Кіріспе
Хритен де Тройестің 12 ғасырдағы көне француз поэмасы "Арбамен тасылған рыцарь" – Хритен де Тройестің 12 ғасырдағы көне француз поэмасы, бірақ Хритеннің өзі осы мәтінді аяқтамағаны делінеді. Бұл, Артур жырларында Ланселоттың маңызды кейіпкер ретінде алғаш рет көзге түскен туындыларының бірі. Поэма королева Гвиневраның қашқындалуы туралы айтады және Ланселот пен Гвиневра арасындағы махаббат оқиғасын бейнелейтін алғашқы мәтін болып табылады. Хритеннің еңбектері Артур жырларының канонына үлкен әсер етіп, Ланселоттың ағылшын әдебиетіндегі келешектегі танымалдығын қалыптастырды. Ол Ланселоттың тегі, Гвиневрамен қарым-қатынасы, құпия махаббат пен адалдықтан айырылу, сондай-ақ ақылы бар махаббат тақырыптарын алғаш рет зерттеген автор болды. Мәтінде сонымен қатар күнә туралы христиандық тақырып та көтеріледі.
Lancelot, the Knight of the Cart , is a 12th century Old French poem by Chrétien de Troyes, although it is believed that Chrétien did not complete the text himself. It is one of the first stories of the Arthurian legend to feature Lancelot as a prominent character. The narrative tells about the abduction of Queen Guinevere, and is the first text to feature the love affair between Lancelot and Guinevere. Chrétien's writings impacted the Arthurian canon, establishing Lancelot’s subsequent prominence in English literature. He was the first writer to deal with the Arthurian themes of the lineage of Lancelot, his relationship to Guinevere, secret love and infidelity, and the idea of courtly love. The text also deals with the Christian theme of sin.
Сюжет
Бұл оқиға Ланселоттың Гвиневераны көршілес Корольдіктің әділ билеушісі Бадемагудың зұлым ұлы Мелеагант ұрлап кеткеннен кейін құтқарып қалуына арналған. Оқиға Ланселоттың Гвиневераны құтқару жолындағы сынақтары мен жауынгерлік міндеттерін, қоғамдық нормалармен байланысты махаббат сезімін теңестірудегі күресін баяндайды. Кітап Гвиневераны Мелеаганттың ұрлап әкетуімен басталады, ол Артурды алдап, оған рұқсат алады. Гауэйн Артурдың оларды жіберу шешіміне қарсылық білдіргеннен кейін, Артур Гауэйнге оларды қууға рұқсат береді. Гауэйн жұпты іздеп келе жатып, (сол кезде аты белгісіз болған) Ланселотқа кездеседі. Ланселот атын өлтірген соң, Гауэйнге патшайымды қуу үшін жылқысын беруге көндіреді. Ланселот Гвиневераға қарай асығады. Гауэйн оны қуып жете алғанда, Ланселот жаңа жылқысын да бұрынғысы сияқты өлтіріп тастаған болады. Ланселот арбамен жүретін карликке кездеседі, ол Ланселот арбасына отыруға келіссе, Гвиневера мен оны тұтқынға алған адам қайда кеткенін айтатынын уәделейді. Ланселот рыцарь үшін арсыз саналатын арбаға мінуге мәжбүр болып, негізінен қарсылық білдіреді. Гауэйн өзін осылай төмендеткісі келмей, атпен оларды қууды жөн көреді. Сапар барысында олар көптеген кедергілерге тап болады. Ланселот жолындағы адамдардан арбаға отырып, өзін осылайша төмендеткені үшін жиі келекес естиді. Оның алғашқы сынағы – бір қыз рыцарьларға төсек ұсынады, бірақ Ланселотқа төсекке жатуға рұқсат бермейді. Кейін бұл рыцарьларды өлтіру үшін жасалған тұзақ екені белгілі болады, бірақ Ланселот бұл оқиғаға алаңдамайды. Тұзақтан құтылғаннан кейін, ол тұзақ орнатылған төсекке қайта оралып ұйықтайды. Көптеген әдемі әйелдермен және бейшара рыцарьдармен кездескеннен кейін, Ланселот пен Гауэйн көбірек жерді аралау үшін жолдарын бөлісуге шешім қабылдайды. Ланселот көптеген сынақтардан өтеді: үш балта ұстаған адаммен шайқасады, құпия мазардан ауыр тас тақтаны көтереді, Логрестен келген жат жұрттық әскермен шайқасады, оған адал адамдар арасындағы түнде кім оны қонаққа шақыратыны туралы дауды шешеді, тым мақтанды рыцарьмен күреседі және өткір "қылыш көпірінен" өтеді. Ланселот Гвиневераны Горр қаласындағы қамалдан тауып, Мелеаганттан құтқарады. Бірақ, ол оның салқындауынан кейін қашып кетеді, бұл оның бастапқыда арбаға отыруға күмәндануынан туындағаны кейіннен белгілі болады. Ланселот Гауэйнге қайта оралуға кетеді, бірақ оның басынан өткен оқиғалар оны кері қайтарады, ал Гвиневера оны қуғандық үшін кешірім сұрайды. Ланселот оның мұнарасына кіріп, олар бірге құмар түн өткізеді. Ол кіргенде қолына жарақат алады, ал осы жарақаттан тамған қан Гвиневераның жаймасын бояп алады. Ланселот күн шығар алдында мұнарадан шығып кетеді, ал Мелеагант Гвиневераны жақын маңдағы жалғыз жараланған рыцарь Кеймен зина жасады деп айыптайды. Ланселот Гвиневераның ар-намысын қорғау үшін Мелеагантты жекпе-жекке шақырады. Мелеаганттың әкесі араласуынан кейін, Мелеагант пен Ланселот бір жылдан кейін шайқасуға келіседі. Осы жыл ішінде Ланселотты тағы бір карлик алдап түрмеге қамауға алады, ал Гвиневера үйіне оралуға рұқсат алады. Жекпе-жек кезінде Ланселот тұтқындаушыларымен келісіп, оны шайқасуға жіберуді сұрайды және қайтып келуге уәде береді. Ланселот турнирде жекпе-жек өткізгенде, Гвиневера оған махаббатын дәлелдеу үшін жеңілуін сұрайды. Ол осы сұранысқа бағынады, бірақ ол қасақана жеңіліске ұмтылғанда, Гвиневера ойын өзгертеді, енді оған жеңіске жетуді бұйырады. Ланселот осы бұйрыққа бағынып, турнирдегі басқа қатысушыларды жеңіп, шайқастан кейін тұтқындарына қайта оралады. Мелеагант тұтқындаушының әйелінің турнирде шайқасуға Ланселотты босатуға келіскенін тұтқындаушының күйеуінен біледі. Мелеагант Ланселотты шебер сатушының қамалына қамауға бұйырады, соның салдарынан Ланселот түрмеге қамалады. Одан кейін Ланселот бұрын ұрлаудан құтқарған әйелдің (ол Ланселотқа өзінің асыраушысының басын кесуді бұйырған) шын мәнінде Мелеаганттың қарындасы екенін біледі. Ол Ланселотқа оның жасаған жақсылығын қайтару үшін оны іздейді. Ол балтаны және Ланселот тамақты тарту үшін қолданған арқанды тауып, оның орнына балтаны жоғары көтереді. Ланселот осы балтамен қашып, онымен бірге оның жеке үйіне қашады. Осы уақытта Гауэйн Ланселот жоғалғандықтан Мелеагантпен шайқасуға дайындалады (екінші жекпе-жек орнатылғаннан кейін бір жыл өткен реванш). Ланселот уақытында келіп, ақырында Мелеагантпен шайқасады, ол ашуға беріліп, қолын (Ланселоттың қылышынан) жоғалтады, содан кейін Ланселот оны басынан айырады. Оқиға соңында Гвиневера Ланселотты жылы қарсы алады (олар көпшілік орында).
Даму
Поэманың нақты қашан жазылғаны белгісіз, тек 1175 және 1181 жылдар аралығында (көбінесе 1177), және Кретиен де Труаның өзінің «Арыстанның рыцары Ивен» (Le Chevalier au Lion) поэмасымен бірдей уақытта немесе одан бұрын жазылғаны ғана белгілі, екеуі де өзара байланысты, ортақ сюжеттері бар туындылар болып табылады. Кретиеннің өмірі туралы нақты мәліметтер аз, бірақ оның шығармаларына сүйенген көптеген болжамдық теориялар бар. Ол Шампан аристократтарының жазушысы болып жұмыс істеді, оның еңбектеріндегі шампан диалектісін осымен түсіндіруге болады, және ол көбінесе оған ұсынылған материал негізінде әңгімелер құрастырды. Кретиенге дейін Артур рыцары Ланселот туралы ешқандай жазба деректер жоқ, бірақ ол кельт мифологиясынан шыққан деп саналады. Кретиен «Эрек пен Эниде» поэмасында алғаш рет «Ланцелоз дель Лак» есімді кейіпкерді атады, ол Артурдың рыцарлары арасында Гауэн мен Эректан кейін үшінші орында тұрады. Одан кейін ол «Клигес» поэмасында оны тағы да еске алады, онда ол Клигеске жеңіледі және Модена соборындағы архивольтқа бейнеленген. Кретиеннің нұсқасы кең таралғаннан кейін, ол Ланселоттың Грааль циклына, содан кейін Томас Малоридің әсерлі «Артурдың өлімі» туындысына енгізілді.
Мари де Шампан
"Арбаның салт аттысы" атты кітапта Мари де Шампанның оған осы әңгімені тапсырғанын түсіндіретін алғы сөз бар. Мари де Шампань сарайлық махаббатқа деген қызығушылығымен әйгілі болды және осы тақырыпты әңгімеге енгізуді осы кітапқа ұсынған деп саналады. Критиен Маридің "матиер э сан" (қазіргі француз тілінде "matière et sen") бергенін айтады. "Матиер" сөзі ағылшын тіліндегі "matter" сөзімен туыс. Ол, әдетте, бұл жақсы белгілі оқиғаны (осы жағдайда, Ланселоттың оқиғасын) білдіреді. "Санды" аудару қиын. Ол, көбінесе, бұрылыс, қосымша немесе туынды (осы жағдайда, оқиғаның өрбуі) дегенді білдіреді. XII ғасырдағы француз жазушысы көбінесе команданың бір бөлігі ретінде немесе сарайға қарасты шеберханада жұмыс істеді.
Ықпал
Соттық махаббат термині 1883 жылы ортағасырлық зерттеуші Гастон Париж "Ланселот, арбаның салт аттысы" романында Ланселот пен Гвиневра арақатынасын түсінуге көмектесу үшін қолданылған. Александр Деноми соттық махаббатты былай сипаттайды: "Бұл – сезімтал махаббаттың бір түрі және оны басқа жыныстық махаббат түрлерінен, қара құмарлықтан ерекшелендіретін нәрсе – оның мақсаты немесе себебі, формалды нысаны, атап айтқанда, ғашықтың табиғи ізгілігі, лайықтылығы және құндылығындағы өркендеуі мен дамуы". "Арбадағы салт атты" романында Ланселот Гвиневраға әуес болып, оның ықпалында қалады. Гвиневра патшайым ретінде патшалық билігін де, Ланселотты да бағындырады. Мелигант олардың махаббатына және оның патшаға жасаған опасыздығына күдік келтіргенде, Ланселот Гвиневраның ар-намысын қорғау үшін Мелигантты жекпе-жекке шақырады. Ланселот патшайыммен болған қарым-қатынасын жасырмайды: "Ланселоттың махаббаты романтикаға айналады, басталуы мен соңы белгісіз, оның жүрегінің толықтығымен нышанталған және қалыптасқан". Гвиневра мен Ланселот арасындағы махаббат оқиғасының бұл бастауы осы поэма жазылғаннан кейін көптеген басқа да әңгімелерде кездеседі.