Әбу әл-Харит Арслан әл-Басасири: Буид әскербасы және түркі құлының тарихы

Кіріспе

Түрік құл сарбазы және Буайид әскери қолбасшысы (1059 жылы қайтыс болған)

Әбу әл-Харит Арслан әл-Музаффар әл-Басасири (15 қаңтар 1059 жылы қайтыс болған) – түркімен құл сарбазы (мамлюк), ол Иракта Буайид әулетінің әскери қолбасшысы болған. 1055 жылы Бувайхилер Селжуктар тарапынан қуылғанда, ол адалдығын Мысырдың Фатимид халифатына ауыстырып, оның атынан Бағдадты жаулап алып, шамамен бір жыл бойы билік етті.

Алғашқы жылдар

Аль-Басасири (немесе әл-Фасасири, әл-Фасауи) есімі – оның бірінші иесінің туған жерінен алынған нисба, Баса (Фаса) Фарс провинциясында. Әбуʾл Харит – куния, ал оның есімі түрікше Арыслан еді. Ол Бувайхид әмірі Баха әл-Дауланың мауласы (азат етілген құлы) болды. Бірақ оның әскери мансабы тек Баханың ұлы Жалал әл-Даула билеген кезден басталады. Аль-Басасири Жалалдың Фарс әмірі, оның жүрекжары немересі Әбу Калиджармен және Мосулдың қарсыласы Укайлид әулетімен болған қақтығыстарына қатысты. Ол сондай-ақ Бувайхид әмірі әл-Малик әл-Рахимнің ықыласына бөенді, одан ол Анбар қаласын иелік ретінде алды. Бұл Бағдадтағы түрік әскерлері арасындағы наразылықтың күшеюі, сунниттер мен шииттер арасындағы тартыс, күрдтердің үздіксіз шабуылдары және Укайлидтермен соғыстың жалғасқан кезеңі еді.

Визирмен қақтығыс, 105455

1054 жылы әл-Басасири түрік әскерлерінің Бағдадтағы бүліктері мен тонауларын тоқтата алмады. Сол жылы Уқайлид басшысы Құрайш Бараданға шабуыл жасап, әл-Басасиридің түйелері мен жылқыларын айдап әкетті. Қараша айында Құрайш Анбарды басып алып, Бувайхилер билігінен ресми түрде бас тартты. Ол Селжүк сұлтаны Туғрулдың жұма намазындағы уағызда (хутба) есімінің айтылуын бұйырды. Ибн әл-Атирдің «Толық тарих» кітабында айтылғандай, «[аббасид халифасы] мен Басасири арасындағы алауыздық осы жылы Рамазан айында» яғни 1054 жылдың 4 желтоқсаны мен 1055 жылдың 2 қаңтары аралығында басталды. 1054 жылы әл-Басасири түрік саясаты мәселесінде халифалық визирі Ибн әл-Муслимамен келіспей қалды. Ол визирді 1052/3 жылдан бері Туғрулмен байланыста болды деп айыптады. Ибн әл-Муслима өз кезегінде Бағдадтағы Құрайш жақтастарын жоюға бағытталған әл-Басасиридің әрекеттеріне кедергі келтірді. Жауап ретінде әл-Басасири визирдің қайығын тәркілеп, айлық жалақысын тоқтатты. Сондай-ақ, халифа әл-Қаимнің айлық жәрдемақысын да тоқтатты. 1055 жылдың наурыз айында әл-Басасири Анбарды қайта басып алды. Жолда ол Димимма мен Фаллужа ауылдарын тонады. Оған Мазиадид әулетінен інісі Дубай I қосылды. Анбарды Уқайлид қарауындағы Әбу'л Ғанаим ибн әл-Мухаллабан қорғады. Әл-Басасири требушеттер мен грек отын қолданып, мұнара мен қорғаныс құрылыстарын қиратты. Қала шабуылға алынып, Әбу'л Ғанаим мен жүз Хафажа сарбазы тұтқынға алынды. Әл-Басасири Бағдадқа оралғаннан кейін визирмен қақтығыс жалғасты. 1055 жылдың шілдесінде сүннилер наразылығы кезінде визир кейбір фанатиктерді христиан саудагеріне тиесілі шарап ыдыстарын сындыруға көндірді. Бұл шарап әл-Басасириге, Бувайхи сұлтанымен бірге Васитте болғанда жеткізілуі тиіс болған. Шарап христианға тиесілі болғандықтан, әл-Басасири визирдің әрекеті заңсыз екенін жариялайтын ханафилік үкімді (фатуа) алуға мүмкіндік алды. Ибн әл-Муслима оны шииттік көзқарастарға ие және Аббасилердің қарсыласы – шииттік Фатимид халифатымен байланыста болды деп айыптады. Ол түрік әскерлері мен халифті оған қарсы қайырып, Бағдадтағы үйін өртеп жіберді. Шындығында, Фатимидтердің бас миссионері әл-Муайяд фи'л Дин әл-Ширази әл-Басасириге хат жазғанмен, оның хаттары Туғрул Бағдадқа келгеннен кейін ғана оған жетті. Ибн әл-Муслима сұлтан әл-Малик әл-Рахимге өзінің сүйікті адамын жіберуді бұйырды, бірақ сұлтан бас тартты. 1055 жылдың 15 желтоқсанында Меккеге қажылыққа (хаж) бара жатқан Туғрулдың есімі Бағдадтағы хутбада айтылды. 18 желтоқсанда ол салтанатты түрде қалаға кірді. Оның әскерлерінің болуы тәртіпсіздіктерге себеп болды және ол 23 желтоқсанда Бувайхи сұлтанын халықты бақылай алмағаны үшін тұтқындады. Әл-Малик әл-Рахим Туғрулға сәлемдесу үшін Васиттен Бағдадқа келгенімен, әл-Басасири күйеуінің інісі Дубайдың сотына барып өтінді. Туғрул Дубайға әл-Басасиримен байланысын үзуді бұйырды, ал ол Рахбаға кетті.

In 1054, al Basasiri was unable to prevent Turkish troops from rioting and looting in Baghdad. In the same year the Uqaylid leader Quraysh raided Baradan and carried off al Basasiri's camels and horses. In November, Quraysh captured Anbar and formally renounced Buwayhid lordship, ordering the Seljuk sultan Tughrul to be named in the public sermon (khuṭba) during Friday prayer. According to Ibn al Athir's Complete History, "the estrangement of the [Abbasid] caliph and Basasiri began this year in Ramadan", that is, between 4 December 1054 and 2 January 1055. In 1054, al Basasiri fell out with the caliphal vizier Ibn al Muslima over Turkish policy. He accused the vizier of being in contact with Tughrul since 1052/3. Ibn al Muslima in turn blocked al Basasiri's efforts to combat Quraysh's supporters in Baghdad. In retaliation, al Basasiri impounded the vizier's boat and cut off his monthly stipend. He also cut off the caliph al Qa'im's monthly subsidy. In March 1055 al Basasiri reconquered Anbar. On his way he plundered the villages of Dimimma and Fallujah. He was joined by his brother in law, Dubays I of the Mazyadid dynasty. Anbar was defended by the Uqaylid client Abu'l Ghana'im ibn al Muhallaban. Al Basasiri, employing trebuchets and Greek fire, destroyed a tower and some defensive works. The town was stormed and Abu'l Ghana'im was captured along a hundred Khafaja soldiers. The conflict with the vizier continued after al Basasiri's return to Baghdad. In July 1055, during a Sunni protest, the vizier convinced some fanatics to board a ship and break some wine jars belonging to a Christian merchant and destined for al Basasiri, then staying at Wasit with the Buwayhid sultan. Because the wine had belonged to a Christian, al Basasiri was able to obtain a Hanadi legal ruling (fatwā) declaring the vizier's actions illegal. Ibn al Muslima then denounced him as having Shi'a sympathies and being in contact with the Abbasids' rivals, the Shi'a Fatimid Caliphate. He turned the Turkish troops and the caliph against him, and had his house in Baghdad burnt down. In fact, although the Fatimid chief missionary al Mu'ayyad fi'l Din al Shirazi wrote to al Basasiri, his letters did not reach him until after the arrival of Tughrul in Baghdad. Ibn al Muslima ordered the sultan al Malik al Rahim to send his favourite away, but the sultan refused. On 15 December 1055, the name of Tughrul, who was nominally passing through on his pilgrimage (ḥajj) to Mecca, was pronounced in the khuṭba in Baghdad. On 18 December, he solemnly entered the city. The presence of his troops sparked disorders, and he arrested the Buwayhid sultan on 23 December for failing to control the people. Although al Malik al Rahim returned to Baghdad from Wāsiṭ to greet Tughrul, al Basasiri went to the court of his brother in law, Dubays. Tughrul ordered Dubays to disassociate with al Basasiri, and the latter went to Rahba.

Рахбаның әкімі

Рахбадан әл-Басасири Фатимид халифасы әл-Мустансирге Каирге келуге рұқсат беру және Сирия мен Мысырды Селжуктардан қорғауға көмек сұрады. Фатимидтердің уәзирі әл-Язури бірінші өтінішті қабылдамады, бірақ екіншісіне келісім берді. Әл-Басасири Рахбаның әкімі болып тағайындалды, халифа оған алтын динарлар, динарға бағаланған киімдер, садақтар, қылыштар, 500 жылқы және көптеген найзалар мен жебелер жіберді. Әл-Муаяд бұл заттарды жеткізіп, сенімхатты әкелді. 1056–57 жылдары Әл-Муаяд бірнеше сириялық және ирак әмірлерін Фатимидтердің жағына тартты. Әл-Басасиридің бұрынғы қорғаушысы Дубайс, Туғрулға бағынып, сенімін өзгертті және Фатимид халифасының есімін хутбада айтты. Ол Әл-Басасиримен одақты жаңартты. Алдыңғы жылдары Әл-Басасириге қарсы тұрған Бағдад түркілері Туғрулдың билігін көтере алмады және Сирияда Әл-Басасириге қосылды. Түріктер мен бірнеше бедуиндермен күшейтілген Әл-Басасири мен Дубайс әскері Синджарға жорық жасады, онда олар Куталмиш пен Құрайш бастаған Селжук әскерін жеңді. Куталмиш тұтқыннан қашып, Адарбайжанға қашса, Құрайш 1057 жылдың 9 қаңтарында жарақаттанып, бағынды. Синджардағы жеңісінен кейін Әл-Басасири Мосулға кірді және қала Фатимид халифасын мойындады. Бұл жағдай көп ұзамай аяқталды. Туғрул Мосулды қайта басып алып, Синджар аймағын қиратты, ал Әл-Басасири Рахбаға шегінді. Дубайс пен Құрайш уақытша тараптарын ауыстырды, бірақ Селжук лагеріндегі арабтарға қарсы сезім оларды кері қайтарды. Дубайс Жәмианға, ал Құрайш Әл-Басасириге Рахбаға қосылды. 1058 жылдың басында Туғрулдың інісі Ибрахим Инал Әл-Басасири мен Әл-Муаядпен келісімге келді, оған сәйкес соңғысы оның ағасының тағын басып алуға көмектесетін болды, ал ол хутбада Фатимид халифасының есімін жариялайтын еді. Ол Мосулды Әл-Басасириге қалдырды, ол цитадельді төрт ай бойы қоршауға алды, содан кейін ол бағынды. Цитадельді басып алғаннан кейін Әл-Басасири Рахбаға қайтты. Бірақ оның жеңісі ұзаққа созылмады. Туғрул көп ұзамай Мосулды қайта басып алып, Нисибисқа жорық жасады. Әл-Басасири Дамаскқа шегінді.

From Rahba, al Basasiri wrote to the Fatimid caliph al Mustansir for permission to come to Cairo and for assistance in defending Syria and Egypt from the Seljuks. The Fatimid vizier al Yazuri refused the first request, but granted the second. Al Basasiri was appointed governor of Rahba, and the caliph sent him gold dinars, clothing valued at dinars, bows, swords, 500 horses and a quantity of lances and arrows. Al Mu'ayyad accompanied the supplies and brought the letter of investiture. In 1056–57, al Mu'ayyad won several Syrian and Iraqi emirs over to the Fatimid cause. Dubays, al Basasiri's former protector, who had submitted to Tughrul, changed allegiance and had the Fatimid caliph's name pronounced in the khuṭba. He renewed his alliance with al Basasiri. The Baghdadi Turks, who had been a thorn in the side of al Basasiri in previous years, found the rule of Tughrul intolerable and joined al Basasiri in Syria. The army of al Basasiri and Dubays, reinforced by the Turks and some Bedouin, marched on Sinjar, where they defeated a Seljuk force under Qutalmish and Quraysh. While Qutalmish escaped capture and fled to Adharbayjan, Quraysh was injured and surrendered on 9 January 1057. After his victory at Sinjar, al Basasiri entered Mosul and the city declared for the Fatimid caliph. This situation only lasted a few days. Tughrul soon recaptured Mosul and set about devastating the region of Sinjar, while al Basasiri retreated to Rahba. Dubays and Quraysh temporarily switched sides again, but the anti Arab sentiment in the Seljuk camp repulsed them. Dubays went to Jami'an and Quraysh joined al Basasiri at Rahba. In early 1058, Tughrul's brother Ibrahim Inal entered into an agreement with al Basasiri and al Mu'ayyad, whereby the latter would support him in usurping his brother's throne and he would proclaim the name of the Fatimid caliph in the khuṭba. He abandoned Mosul to al Basasiri, who still had to spend four months besieging the citadel before it surrendered. After capturing the citadel, al Basasiri retired to Rahba. Again his victory did not last. Tughrul soon retook Mosul and marched on Nisibis. Al Basasiri retreated to Damascus.

Бағдадты жаулап алу

Бассиридің шегінуі кезінде Ибрахим Жыбал аймағында көтеріліс ұйымдастырды. Туғрулдың жауабы Иракты Сәлжұқ әскерлерінен дерлік толықтай босатып, әл-Басасириге шабуыл жасауға жағдай жасады. Ол Хит пен Анбарды жылдам басып алды. 1058 жылдың 27 желтоқсанында ол 400 мамлюк атты әскерімен Бағдадқа кірді. Келесі жұма күні, 1059 жылдың 1 қаңтарында Бағдадтың батыс бөлігінде, көпшілігі шииттер тұратын аймақта, шииттік намазға шақыру (азан) жарияланды. 8 қаңтарда әл-Басасири Тигр өзенін кешіп, Бағдадтың шығысын басып алды. Ұлы мешітте Фатимид халифасының есімі айтылды. Келесі апта бойы көшелерде ұсақ-күшік қақтығыстар болып тұрды. 19 қаңтарда Хасани сарайына шабуыл жасалды, ал Аббасид халифасы әл-Қайым өзін және отбасын Құрайштың қорғауына тапсырды. 29 қаңтарда әл-Басасири Фатимидтің туларымен Ұлы мешіттің сыртындағы дұға алаңында (мусалла) Құрбан айт мерекесін тойлады. Бағдадтың жаңа билігі ретінде әл-Басасири Аббасидтердің белгілерін – бас киімді (миндаль), плащты (рида) және торлы қоршауды (шибак) қабылдады. Ол Құрайштарға әл-Қайымды күзетуге рұқсат берді, оны қаладан шығарып, Хадитада тұтқынға алды, бірақ уәзір Ибн әл-Мүслиманы оған тапсыруды бұйырды. Оны көшелерде көрсетіп, 1059 жылдың 16 ақпанында өлім жазасын орындады. Әл-Басасири Бағдадты басып алғаннан кейін Васит пен Басраны да жаулады. Алайда Хузистанға жасаған шабуылы сәтсіз аяқталды. Хузистанның билеушісі Хазарасп ибн Банкир Дубайдан әл-Басасиримен келісім жасауға көмектесуді сұрады. Ол әл-Басасириге салық төлеуге дайын екенін білдірді, бірақ ол Фатимид халифасының атынан хутба оқу және монета соғу талабын қабылдамай, бас тартты. Хазарасп оған қарсылық көрсетті. Әл-Басасири Туғрулдан әскерлердің келіп жатқанын білген соң, онымен келісімге келді және Васитке қайтып келді, ол 1059 жылдың 12 қыркүйегінде жетті. 1059 жылдың шілде айында Туғрул өзінің інісін жеңді. Ол әл-Басасириге Бағдадта билікте қалуға рұқсат беруге келісті, егер хутба мен монеталар оның атынан оқылса және Аббасид халифасы қалпына келтірілсе. Әл-Басасири әл-Қайымды Сәлжұқтардан тартып алуға тырысты, бірақ халифа бас тартты. Құрайштар әл-Басасириді Туғрулдың билігін қабылдауға көндіруге әрекеттенді, бірақ ол одан да бас тартты. Туғрул Бағдадқа жорық жасады. Әл-Басасири 1059 жылдың 14 желтоқсанында отбасымен бірге қаланы тастап кетті. Туғрул мен Аббасид халифасы 1060 жылдың 4 қаңтарында Бағдадқа кірді. Фатимидтердің есімі Бағдад мешіттеріндегі хутбада қырық рет айтылған, яғни Бағдадтағы әл-Басасиридің билігі қырық жұмаға созылды. Әл-Басасири Куфаға беттеп, Дубаймен қосылды. Сәлжұқ әскері оларды қуып жететін болған соң, Дубай қашып кетті, бірақ әл-Басасири шайқасқа шақырды. 15 қаңтарда Куфа маңындағы Сақи әл-Фурат шайқасында жеңіліп, қаза тапты. Оның аты алдымен жебеден садақталды, содан кейін Сәлжұқ уәзірі әл-Кундуридің хатшысы оны өлтірді. Оның басын Туғрулға Бағдадқа әкелді.

During al Basasiri's retreat, Ibrahim rose in revolt in the Jibal. Tughrul's response largely denuded Iraq of Seljuk troops, allowing al Basasiri to launch an invasion. He quickly took Hit and Anbar. On 27 December 1058, he entered Baghdad with 400 mamlūk cavalry accompanied by Quraysh and his 200 cavalry. The next Friday, 1 January 1059, the Shi'a call to worship (adhān) was announced in western Baghdad, which was predominantly Shi'a. On 8 January, al Basasiri crossed the Tigris and occupied eastern Baghdad. The name of the Fatimid caliph was pronounced in the Great Mosque. There skirmishes in the streets throughout the following week. On 19 January, the Hasani Palace was assaulted and the Abbasid caliph al Qa'im placed himself and his household under the protection of Quraysh. On 29 January, al Basasiri celebrated the Feast of the Sacrifice in the prayer space (muṣallā) outside the Great Mosque with Fatimid banners flying. As the new authority in Baghdad, al Basasiri took over the Abbasid insignia, the turban (mindīl), cloak (ridāʾ) and lattice screen (shibbāk). He allowed Quraysh to retain custody of al Qa'im, removed from the city and confined at Haditha, but he ordered him to hand over the vizier Ibn al Muslima, whom he paraded through the streets and executed on 16 February 1059. Al Basasiri followed up his conquest of Baghdad by taking Wasit and Basra. His invasion of Khuzistan, however, was repelled. The ruler of Khuzistan, Hazarasp ibn Bankir, asked Dubays to mediate with al Basasiri. He offered to pay tribute to al Basasiri, but the latter refused demanding that the khuṭba and the coinage be made in the name of the Fatimid caliph. Hazarasp refused this. When al Basasiri realised that he was receiving troops from Tughrul, he made peace with him and retired to Wasit, which he reached on the 12 September 1059. In July 1059, Tughrul defeated his brother. He offered to leave al Basasiri in power in Baghdad provided the khuṭba and the coinage were in his name and the Abbasid caliph was restored. Al Basasiri tried to pry al Qa'im away from the Seljuks, but the caliph refused. Quraysh tried to convince al Basasiri to accept Tughrul's authority, but he refused. Tughrul marched on Baghdad. Al Basasiri abandoned the city with his family on 14 December 1059. Tughrul and the Abbasid caliph entered it on 4 January 1060. The Fatimid name was said to have been pronounced in the khuṭba in Baghdad's mosques forty times, meaning that the rule of al Basasiri in Baghdad lasted forty Fridays. Al Basasiri headed towards Kufa and joined up with Dubays. When the Seljuk cavalry overtook them, Dubays fled but al Basasiri offered battle. On 15 January, at Saḳy al Furat near Kufa, he was defeated and killed. His horse was first killed under him by an arrow and he was then killed by the clerk of the Seljuk vizier al Kunduri. His head was brought to Tughrul at Baghdad.