Кіріспе

Гренделдің анасы (Бейоулф сагасы)

Гренделдің анасы – анонимді көне ағылшын тіліндегі «Бейоулф» поэмасындағы (шамамен 700–1000 ж.б.д.) үш қарсыластың бірі, ал қалған екеуі – Грендел мен аждаһар. Әр қарсыластың бейнесі Бауулф батырының және поэма оқиғасы орын алған батырлар қоғамының әр түрлі жағымсыз аспектілерін көрсетеді. Гренделдің анасы 1258b-ден 1259a-ға дейінгі жолдарда: «Grendles modor/ides, aglæcwif» деп таныстырылады. Мәтінде есім аталмаған Гренделдің анасы ортағасырлық ғалымдар арасында пікір таласына себеп болып отыр. Бұл пікір таласы көне ағылшын тіліндегі бірнеше сөздердің мағыналық екіұштылығына байланысты, олар түпнұсқа «Бейоулф» қолжазбасында кездеседі. «Модор» (ана) сөзіне келісім болғанымен, «идес, аглецвиф» тіркесі ғалымдар арасындағы ғылыми пікірталас нысаны болып табылады.

Әңгіме

"Беовульф" поэмасы Ноуэлл кодексінде сақталған. "Беовульф" поэмасының 106–114 және 1260–1267 жолдарында көрсетілгендей, монстрлар (Гренделдің анасы мен Грендел олардың ішінде) Қаиннің ұрпақтары болып табылады. Грендел өлтірілгеннен кейін, Гренделдің анасы Хиоротқа кек қайтару үшін шабуыл жасайды. Беовульф содан кейін көлдің астындағы оның үңгіріне барады және Гренделдің анасымен қатыгез шайқасқа түседі. Ол оны өлтіруге жақын келеді, бірақ көне қылышқа тап болады, соның көмегімен оны өлтіріп, өлген Гренделдің басын кеседі. Беовульф содан кейін "тоғызыншы сағатта" (1600-ші жол, "nōn", шамамен сағат 15:00) жер бетіне және өз серіктеріне оралады.

Өлеңнің құрылымы мен қызметі

Кейбір ғалымдар «Беовульф» поэмасындағы әйел кейіпкерлердің белгілі бір рөлдерді атқаратынын айтады, мысалы, үй иесі (Велхтеоу және Хюгд) және бейбітшілік сақшысы (Фреавару және Хилдебур). Гренделдің анасы мен Модтрит (Оффаға үйленбес бұрын) осы рөлдерге қарсы келіп, «шайтан әйелдер» болып бейнеленеді. Джейн Ченс «Беовульфтің құрылымдық бірлігі: Гренделдің анасының мәселесі» атты еңбегінде поэманың екі негізгі түсіндірмесі бар екенін көрсетеді: бірі – поэманың екі бөлімнен тұратыны (яғни Беовульфтің Гренделмен және аждаһармен болған шайқастары арасындағы бөлініс) және екіншісі – үш бөлімнен тұратыны (бұл түсіндірме Беовульфтің Гренделдің анасымен болған шайқасы Гренделмен болған шайқасынан құрылымдық тұрғыдан ерекшеленеді деп санайды). Ченс былай мәлімдейді: «Поэманың құрылымын екі бөлік ретінде қарастыру көзқарасы J. R. R. Толкинның «Беовульф: Шайтандар және сыншылар» кітабы жарық көргеннен бері басымдық танытып келді».

Гренделдің анасы туралы пікірталастар

Орта ғасырлардағы зерттеушілер арасында ежелгі ағылшын тіліндегі (Гренделдің анасына қатысты) кейбір сөздердің мағыналық екіұштылығына байланысты пікірталас әлі де жалғасуда. Осы терминдердің анық болмауы себебінен, ғалымдар оның мінезі мен сыртқы келбетінің мәселелерінде келіспеушілікке түседі. Беовульфтың түпнұсқа авторы ежелгі ағылшын тілінде оның нақты сыртқы түрін тікелей сипаттамағандықтан, талқылаудың бір бөлігі белгілі фактілерге, атап айтқанда, оның Киелі кітаптағы Қабылдан (Авраам діндері бойынша, алғашқы кісі өлтіруші) таратылғандығына байланысты жүреді. Кейбір зерттеушілер үшін бұл туыстық байланыс оны және Гренделді Қабыл дәстүріндегі құбыжықтар мен алыптармен байланыстырады, ал Кевин Кирнан сияқты басқалары "Гренделдің Батыр анасы" еңбегінде "Гренделдің анасын батыр тұлға ретінде қорғауға жеткілікті дәлелдер бар" деп мәлімдейді, себебі ол "қандық анталасудың батырлық кодексін қабылдап, оған сәйкес өмір сүрді. Гренделдің Хеороттағы шумен болған нәтижесіз анталасуы мен оның анасының ұлының өлімі үшін кек алу ниетімен жасаған мақсатты анталасуы арасындағы басты айырмашылық осында. Батырлық тұрғысынан алғанда, ол туысы Гренделдің өлімі үшін кек алды". Осы консенсус болмауы соңғы онжылдықтарда зерттеушілердің маңызды еңбектер жазуына себеп болды. Бұл мақалалар мен кітаптардың маңызды бір саласы, әсіресе, ежелгі ағылшын тіліндегі "ides aglæcwif" (1259a) сөзінің көптеген, кейде бір-біріне қайшы келетін аудармаларына қатысты.

Жаратылыс немесе жын

1970 жылдардың соңына дейін Гренделдің анасы туралы барлық зерттеулер мен "aglæc wif" тіркесінің аудармаларына көрнекті Беовульф зерттеушісі Фредерик Клебердің басылымы әсер етті. Оның "Беовульф және Финнсбургтегі шайқас" атты басылымы 1922 жылы жарық көргеннен бері Беовульф танудағы стандартты нұсқа болып саналады. Клебердің сөздігінде "aglæc wif" сөзі "азапты, немесе әйел құбыжық" деп аударылады. Клебердің сөздігінде "aglæca/æglæca" сөзі Гренделге немесе Гренделдің анасына қатысты "құбыжық, демон, зұлым рух" немесе Беовульф кейіпкеріне қатысты "жауынгер, батыр" деп анықталады. Клебер Беовульфтің көптеген аудармаларына ықпал етті. Клеберден кейінгі "aglæc wif" тіркесінің танымал түсіндірмелері: "құбыжық тозақ келіні" (Хейни), "құбыжық әйел" (Чикеринг), "әйел, құбыжық жар" (Дональдсон), "ұсқынсыз тролль әйел" (Траск) және "құбыжық қарт әйел" (Кеннеди). Дорин М. Э. Гилламның 1961 жылғы "Беовульфте 893 және 2592 жолдардағы "Æglæca" терминінің қолданылуы" атты мақаласы Клебердің "aglæca/æglæca" терминін Сигемунд пен Беовульф батырларына, сондай-ақ Грендел мен Гренделдің анасына қатысты екі рет қолдануын зерттейді. Ол "aglæca/æglæca" сөзі Беовульфтен басқа туындыларда да "шайтандар мен адамдарға" сілтеме жасау үшін қолданылады деп мәлімдейді. Ол бұл терминнің "табиғаттан тыс", "жасанды" немесе тіпті "адам емес" сипаттамаларын, сондай-ақ басқа жаратылыстарға деген жаугершілікті білдіретінін айтады. Гиллам былай дейді: "Монстрларға қарсы күрескен Беовульфтің өзі дерлік адам емес. [Aglæca/æglæca] бір сөзбен айтқанда, айдаһармен болған шайқастың ерекше табиғатын көрсетеді. Жақсылықтың чемпионы Беовульф, адамдар арасындағы "құбыжық", жамандықтың дәстүрлі бейнесі Айдаһарға қарсы тұрады: æglæca, æglæcan кездестіреді".

Иддер / дис (ханым)

Ежелгі ағылшын тіліндегі *ides*, ескі жоғарғы неміс тіліндегі *itis* және ескі скандинав тіліндегі *dís* – барлығы “ханым” деген мағынаны білдіретін туыс сөздер. *Idisi* атауы ескі жоғарғы неміс тіліндегі жалғыз сақталған язычниктік дерек, Мерсебург сиқырларында Валькириялардың есімі ретінде кездеседі. Жалпы алғанда, скандинав мифологиясында *Dísir* (“ханымдар”) – тағдыр құдайлары, олар адамдарға мейірімді де, жаулық қарым-қатынас танытуы мүмкін. Сондықтан көптеген зерттеушілер *dís* сөзінің валькирияларға (лит. “өлгендерді таңдаушылар”) бастапқы атау болғанын, ал валькириялардың өзі *dís* үшін қолданылған кенинг болғанын айтады. Бірнеше ғалым Эрик Стэнлидің еңбектеріне сүйене отырып, Гренделдің анасын талқылау кезінде *ides* терминін “ханым” ретінде қарастырды, мысалы, Темпл (“Гренделдің анасы”, 1986) және Тейлор (1994 жылғы мақаласында *Ides* термині “Гренделдің анасы туа біткен ақсүйек әйел” екенін дәлелдейді). Сонымен қатар, Гренделдің анасы валькириялармен және Фригг пен Фрейяның бір саласы саналатын Гефион құдайымен байланысты болуы мүмкін деген пікірлер де бар. Фрейя, теңіз құдайы Ньордтың қызы, құнарлылық, соғыс, шайқас, өлім, сейдр және болжам жасау құдайы болды, сонымен қатар кейде валькириялар мен *disir*лермен байланыстырылды. Нора Кершоу Чадвик (1959) және кейін Хелен Дамико екі еңбегінде (“Беовульфтің Уэлтеоу және Валькирия дәстүрі” және “Ескі ағылшын әдебиетіндегі Валькирияның көрінісі”) Гренделдің анасы валькириялар туралы мифке сілтеме жасай алады деп мәлімдейді. Дамико кейінірек “Беовульфтің Уэлтеоу және Валькирия дәстүрі” еңбегінде Уэлтеоу мен Гренделдің анасы валькириялардың әртүрлі жақтарын бейнелейтінін айтады.

Аглеквиф (жауынгер)

Қазіргі ғалымдар "аглоквиф" термині Гренделдің анасының әйел жауынгер екенін көрсететінін ұсынады. 1979 жылы Беовульф зерттеушілері Кун мен Стэнли Клебердің Гренделдің анасын түсіндіруіне қарсы шықты. Шерман Кун Грендел мен Гренделдің анасына қатысты Клебердің "аглец әйелі" және "аглец / æglæca" аудармаларын сұраққа ұшыратты, "аглец" сөзінің қолданылуын атап көрсетті. Осылайша Кун "аглец" сөзін "жауынгер, батыл жауынгер, қауіпті қарсылас, аяусыз күресуші" деп анықтау керек деп ұсынды. Ол өз пікірін "егер аglæca сөзі соғысқа бейім емес, бейбіт жын немесе осы сияқты бірде-бір нақты мысалға сіңірілсе, бұл анықтама күшін жояды" деп қолдады. Кун қорытындылай келе, басқа ғалымдар осы мәселеге қатысты әртүрлі пікірлер білдіргенін айтты. Кристин Альфано да Гренделдің анасына қатысты стандартты аудармаларды сұраққа ұшыратты. Ол "Беовульф ақынының жаратқан Гренделдің анасы мен қазіргі Беовульф аудармаларындағы ана арасында айқын айырмашылықты" тапты. Шерман Кунның "әйел жауынгер" деп атағаннан гөрі, қазіргі Гренделдің анасы жынды болып бейнеленген. Бұл болжам Беовульф зерттеуінің көптеген саласына әсер етеді, бірақ бұл сипаттамаға түпнұсқа англосаксондық еңбекте аз дәлелдер бар. Мелинда Мензер басқаша көзқарас ұсынды, "аглеквиф әйелді, адам әйелін білдіреді, ол сонымен қатар аглека болып табылады" деді.

Кинодағы, әдебиеттегі және танымал мәдениеттегі бейнелер

Гренделдің анасы фильмдерде, әдебиетте және комикстерде, соның ішінде көптеген әртүрлі медиада бейнеленген.