Кіріспе
Пэй Цзи (570-629), сыпайылық аты Сюаньчжэнь, ресми түрде Хэдун герцогы, Тан әулетінің маңызды шенеунігі және бір кездегі канцлері болды. Ол бастапқыда Суй әулетінің қызметкері болып жұмыс істеді және генерал Ли Юаньды Суй императоры Янға қарсы бүлік көтеруге ықпалдастырған күштің бірі болды. Ол Ли Юаньға Тан әулетін құруға көмектесіп, оның императоры Гаозу атанды және Гаозудың тұсында зор құрметке ие болды. 626 жылы Гаозудың ұлы Тайцзун император болғаннан кейін Пэй жемқорлыққа және жын-сынымен байланысы бар деп айыпталып, жер аударылды. Тайцзун императоры Танның құрылуына Пэйдің қосқан үлесін еске түсіріп, оны қайта шақыруға тырысты, бірақ Пэй одан бұрын қайтыс болды.
Өмірбаян
Пэй Цзи Пу провинциясынан (蒲州, шамамен қазіргі Юньчэн, Шанси) туған, сол кезде Солтүстік Чжоу билігі астында болған. Ол Хедоңның танымал Пей тайпасының "Батыс Хуан Пей" тармағынан шыққан. Әкесі ерте қайтыс болғандықтан, оны үлкен ағасы тәрбиеледі. 13 жасында ол округ әкімінің хатшысы болып қызмет ете бастады. Ол әдемі және әдебиетті жақсы білетін адам ретінде сипатталған. Суй императоры Вэнь билігі кезінде ол күзет корпусының офицері болды, бірақ өте кедей болғандықтан, астанасы Чанъаньға (Chang'an) қызметке бару үшін аяқпен жол тартуға мәжбүр болды. Суй императоры Янның тұсында ол Цы провинциясының (齊州, шамамен қазіргі Жиньань, Шандун) халық санаушысы, император Янның жеке хатшысы, содан кейін император Янның Цзиньян қаласындағы (晉陽, қазіргі Тайюань, Шанси) екінші сарайының үй шаруашылығы басшысының орынбасары болып қызмет етті. Ол бұрын Тайюань (яғни Цзиньян) қаласындағы әскер басшысы, Тан герцогы Ли Юаньмен жақын дос болған, және екеуі де Тайюаньға тағайындалғанда Пэй мен Ли ерекше жақын болып, көбінесе бірге той жасады. Ол сондай-ақ Ли Юаньға қатаң заңдарға қайшы келіп, Цзиньян сарайындағы кейбір қызметші әйелдермен қарым-қатынас жасауға рұқсат берді, кейбір тарихшылар бұл императордың қатаң жазасынан қорқып, Суй әулетіне қарсы көтерілудің басты себебі деп санайды.
Ли Юаньның көтерілісіне қатысуы
Осы уақытта Ли Юаньның ұлы Ли Шимин және Цзиньян округінің судьясы Лю Вэньцин Суй билігіне қарсы көтеріліс жасауды жоспарлап отырды, бірақ бастапқыда екеуі де Ли Юаньмен бұл мәселені талқылауға батыл бармады. Олар Пейдің Ли Юаньға ең жақын екенін көріп, сондықтан олардың одақтасы Гао Бинлян (高斌廉) Пеймен құмар ойнап, оған қасақана жеңіліп қалды. Гао Пейге жеткілікті жақындағаннан кейін, ол Пейге Ли Шимин мен Людің жоспары туралы хабарлап, Пейді оларға қосылуға көндірді. Пей өз кезегінде Ли Юаньды император Янға қарсы көтерілуге көндірді. Ли Юань келісіп, 617 жылдың жазында көтеріліске шықты. Ол соны білген соң, жеке байлығы мол және қойманы басқаратын Пей, Ли Юаньға көп мөлшерде күріш, жібек, қару-жарақ, сондай-ақ 500 әйел қызметшіні сыйлады. Ли Юаньнің Чанъаньға қарай жорығында Пей оның хатшысы болды, ал Ли Юань оны Вэньси герцогы етіп тағайындады. Кейінірек 617 жылы Ли Юань Хедонгқа (河東, қазіргі Юньчэн) шабуыл жасады, бірақ оны тез басып ала алмады, сондай-ақ Шығыс Туджуе мен оның қолдауындағы көтерілісші билеуші Лю Вуджоу Дингян хан Тайюанға шабуыл жасайтын деген қауесет тарады. Сол кезде Пей Тайюаньға қайтып, оны қорғауды ұсынды. Алайда, Ли Шимин мен Ли Юаньның тағы бір ұлы Ли Цзяньчэн кері шегінудің сөзсіз жеңіліске алып келетініне сенді, сондықтан Ли Юаньды кері шегінуден бас тартуға көндірді. Оның орнына, Пейдің ұсынысы бойынша Ли Юань кейіннен Хуойиде (霍邑, қазіргі Юньчэн) Суй әскерлерін жеңгеннен кейін, өзінің әскерінің бір бөлігін Хедонгты қоршауға қалдырды, ал өзі Сары өзеннен Гуанчжонгқа (яғни Чанъань аймағына) өтті. Ли Юань сол жылы Чанъаньды басып алып, император Янның немересі Ян Юны Дай ханзадасы деп жариялағаннан кейін (император Гонг ретінде), ол өзі регенттікке ие болды және Пейге егістік жерлер, сарай мен Вэй герцогы атағын сыйлады.
Император Гаодзу тұсында
618 жылы император Ян генерал Юэнь Хуаджи бастаған Цзяндудағы (江都, қазіргі Янчжоу, Цзянсу) төңкеріс кезінде қаза тапты. Император Янның қазасы туралы хабар Чанъанға жеткенде, Ли Юань Ян Юға тақтың мұрагерлігін тапсырып, Тан әулетін император Гаозу ретінде құрды. Ол таққа отырғанда Пей Джиге: «Мені осы жерге әкелген – сен, герцог», – деді. Ол Пейді Шаньшу Пуе (尚書僕射) қылып тағайындады, ол үкіметтің атқарушы бюросының (尚書省, Шаньшу Шэн) екі орынбасарының бірі болды – бұл лауазым (кем дегенде кейінірек) канцлерлік лауазым деп есептелді, сондай-ақ Пейге көптеген байлықтар сыйлады. Ол сондай-ақ Пей мен Лю Вэньцзиньге Суй заңдарын қайта қарауды тапсырды. Бірақ көп ұзамай бұрынғы дос болған Пей мен Лю, қарама-қайшы ұсыныстарынан кейін жау болды, ал Лю Пейден төмен тұрғанына наразы болды. Кейін Люді жағдайын өзгерту үшін сиқыр қолданғаны үшін айыптады. Ли Шимин және шенеуніктер Сяо Ю мен Ли Ган (李綱) Людің сатқындық жасаған жоғын және оны кешіру керектігін айтқанмен, император Гаозу Пейдің кеңесімен Люді өлімге кесті. 619 жылы Лю Вуджоу Тайюаньды басып алып, император Гаозудың ұлы Ли Юаньцзи, Ци ханзадасын қашуға мәжбүр етті. Содан кейін Лю оңтүстікке қарай Тан жеріне шабуыл жасады. Пей Люға қарсы әскерді жетектеуге ерікті түрде келісті. Бірақ ол Людің генералы Сун Цзиньганмен (宋金剛) Дюсуо жазығында (度索原, қазіргі Цзиньчжун, Шанси) шайқасқанда, Сун оның сумен жабдықтауын тоқтатты, оны жеңіп, көптеген әскерлерін жоғалтты. Ол Пиньянға (平陽, қазіргі Линфен, Шанси) қашуға мәжбүр болды. Ол император Гаозуға жазалауды сұрады, бірақ император Гаозу оны жазаламады және оны аймақтағы әскерлерге басшылық етуді жалғастырды. Алайда, Пейдің қорқақ және шеберлігі жоқ генерал екені айтылды, ол халыққа бекініске кіруге бұйрық берді, ал ауылды Люге қалдырып, наразы халықты Танға қарсы көтерілуге итермеледі. Жағдай осыншалықты нашарлағандықтан, император Гаозу қазіргі Шанси аймағынан бас тартуды ойлады. Бірақ Ли Шимин бұл дұрыс емес екенін айтты, содан кейін ол Лю мен Сунға қарсы әскерді бастап, 620 жылы Люді жеңіп, оны Шығыс Туджуеге қашуға мәжбүр етті. Осы уақытта император Гаозу Пейді Чанъанға шақырып, қысқа уақытқа қамауға алды, бірақ оны тез босатып, оған құрмет көрсетуді жалғастырды. Император Гаозу Чанъаннан кеткенде, ол Пейді өзінің орнында қалдырып, астананы басқаруға тағайындады. 621 жылы император Гаозу жаңа монеталар соғуды бастағанда, Пейге бір монета соғу машинасы сыйлады, бұл Пейге өз ақшасын соғуға мүмкіндік берді, сондай-ақ ол Пейдің қызын өзінің ұлы Ли Юаньцзиңнің (李元景) әйелі және ханшайымы етіп алды. (Ли Шимин мен Ли Юаньцзиге әрқайсысына үш машина берілді, олар өз ақшаларын соғуға рұқсат етілген жалғыз адамдар болды.) Жылдар бойы Пей бірнеше рет зейнетке шығуға өтініш білдірді, ал 626 жылы император Гаозу оған Сиконг (司空) құрметті атағын берді және оған зейнетке шығуға рұқсат берді, бірақ сонымен қатар атқарушы бюроның кіші шенеуніктерінің кезекпен Пейге келіп, оған қызмет етуін жалғастырды.
Император Тайцзонг билік құрған кезде
626 жылы Ли Шимин Ли Цзяньчжэнмен (ол ағасы ретінде мұрагер ханзада болды) қатал бәсекелестікке түсіп, Ли Цзяньчжэн оны өлтіре ме деп қорқып, Сюаньву қақпасында Ли Цзяньчжэн мен Ли Юаньцзиге (олар Ли Цзяньчжэнді қолдады) тұзақ құрып, оларды өлтірді. Ол кейін император Гаодзуді өзін мұрагер хан етіп тағайындауға және содан кейін тақты өзіне (император Тайцзунг ретінде) беруге мәжбүр етті. Пей Цзи Ли Цзяньчжэнді күресте қолдаған сияқты болса да, император Тайцзун бастапқыда оны құрметтеуге жалғастырды, ал бірде император Тайцзун астанадан тыс жерде аспанға құрбандық шалып жатқанда, ол Пей мен Чжансун Вуджиден императорлық күймеде онымен бірге жүруге өтінді, бұл сол кезде үлкен құрмет еді. Алайда 629 жылы буддалық монах Фая (法雅) жалған ілімдерді (бәлкім, сатқындық ілімдерді) халыққа таратты деп айыпталып, жазаға тартылған кезде, Пей жалған ілімдерді естіген, бірақ оны жарияламаған деп айыпталды, сондықтан Сиконгтың құрметті атағынан айырылды және Пу префектурасындағы үйіне зейнетке шығуға бұйрық берілді. Пей Чанъанда қалуды өтінген кезде, император Тайцзун оны сөгіп: «Герцог, сіздің үлесіңіз лауазымыңызға сай келмеді; сіз тек Тайшанг Хуанмен [яғни император Гаодзу, қазір зейнеткер император] қарым-қатынасыңыз арқасында осы құрметті лауазымға көтерілдіңіз. Удэ дәуірінде үкімет жемқорлыққа және нашар басқаруға ұшырады, және бұл сіздің кінәңіз болды. Енді сізге үйіңізге қайтуға рұқсат беремін. Неге шағымданасыз?» Пей Пю префектурасына оралғаннан кейін, Син Син (信行) есімді ақылдан тайған адам Пейдің қызметшілерінің біріне Пей император болады деп сенетінін айтты. Пейдің қызметшісі бұл туралы бас қызметшіге хабарлаған кезде, бас қызметші өз кезегінде Пейге хабарлаған, Пей қорқып, Син мен кіші қызметшіні өлтірді. Кейіннен бас қызметші Пейден ақша ұрлады және жазадан қорықты, сондықтан оқиға туралы император Тайцзонгқа хабарлады. Император Тайцзун ашуланып: «Пей Цзи төрт қылмыс жасады. Біріншіден, ол үш мәртебелілердің бірі болғанымен, сиқыршылармен араласты. Екіншіден, биліктен шеттетілгеннен кейін, империяның өркендеуіне тек өзінің қатысы бар екенін ашу-ызамен айтты. Үшіншіден, ол жаман сөздерді жарияламады. Төртіншіден, адамдардың сөйлеуін тоқтату үшін оларды өлтірді. Менің оны өлтіруге себебім бар». Көптеген адамдар Пейдің атынан сөйледі, бірақ император Тайцзун оны өлтірмеді, оны Цзинь префектурасына (靜州, шамамен қазіргі Айшуй округі Аба префектурасында, Сычуаньда) жер аударды. Сол кезде аймақтағы Цян тайпасы көтеріліп, Чанъаньға Пейді өздерінің басшысы етіп алған деген хабар жетті. Император Тайцзун: «Мен Пейді аман қалдырдым, ол мұндай іс жасамайды», – деді. Көп ұзамай Пей өз қызметшілерін басқарып, Цян тайпасын жеңгенін естіді. Император Тайцзун Пейдің еңбегін еске алып, оны астанаға қайтаруға бұйрық берді, бірақ бұйрық орындалмас бұрын Пей қайтыс болды. Император Тайцзун оған Hedong герцогы атағын қоса алғанда, көптеген құрметтер көрсетті.
Duke, your contributions were not commensurate with your position; you only rose to this honored position due to your relationship with Taishang Huang [(i. e., Emperor Gaozu, now retired emperor)]. There were times during the reign of Wude [(武德, Emperor Gaozu's era name)] when the government was corrupt and poorly run, and it was your fault. Now I am allowing you to return to your home. Why do you complain? Once Pei returned to Pu Prefecture, an insane man named Xin Xing (信行) stated to one of Pei's servants that he believed that Pei would be emperor. When Pei's servant reported this to the head servant, and the head servant in turn informed Pei, Pei, fearful, had Xin and the junior servant killed. Subsequently, the head servant embezzled money from Pei and feared punishment, and therefore reported the incident to Emperor Taizong. In anger, Emperor Taizong stated:
Pei Ji has four deadly crimes. One, even though he was one of the Three Excellencies, he associated with witches. Second, after he was removed from his post, he angrily stated that the empire rose only because of him. Third, he failed to disclose the wicked words. Four, he killed people to stop them from speaking. I have reasons to execute him. Many people spoke on Pei's behalf, and Emperor Taizong did not execute him, but exiled him to Jing Prefecture (靜州, roughly modern Heishui county in Aba Prefecture, Sichuan see Jiu Tang Shu Ch Ch 45). At that time, the Qiang tribesmen in the region rebelled, and rumor arrived at Chang'an that they had taken Pei to be their leader. Emperor Taizong responded, "I have spared Pei, and he will surely not do this." Soon, news arrived that Pei had led his servants in defeating the Qiang. Emperor Taizong, remembering Pei's contributions, issued an order recalling him to the capital, but before he could do so, Pei died. Emperor Taizong granted him a number of posthumous honors, including the title of Duke of Hedong.
Ескертпелер мен сілтемелер
Танның көне кітабы, 57-том. Танның жаңа кітабы, 88-том. Зичжи Тонгцзян, 183, 184, 185, 187, 188, 189, 190, 191, 192, 193-томдар.