуі мүмкін, бұл көрсетілген әсердің басты себептері темекі шегу және ауруға байланысты салмақ жоғалту екенін көрсетеді.

Being underweight can be a symptom of an underlying condition, in which case it is secondary. Unexplained weight loss may require a professional medical diagnosis by a physician. Being underweight can also cause other conditions, in which case it is primary. Severely underweight individuals may have poor physical stamina and a weak immune system, leaving them open to infection. According to Robert E. Black of the Johns Hopkins School of Public Health (JHSPH), "Underweight status and micronutrient deficiencies also cause decreases in immune and non immune host defenses, and should be classified as underlying causes of death if followed by infectious diseases that are the terminal associated causes." People who are malnourished raise special concerns, as not only gross caloric intake may be inadequate, but also intake and absorption of other vital nutrients, especially essential amino acids and micronutrients such as vitamins and minerals. In women, being severely underweight, as a result of an eating disorder or due to excessive strenuous exercise, can result in amenorrhea (absence of menstruation), infertility or complications during pregnancy if gestational weight gain is too low. Malnourishment can also cause anemia and hair loss. Being underweight is an established risk factor for osteoporosis, even for young people. This is seen in individuals suffering from relative energy deficiency in sport, formerly known as female athlete triad: when disordered eating or excessive exercise cause amenorrhea, hormone changes during ovulation leads to loss of bone mineral density. After this low bone mineral density causes the first spontaneous fractures, the damage is often irreversible. Although being underweight has been reported to increase mortality at rates comparable to that seen in morbidly obese people, the effect is much less drastic when restricted to non smokers with no history of disease, suggesting that smoking and disease related weight loss are the leading causes of the observed effect.

Диета

Салмағы жеткіліксіз адамдарға калория мөлшерін арттыру арқылы салмақ қосу ұсынылуы мүмкін. Бұл жеткілікті калорияға ие, мол көлемдегі тағамдарды жеу арқылы жасалуы мүмкін. Дене салмағын сұйық қоректік қосымшаларды қабылдау арқылы да арттыруға болады.

Жаттығу

Ауыр салмағы төмен адамдар салмақ алудың тағы бір жолы – физикалық жаттығулар жасау, себебі бұлшық еттің өсуі дене массасын арттырады. Ауырлық көтеру жаттығулары бұлшық ет тонусын жақсартуға және салмақ алуға тиімді. Ауырлық көтеру сонымен қатар сүйек минералдық тығыздығын арттырады, ал мұндай жағдай салмағы аз адамдарға жиі кездеседі. Жаттығу – катаболикалық процесс, ол қысқа мерзімдік масса төмендеуіне алып келеді. Дегенмен, қалпына келтіру кезінде анаболикалық артық өтемақы бұлшық еттердің өсуіне себеп болады, нәтижесінде жалпы масса көбейеді. Бұл бұлшық ет ақуыздарының артуы немесе бұлшық еттерде гликоген қорының молаюы арқылы жүзеге асуы мүмкін. Сонымен қатар, жаттығулар аштық сезімін күшейтіп, тамаққа құмарлығы жоқ адамдардың да тамақтаныуына көмектеседі.

Тамақ ішуді ынталандыратын заттар

Кейбір дәрі-дәрмектер негізгі әсері ретінде немесе жанама әсері ретінде тәбетті арттыруы мүмкін. Миртазапин немесе амитриптилин сияқты антидепрессанттар, антипсихотикалық дәрілер, әсіресе хлорпромазин және галоперидол, сондай-ақ тетрагидроканнабинол (қанаптан табылған), барлығы тәбеттің жоғалуын жанама әсер ретінде тудырады. Медициналық марихуана қолдануға рұқсат етілген штаттарда, оны қатерлі ісік, ЖИТС немесе күшті және тұрақты мазасыздықтан туындаған ауыр тәбет жоғалту жағдайларында тағайындауға болады. Тәбетті арттыруға мүмкіндік беретін басқа да дәрілер мен қоспаларға антигистаминдер (дифенгидрамин, прометазин немесе ципрогептадин сияқты) жатады.