Кіріспе

Идиомалық тіркестердің тілдік отбасы

Қытай мақал-мәтелдерінің саны көп, олардың кейбіреуі ағылшын тіліне әртүрлі дәрежеде адалдықпен енген. Лаозиге жатқызылатын "Дао де Цзиннен" алынған "Мың мильдік сапар бір қадамнан басталады" - осыған керемет мысал. Олар өмірдің барлық жақтарын қамтиды және батыс мәдениеттерінде мақал-мәтелдерді қолдану азайып бара жатқандықтарына қарамастан, күнделікті тілде кеңінен қолданылады. Көпшілігі шиехоюй және ченью сияқты жоғары әдеби стильдерден өзгеше, көбінесе авторлары белгісіз, "үлкен дәстүр" емес, "кіші дәстүр" арқылы пайда болған қарапайым халық сөздері.

Жинақтар мен дереккөздер

1875 жылы қытай мақал-мәтелдерінің жүйелендірілген жинағына жазған алғы сөзінде және кіріспесінде Веслиан миссионері Уильям Скарборо бұрынғыда осы тақырыпта еуропалық тілдерде аз ғылыми еңбектер болғандығын айтты. Ол Джон Фрэнсис Дэвистің 1823 жылғы «Қытайлық моральдық нақылдары», Пол Хьюберт Пернидің 1869 жылғы «Қытай мақал-мәтелдері» және Жюст Дулиттлдің 1872 жылғы «Қытай тілінің сөздігі және нұсқаулығы» осы мәселе бойынша толық еңбектер екенін атап өтті. Ол сондай-ақ қытай тілдеріндегі жинақтардың да аз екенін байқады. Ол екі мұндай жинақты атады: «Chien pên hsien wen» («Таңдалған ізгілік туралы кітап», басқаша айтқанда «Tsêng huang» – «Ұлы жинақ») және «Ming hsin pao chien» («Ақылға нұр шашуға арналған құнды айна»). Ол мақал-мәтелдердің өте көп екенін, бүкіл Қытайда шамамен 20 000 дана бар екенін, және қазіргі ғалымдар осымен келісетінін айтты. Осы мақал-мәтелдердің бастауларын ол жоғарыда аталған жинақтарда, «Yu hsio» («Жастарға нұсқау»), 1859 жылғы «Chieh jen i», 1707 жылғы «Chia pao chulan ci» («Отбасылық қазыналардың толық жинағы»), 聖語 «Sheng yu» («Қасиетті бұйрық»), «Kan ying p'ien» («Сыйлықтар мен жазалар кітабы») және 主子家言 «Chutzu chia yen» («Философ Чудың үй ережелері») еңбектерінде тапты. Қытай әдебиетіндегі қытай мақал-мәтелдерінің қазіргі танымалдылығы 20-ғасырдың ортасы мен соңында оларға арналған сөздіктердің, глоссарийлердің және зерттеулердің көбеюіне әкелді.

Ықпал

Азиялық көптеген мақал-мәтелдер, әсіресе жапон, вьетнам және корей мақал-мәтелдері, көне қытай мақал-мәтелдерінен туындаған сияқты көрінеді, бірақ мәдени ықпалдың бағытын анық білу көбінесе мүмкін емес (соның салдарынан, нақты бір мақал-мәтелдің немесе тіркестің шығу тегін анықтау қиын).

Жалған түрде берілген шығу тегі

Ағылшын тілінде әртүрлі сөз тіркестері қолданылады және қытайлық шығу тегі деп есептеледі – " , олар Қытайда айтқандай" немесе "Ежелгі қытай мақалында айтылғандай", және кейде әзілдеп Конфуцийге тікелей жатқызылады. Назар аударуға лайық мысалдар: Сурет мың сөзден тұрды – қазіргі ағылшын тілінде 1920 жылдары Фред Р. Барнардқа жатқызылған. 1949 жылғы "Мақал-мәтелдер, нақыл сөздер және таныс тіркестер" кітабында Барнардтың "Мен оны 'қытай мақалы' деп атадым, осылайша адамдар оны қастерлейтін болар" деген сөзі келтірілген. Шын мәнінде, қытай тілінде "Жүз рет естігенің орнына бір рет көру жақсы" (百闻不如一见, pinyin: bǎi wén bù rú yī jiàn) деген сөз бар, оны кейде эквивалент деп санайды. "Қатер" сөзінің қытайша мағынасы – қытай тілінде "қатер" сөзі "қауіп" + "мүмкіндік" дегенді білдіреді деген пікір, бұл екінші таңбаның jī дұрыс оқылмауына негізделген халықтық этимология. "Қызықты заманда өмір сүріңіз" – Көптеген адамдар бұл сөзді қытай қарғысы деп есептесе де, қытай тілінде оған сәйкес келетін тіркес жоқ. Ең жақын мағынасы "Алауыздық заманында адам болғаннан гөрі, тыныштық заманында ит болу жақсы" (寧為太平犬，不做亂世人) дегенді білдіреді. Бұл сөз Фэн Мэнлоңның 1627 жылғы "Әлемді оятуға арналған әңгімелер" жинағының 3-томынан алынған.

Қазіргі танымалдылығы

Қытай мақал-мәтелдерінің күнделікті тілде кеңінен қолданылуы, тіпті 21-ғасырда да, Батыс мәдениеттерінде мақал-мәтелдерді қолданудың азаюымен қатар келді. Бұрын айтқандай, олар тарихи түрде қытай шаруаларының ұзақ жылдар бойы ауызша дәстүрінің бір бөлігі болған, ал олардың сауаттылық пен жазбаша байланыс кеңінен таралған заманда сақталуын 20-ғасырдағы Қытайдағы саяси оқиғалар түсіндіреді. Бір фактор – 4 мамыр қозғалысы, әдеби тілге қарағанда қарапайым тілді қолдаумен қатар, мақал-мәтелдерді заманауи қытай әдебиетіне енгізді. Мысалы, Чэн Вангдаоның 1932 жылғы «Риторикаға кіріспе» кітабындағы цитаталар бөлімінде халықтық нақыл сөздерді пайдалануы және Ху Шидің 1917 жылғы «Әдеби реформаға қатысты алдын ала ұсыныстар» кітабындағы жазушыларға арналған ескертуі: «Халықтық тілді қанағаттандырмаңыз». «Картоп мектебі» тіпті мақал-мәтелдерді қолдануды талап еткен. Тағы бір фактор – Мао Цзэдун сияқты көшбасшылардың, әсіресе шаруаларға арналған сөздерінде мақал-мәтелдерді риторикалық тәсіл ретінде саналы түрде пайдалануы. Мао 1942 жылғы Яньань форумындағы «Әдебиет және өнер туралы сөздерінде» өзі де солай жасағандай, жазушыларға халықтық тілдік ерекшеліктер мен мақал-мәтелдерді қолдану арқылы жазбаларын көпшілікке түсінікті етудің маңыздылығын баса көрсетті.

Ағылшын мақал-мәтелдерінің ұқсастығы

Скарбороу еуропалықтардағы мақал-мәтелдермен сабақтас көптеген қазақ мақалдарының бар екенін айтты: "Аспаз көп болса, тамақ бұзылады" деген мақалдың қазақша баламасы – "Жеті қол мен сегіз аяқ", "қорапта шошқа" деген мақалдың баламасы – "қап ішінде мысық", ал "Римге барсаң, римдіктерше істе" деген мақалдың қазақша баламасы – "Қай жерге барсаң да, сол жердің халқындай сөйле".