Құдайдың екі тұлғалы құдайлығы туралы теологиясы

Кіріспе

Екі тұлғалы Құдайлық туралы христиан дінтануы

Бинитаризм – бір мән/Құдайлықта (немесе Құдайда) екі тұлға, жекелік немесе ерекшелік бар христиан дінтануы. Дәстүрлі түсінік бойынша, бинитаризм – монотеизмнің бір түрі, яғни Құдай толығымен бір ғана жаратылыс, бірақ бинитаризмде Құдайда "екілік" бар, ол – бір Құдай отбасы дегенді білдіреді. Монотеизмнің басқа да кең таралған түрлері – бір тұлғасы бар бір Құдайға сенім білдіретін "унитаризм" және үш тұлғасы бар бір Құдайға сенім білдіретін "тринитаризм".

Алғашқы христиан теологиясына қатысты ғалымдардың көзқарастары

Ларри В. Хуртадо Эдинбург университетінің профессоры ертедегі христиандардың Құдайға деген құлшынысын сипаттау үшін "бинитариандық" сөзін қолданады. Ол былай деп жазады: осы топтарда Исаның Құдайға, 'Әкеге' деген тұрақты байланысы мен бағыныштылығы байқалады, тіпті І ғасырдың соңғы онжылдықтарындағы, әдетте өте 'жоғары' христология деп есептелетін, мысалы, Жаңа өсиеттің Жохан жазбасы мен Аян кітабы сияқты христиан мәтіндерінде де. Сондықтан мен осы Исаға деген құлшылықты монотеизмнің "бинитариандық" түрі деп атаймын: екі ерекше тұлға бар (Құдай мен Иса), бірақ олардың арақатынасы екі құдайға табынушылықтың (дитеизмнің) алдын алуға бағытталғандай көрінеді. Хуртадо бинитаризмді Никеялық христиандыққа қарсы деп сипаттамайды, керісінше, ертедегі христиандардың (Никеяға дейін) монотеистік болғанын көрсетеді (әкесін Құдай деп атауы оны дәлелдейді), сонымен қатар Исаға құрмет көрсеткенін, оның алдын ала бар екенін, мәңгілік екенін, Жаратушы екенін, Құдайдың күшін бейнелейтінін, Әкені ашатынын және тек оның атынан Әкеге ғибадат ететінін көрсетеді. Ол былай деп жазады: "Исаға берілген орталық орын және дитеизмнен аулақ болу үшін Исаны 'Әкеге' қатысты үнемі құрметтеу, прото-ортодоксальдық 'бинитариандық' құлшылық үлгісін қалыптастыруға ықпал етеді. Иса шын мәнінде құдай ретінде құрметтеледі". Алғашқы раввиндер ертедегі христиан дінін бинитариандық деп санаған. 325 жылы Никея соборы ариандықтан жеңіліс тапқаннан кейін, 381 жылы Константинополь соборы бинитариандықтармен күресу үшін шақырылды, олар "жартылай арийлер" деп аталды. Бірақ, Үштік осы кезде ресми христиан доктринасы ретінде бекітілгендіктен, наразы жартылай арийлер собордан шығып кетті. "Олар Христианның жаратылғаны және Құдайдан өзгеше табиғаты бар деген Ариандық көзқарасты қабылдамады (anomoios [ἀνόμοιος] – өзгеше), бірақ олар Христианның 'Әкемен бір мәнді (homoousios [ὁμοούσιος])' екенін айтқан Никеялық Символын да қабылдамады. Жартылай арийлер Христианның Әкеге ұқсас (homoios [ὅμοιος]) немесе мәнді жағынан ұқсас (homoiousios [ὁμοιούσιος]) екенін, бірақ оның Әкеден төмен екенін үйретті". IV ғасырдың ортасында православиелік аполог Саламис Епифаний былай деді: "Жартылай арийлер Ұл туралы шын мәнінде православиелік көзқарас ұстанады, ол Әкемен мәңгі бірге болды, бірақ бастамасы жоқ және уақыт шеңберінде емес. Бірақ олардың барлығы Киелі Рухты қорлайды және оны Әке мен Ұлмен бірге Құдайлыққа жатқызбайды". Эллен Уайт американдық адвентист қозғалысында ықпал еткеннен кейін, 1858 жылы АҚШ-тың орталық-батыс штаттары Мичиган мен Айовада, 1863 жылы жетінші күндік адвентист шіркеуін құрған адвентистерден бөлініп, бинитариандық Құдайдың шіркеуі (жетінші күн) құрылды. Кейін, 1897 жылы Эллен Уайт Киелі Рухты "Құдайдың үшінші тұлғасы" деп жариялаған кітапша шығарды. Эндрюс университеті, адвентист жоғары оқу орны, жетінші күндік адвентистердің осыған дейін бинитаризмге бейімделгенін көрсетеді, оны Герхард Пфандл "жартылай арийлік" деп атайды.

Larry W. Hurtado of University of Edinburgh uses the word "binitarian" to describe the position of early Christian devotion to God, which ascribes to the Son (Jesus) an exaltedness that in Judaism would be reserved for God alone, while still affirming as in Judaism that God is one and is alone to be worshiped. He writes: there are a fairly consistent linkage and subordination of Jesus to God 'the Father' in these circles, evident even in the Christian texts from the latter decades of the 1st century that are commonly regarded as a very 'high' Christology, such as the Gospel of John and Revelation. This is why I referred to this Jesus devotion as a 'binitarian' form of monotheism: there are two distinguishable figures (God and Jesus), but they are posited in a relation to each other that seems intended to avoid the ditheism of two gods. Hurtado does not describe binitarianism as antithetical to Nicene Christianity but rather as an indication that early Christians (before Nicaea) were monotheistic (as evidenced by their singular reference to the Father as God) yet also devoted to Jesus as pre existent, co eternal, the creator, embodying the power of God, by whom the Father is revealed, and in whose name alone the Father is worshiped. He writes, "The central place given to Jesus and their concern to avoid ditheism by reverencing Jesus rather consistently with reference to 'the Father', combine to shape the proto orthodox 'binitarian' pattern of devotion. Jesus truly is reverenced as divine." and that early rabbis considered early Christianity to be binitarian. After the 325 Council of Nicaea defeated Arianism, the Council of Constantinople was called in 381 to attempt to deal with the binitarians, who were referred to as "Semi Arians". However, as the Trinity was finalized at this time as official Christian doctrine, the offended Semi Arians walked out. "They rejected the Arian view that Christ was created and had a different nature from God (anomoios [ἀνόμοιος]—dissimilar), but neither did they accept the Nicene Creed which stated that Christ was 'of one substance (homoousios [ὁμοούσιος]) with the Father'. Semi Arians taught that Christ was similar (homoios [ ὅμοιος]) to the Father, or of like substance (homoiousios [ὁμοιούσίος]), but still subordinate." In the mid 4th century, orthodox apologist Epiphanius of Salamis noted, "Semi Arians hold the truly orthodox view of the Son, that he was forever with the Father but has been begotten without beginning and not in time But all of these blaspheme the Holy Spirit, and do not count him in the Godhead with the Father and the Son." After Ellen White gained influence in the American Adventist movement, in 1858 the binitarian Church of God (Seventh Day) was founded in the U. S. mid western states of Michigan and Iowa having split from those Adventists who in 1863 founded the Seventh day Adventist Church. Later, in 1897, Ellen White published a pamphlet declaring the Holy Spirit "the third person of the Godhead". Andrews University, an Adventist institution for higher learning, suggests that the Seventh day Adventists were inclined towards binitarianism before this, which Gerhard Pfandl terms "Semi Arian."

Үштік ілімін ұстанатындардан айырмашылығы

Троицаға сенушілер кейде қазіргі бинитарлық көзқарасты бинитарлық емес, "дитеист" немесе "дуалист" деп атайды, себебі олардың бинитаризмді дұрыс түсінбеуінен, кейбіреулер Құдай бірнеше жаратылыс екенін, адам отбасына ұқсас екенін айтады; барлық адамдар да алғашқы әкелерінің атымен "Адам" деп аталады, сондықтан Әкенің отбасында оның отбасында туылғандардың бәрі "Құдай" деп аталады. Бұл дәстүрлі үштік көзқараспен қатар унитариандық немесе монотеистік тұрғыдан да политеизмнің бір түрі болып саналады. Ал жартылай арий дінінің ұстанымы бойынша, Иса "нағыз адам да, нағыз Құдай да болды" деп сенбейді. Олар Исаның тәндік денеге енгенге дейін Құдай (Сөз) болғанына, толық адам (шектеулі) болғанына, бірақ қайта тірілу алдындағы тәндік денеде толық Құдай болмағандығына, өйткені Оның құдіреті болмағанына сенеді. Олар бұл ұстанымды қолдауға үш негізгі талап қояды: жартылай арий бинитариандар Исаның тәнде болғанда Өзінің құдайлық болмысынан бас тартқанына сенеді, бұл үштікке сенушілер қарама-қарсы қорытындыға келтіретін Киелі жазбаларға сілтеме жасайды: ол өзіне лайық құрмет пен даңқтан бас тартты және лайықсыз адамдарға қызмет ету үшін Әкеге тең екендігін жасырды. Қорынттықтарға 2-хат 8:9 Исаның кедей болғанын, ал Құдайдың бай екенін айтады (Ағай 2:8), ал Філіпіліктерге 2:7-де былай делінген: "Құдайдың кейпіне ие болған Иса Мәсіх Құдаймен тең болуға ұмтылмады, қайта, Ол Өзін құрбан етіп, құлдың кейпіне еніп, адам сияқты көрінді". Бұл мәтіндердің жартылай арийлік көрінісі kenosis деп аталады, бұл Исаның өзін "босатқаны" деген идеясы оның құдайлық болмысынан (айталық, оның көктегі жоғары орнынан гөрі). Олар Исаның екі еркі мен екі болмысы бар деген Үштік ілімін жоққа шығарады. Осы себепті олар Исаның қайта тірілуінен бұрын Әкесіз "бір нәрсе де істей алмаймын" деген сөздерін (Жохан 5:19,30; 8:28) қайта тірілгеннен кейін ғана "көктегі және жердегі бүкіл билігім бар" деп мәлімдегенге дейін барлық құдайлық құқықтарын жоққа шығарған деп санайды (Матай 28:18). Олар Исаның Шайтанның азғыруларына төтеп беріп, кемелді әрі күнәсіз өмір сүргенінен кейін "барлығына құдіреті жететін" екенін айтады. Сол сияқты, олар Киелі кітапта Исаның барлық жағынан адамдар сияқты сыналғандығы айтылған (Еврейлерге 4:15) және басқа жерде Киелі кітапта "Құдай жамандыққа сыналмайды" (Жақып 1:13) деп айтылған. Екі табиғаттың үштік көзқарасын жоққа шығарып, жартылай арий бинитарийлері бұл мәлімдемелер бір тұлға туралы айтылса, олар қарама-қайшылықты деп санайды және сондықтан, "кітап бұзылуы мүмкін емес" болғандықтан (Жохан 10:35), Иса тәнде болған кезде толықтай Құдай бола алмады. Алайда бұл Қолостықтарға 2:9-ға қайшы келеді, онда былай делінген: "Иә, Мәсіхтің бойында Құдайдың бүкіл болмысы толықтай мекендейді". Иса оған былай деп жауап берді: - "Құдай Иеңді еркінсіп сынама!" деп те жазылған ғой. Басқаша айтқанда, жартылай арийлер екілікте Исаның тәнінде болғаны Оның тәнге енуінен бұрын кім болғаны емес (Құдай Сөз), қайта тірілгеннен кейін ол кім болғаны емес (яғни барлық билігі бар толық Құдай емес). Ол Құдай еді, содан кейін толық Құдай болмады, содан кейін қайтадан Құдай болды. Троицаға сенушілер Киелі Рух Құдайдың рухани Ұлы сияқты басқа тұлға екенін үйретеді (Матай 28:19–20; Жохан 16:5–7; Елшілердің істері 1:8, 2:4). Бинитарлықтардың көпшілігі Киелі Рухтың Құдай күші екенін, Құдайда өзіндік ерекшелігі жоқ екенін және олар Ұлды қалай ойлайды, бөлек Білік немесе тұлға емес екенін үйретеді. Мысалы, өзінің негізгі нанымдарының ресми мәлімдемесінде, бинитарлық Құдай тірі шіркеуінде былай делінген: "Киелі Рух Құдайдың мәні, ақыл-ойы, өмірі және күші. Ол - Жаратылыс емес. Киелі Рух Әке мен Ұлға тән, және бүкіл ғаламға Олардан тарайды (1 Патшалар 8:27; Забур 139:7; Еремия 23:24). Құдай бәрін де Киелі Рух арқылы жаратты (Жаратылыс 1:1–2; Аян 4:11). Ол - Мәсіхтің бүкіл әлемді қолдап-қорғап тұрған құдіреті (Еврейлерге 1:2–3). Ол күнәларына өкініп, шомылдыру рәсімінен өткендердің бәріне беріледі (Елшілердің істері 2:38–39), сондай-ақ ол барлық сенушілердің 'жеңімпаз' (Римдіктерге 8:37; Аян 2:26–27) болуы және мәңгілік өмірге жетеленуі үшін күш (Елшілердің істері 1:8; 2 Тімотеге 1:6–7) ". Киелі жазбаларда Әкеге және Ұлға дұға ету туралы айтылады, бірақ Киелі Рухқа ешқашан дұға етілмейді және Киелі кітапта оған ғибадат етілмейді; Жоханның Аян кітабында "тақта отырғанға" (Құдайға), "Жақсылыққа" (Исаға) мадақ айтылады, бірақ Рух туралы айтылмайды; қазіргі бинитарлықтар бұл Киелі Рухтың Құдай отбасының тұлғасы емес, Құдайдың ақылы болғандықтан деп түсіндіреді. Бинитарлықтар ерте христиандық көшбасшылардың, мысалы, Сардис қаласының Мелитосы мен Смирна қаласының Поликарпының білімдері бинитарлық болғанын айтады, бірақ көптеген ғалымдар бұл пікірмен келіспейді. Бинитарлықтар, мысалы, екеуі де Әке мен Ұлды "Құдай" деп атағанын, бірақ екеуі де Киелі Рухты Құдай деп атамайтынын, ал Мелитостың "Иеміздің құмарлық туралы сөзі" Киелі Рухтың Құдайдың күшінің іс-қимылы ғана екенін көрсететінін атап көрсетеді. Бинитарлықтар Павелдің өзінің жазған әрбір кітабының басында Әке мен Ұлға құрмет көрсеткенін, бірақ Киелі Рухқа ешқашан осылай істемейтінін байқады. Троицаға сенушілер Римдіктерге 1:4 "Күшпен Құдайдың Ұлы болып жарияланды, қайта тірілу арқылы қасиетті Рухпен", Ефестіктерге 1:13 "Сіздер де осы шындық сөзін, құтқарылушылық жақсы хабарын естігеннен кейін оған сендіңіздер, және сенгеннен кейін, уәделенген Киелі Рухпен мөрлендіңіздер", 1 Тесалоникалықтарға 1:5–6 "Себебі біздің жақсы хабарымыз сіздерге тек сөзбен ғана емес, күшпен және Киелі Рухпен (гр. pneuma, ауа, дем, жел, Рух) және зор сеніммен келді; сіздердің арамызда қандай адамдар болғанымызды сіздер білесіздер. Сіздер біздің және Иеміздің ізбасарлары болдыңыздар, көп қиындықтармен қуанышпен Киелі Рухпен (Рух) сөзді қабылдадыңыздар" және 1 Тімотеге 1:14 "Және Иса Мәсіхтегі иман мен махаббатпен Раббымыздың кеңшілігі мол болды." ерекшеліктер деп қарастырады. Киелі Рухты Құдайдың тұлғасы немесе Құдайдың ақылы деп санамағандықтан, кейбір бинитарлықтарды Пневматомахи деп те атады, бұл жартылай арийлердің бір тобы.

Trinitarians sometimes describe the modern binitarian view as "ditheist" or "dualist" instead of binitarian because, in their misunderstanding of binitarianism, some claim it posits that God is multiple beings, analogous to a human family; as all humans are also called "Man", after their first father, so in the Father's family, all born into his family are called "God". This is considered a form of polytheism in the traditional trinitarian view as well as in the unitarian or monotheistic point of view. Semi Arian binitarians do not believe that Jesus "was truly human and truly God", which is the position held by trinitarians. They believe that Jesus was God (the Word) prior to His incarnation, that He became fully human (finite) yet he was not fully God during the pre resurrection incarnation as He did not have the powers etc. of God then, and that all authority was restored to Him (as well as his infinite God status) at or shortly after the resurrection. They make three major claims to support that position:

Semi Arian binitarians believe that Jesus emptied Himself of His Divinity while in the flesh, citing the same Scriptures which trinitarians cite to the opposite conclusion: that he denied himself the honor and glory he deserved, and hid the fact that he is equal to the Father, in order to serve those who were undeserving. 2 Corinthians 8:9 states that Jesus became poor, yet God is rich (Haggai 2:8), while Philippians 2:7 states, " Christ Jesus, who subsisting in (the) form of God thought (it) not robbery to be equal to God, but emptied Himself, taking (the) form of a slave, becoming in (the) likeness of men". The Semi Arian view of these texts is called kenosis, referring to the idea that what Jesus "emptied" himself of was his divinity (rather, than, say, his exalted position in Heaven). They deny the trinitarian teaching that Jesus possessed two wills and two natures. For this reason, they view the assertions of Jesus that He "could do nothing" without the Father, prior to His resurrection (John 5:19,30; 8:28), as a denial by him that he had all divine rights until after the resurrection, when he claimed that he had "all authority in heaven and on earth" (Matthew 28:18). They conclude that it is because he had overcome the temptations of Satan and upon living the perfect sinless life would be "all powerful". Similarly, they note that the Bible claims that Jesus was tempted in all points as humans are (Hebrews 4:15) and that in another place the Bible claims "God cannot be tempted by evil" (James 1:13). Denying the trinitarian view of two natures, Semi Arian binitarians see the assertions as contradictory if posited of the same person and therefore, since "scripture cannot be broken" (John 10:35), Jesus could not have been fully God while in the flesh. But still that is contrary to Colossians 2:9 which says, "For in him dwelleth all the fullness of the Godhead bodily." and Luke 4:12 "And Jesus answered, and said unto him, It is said, Thou shalt not tempt the Lord thy God." In other words, Semi Arian binitarians believe that in the flesh Jesus was not who He was prior to His incarnation (God the Word), not what He was (i. e. not fully God with all authority) since His resurrection. He was God, then he was not fully God, then he was God again. Trinitarians teach that the Holy Spirit is another person like the Son, who comes from God without becoming a separate being from him (Matthew 28:19–20; John 16:5–7; Acts 1:8, 2:4). Most binitarians teach that the Holy Spirit is essentially the power of God, with no distinct identity within God, and not a separate Being or Person as they conceive the Son to be. For example, in its Official Statement of Fundamental Beliefs, the binitarian Living Church of God states, "The Holy Spirit is the very essence, the mind, life and power of God. It is not a Being. The Spirit is inherent in the Father and the Son, and emanates from Them throughout the entire universe (1 Kings 8:27; Psalm 139:7; Jeremiah 23:24). It was through the Spirit that God created all things (Genesis 1:1–2; Revelation 4:11). It is the power by which Christ maintains the universe (Hebrews 1:2–3). It is given to all who repent of their sins and are baptized (Acts 2:38–39) and is the power (Acts 1:8; 2 Timothy 1:6–7) by which all believers may be 'overcomers' (Romans 8:37 (KJV); Revelation 2:26–27) and will be led to eternal life." Scripture mentions prayer to the Father, and to the Son, but the Holy Spirit is never prayed to nor worshiped in the Bible; in the Revelation of John, there is praise to the "One who sits upon the throne" (God), "and to the Lamb" (Jesus), but the Spirit is not mentioned; modern binitarians conclude that this is because the Holy Spirit is not a person of the God family, but the mind of God. Binitarians believe that statements from early Christian leaders such as Melito of Sardis and Polycarp of Smyrna were binitarian, though most mainstream scholars do not accept this assertion. Binitarians point out, for example, while both call the Father and Son "God", not only do neither refer to the Holy Spirit as God, Melito's "Oration on Our Lord's Passion" suggests that the Holy Spirit is simply the power of God in action. Binitarians have noted that Paul honors the Father and the Son towards the beginning of every book he wrote, but never does so for the Holy Spirit. Trinitarians see Romans 1:4 "And declared to be the Son of God with power, according to the spirit of holiness, by the resurrection from the dead:", Ephesians 1:13 "In whom ye also trusted, after that ye heard the word of truth, the gospel of your salvation: in whom also after that ye believed, ye were sealed with that Holy Spirit of promise", 1 Thessalonians 1:5–6 "For our gospel came not unto you in word only, but also in power, and in the Holy Ghost (cor. gk. pneuma, air, breath, breeze, Spirit), and in much assurance; as ye know what manner of men we were among you for your sake. And ye became followers of us, and of the Lord, having received the word in much affliction, with joy of the Holy Ghost (cor. Spirit):" and 1 Timothy 1:14 "And the grace of our Lord was exceeding abundant with faith and love which is in Christ Jesus." as exceptions. By not considering that the Holy Spirit is a person of God, or God's mind, some binitarians were also called the Pneumatomachi, as a subset of Semi Arians.

Рим католиктері мен шығыс православиесі

Бұрынғы Бүкіләлемдік Құдай шіркеуінен шыққан бинитариандық топтар (қазіргі Бүкіләлемдік Құдай шіркеуі қазір үштікке сенуші), Римдіктерге 8:29-да Исаның "көптеген бауырластардың тұңғышы" екендігі туралы үйретілген нәрсе мәсіхшілердің "Құдай" деп аталатын Отбасына кіретінін көрсетеді деп сенеді. Құдайдың Отбасы екендігі және мәсіхшілердің сол Отбасында дүниеге келуі мүмкін деген көзқарас, христиан дінін мойындаған топтардың арасында кеңінен таралмаған. Алайда, үштікке сенушілердің Мәсіхпен бірігу арқылы мәсіхшінің Ұлдың Әкемен рухани байланысына қатысушы болатыны, олардың Мәсіхтің асырап алу арқылы ұлдары мен бауырлары болатыны және "құдайлық табиғатқа ие болатындары" (Шығыс православиелік христиандардың "табиғат" қалай түсіндірілетініне қатысты күмәндануы мүмкін болса да) туралы түсінік бар. Бұл қарама-қайшылықты, көпшіліктің көзқарасы католиктер мен үштікке сенушілердің дәстүрінде, протестанттардың көпшілігі мұра еткен. Мысалы, үштікке сенуші Шығыс православие шіркеуі, шын мәнінде сенгендердің Құдайдың еркіне, ниетіне және мінез-құлқына толыққанды ұқсап, Құдайдың рақымымен құдайлар болатынын, бірақ жаратылмаған Құдайдың деңгейінде емес, үйретеді. Шығыс православие теологы Тимоти Уэр былай деп жазды: "Афанасий Инкарнацияның мақсатын былай деп түйіндеді: "Құдай адам болып кетті, біз Құдай болуымыз үшін". Біз Құдайдың "өні" (немесе ұрпағы) (Елшілердің істері xvii, 28), Оның туысымыз. Біз Құдайға "ұқсаймыз", құдайлық ұқсастыққа ие боламыз. Иоанн Дамасктың сөздерімен айтқанда, ұқсастыққа ие болу – құдайландыру, ол "екінші құдай", рақыммен құдай болу. "Мен сендерге былай дедім: сендер құдайларсыңдар, бәрің де – Құдай Тағаланың балаларысыңдар" (Забур 82:6; Жохан 10:34–35 қараңыз). Православие үшін адамның құтқарылуы мен құтқарылуы құдайландыруға жақын нәрсені білдіреді, бірақ құдайландыру тек бірнеше таңдалғандарға ғана емес, барлығына арналған, бірақ тек көктегі қасиеттерге қол жеткізу мағынасында. Православ шіркеуі бұл әрбір мәсіхшінің мақсаты деп санайды. Әрине, біз тек соңғы күні құдайлық сипатқа ие боламыз, бірақ әрқайсымыз үшін құдайлық процесс осы жерде және қазір осы өмірде басталуы керек". Батыс христиандары жиі құдайландыру, құдайландыру немесе теозис терминологиясынан қатаң түрде аулақ болады, бірақ әртүрлі терминдерде айтылған мақсатты ілімді міндетті түрде қабылдамайды. Қазіргі бинитариандар осы Шығыс православиелік құдайландыру туралы мәлімдемелермен, олар түсінгендей, қатты келіседі. Алайда, Шығыс православиесінде теозис Құдай туралы үштік түсінігімен тығыз байланысты, ол Киелі Рухқа ерекше назар аударады, өйткені ол Құдайдың толықтығын қамтиды және білдіреді, аралық ретінде емес, Құдай ретінде. Әсіресе Шығыс православиесінде Киелі Рухтың тек Әкеден ғана емес, Әке мен Ұлдан да мәңгілік шығатынын жоққа шығару, бұл filioque-де айтылғандай, бинитариандық монотеизмге немесе одан да нашар, битеизмге қарай бет бұруға әкелуі мүмкін деп саналады. Рим шіркеуі филиокеге қол қойды және оны қабылдауға шақырды, бұл 1054 жылы Шығыс православиесімен болған шиеленістің теологиялық негіздемесін құрады. Православтар бұл filioque мәлімдемелерінен бас тарту керек деп талап етеді, өйткені Киелі Рухтың теологиялық түсінігі Құдайдың бірлігі, Құдайдың өз Ұлын және Киелі Рухын берудегі сыйының бірлігі, сондықтан "құтқарылу" дегеніміз не және ол қандай принциппен өмір сүреді деген түсініктерге тікелей байланысты. Сонымен қатар, православиелік теозистік көзқарас тек адамдарға Құдаймен оның "энергиясында" бірігуге мүмкіндік береді, бірақ ешқашан Құдайдың "мәнімен" бірігуге болмайды, өйткені Құдай өз мәнінде толық трансцендентті болып қалады. Бинитариандар құдайландыру үмітіне үміт етеді және үштік немесе Халкидондық ілімдер мормондармен бірге құдайлық сенімге қажетті нәрсені ерекше түрде растайтынын жоққа шығарады. Дегенмен, олар Шығыс православиесінің қатаң монотеизмін немесе үштік тәлімін маңызды және қажетті нәрсе ретінде қарастырмағандықтан, бұл бинитариандар өздерін Батыс (Августин) христиандығында немесе мормонның құдайландыру көзқарасында кездесетін "теозиске" қарағанда Шығыс православиесіне жақын деп санайды. Шығыс православие ұстанымы Шығыс православие ұстанымымен бірдей; алайда, олар Халкидондық Символдың сөздерін қабылдамайды.

Binitarians from groups originating in the old Worldwide Church of God (the current Worldwide Church of God is now trinitarian), believe that the teaching from Romans 8:29 about Jesus being "the firstborn among many brethren" demonstrates that Christians will be in the Family called "God". The view that God is a Family that Christians can expect to be born into is not widely held within groups that profess Christianity. However, there is a sense in which trinitarians believe that, by being united with Christ, a Christian becomes a participant in the Son's communion with the Father, they become sons by adoption and brothers to Christ, and "sharers in the divine nature" (although Eastern Orthodox Christians would have reservations regarding how "nature" would be interpreted). This contrasting, majority view has been thoroughly developed in the Catholic, Trinitarian tradition inherited by most Protestants. For example, the Trinitarian Eastern Orthodox Church teaches that Christians will by grace become so entirely conformed to the will, purpose, and character of God, that they will be gods by the grace of God, but not on the same level of the Uncreated God. Timothy Ware, an Eastern Orthodox theologian, wrote, "St. Athanasius summed up the purpose of the Incarnation by saying, 'God became human that we might be made God' we are God's 'offspring' (or generation) (Acts xvii, 28), His kin we will become 'like' God, we will acquire divine likeness; In the words of John Damascene To acquire the likeness is to be deified, it is to become a 'second god', a god by grace'. 'I said, ye are gods, and all of ye children of the Most High' (Psalm lxxxi, 6; cf John x, 34–35) Such, according to the teaching of the Orthodox Church, is the final goal at which every Christian must attain: to become like God, to obtain theosis, 'deification' or 'divinization'. For Orthodoxy human salvation and redemption mean something close to, but not the same as, deification deification is not something reserved for a select few initiates, but is something intended for all alike, but only in the sense of attainment of heavenly attributes. The Orthodox Church believes this is the normal goal of every Christian without exception. Certainly we shall only be deified on the Last Day; but for each of us the process of divinization must begin here and now in this present life." Western Christians often vigorously avoid the terminology of deification, divinization, or theosis, while not necessarily rejecting the intended doctrine expressed in different terms. Modern binitarians strongly agree with these Eastern Orthodox statements concerning deification, as they understand them. However, in Eastern Orthodoxy, theosis is profoundly linked to a Trinitarian understanding of God, laying special emphasis on the Holy Spirit as containing and communicating the fullness of God, not as an intermediary, but as God indeed. In Eastern Orthodoxy especially, to deny that the Holy Spirit eternally proceeds from the Father alone but rather from both the Father and the Son, as the filioque states, is seen as tending toward binitarian monotheism, or worse, bitheism. The Roman Church accepted and urged adoption of the filioque, which formed the theological rationale for the schism with the Eastern Orthodox in 1054. The Orthodox urge that these filioque statements must be rejected because the theological understanding of the Spirit is directly attached to consequent notions of what the unity of God is, the unity of the gift of God in giving his Son and His Spirit, and thus what "salvation" means and by what principle it is lived out. In addition, the Orthodox view of theosis only allows humans to be united with God in his "energies", but never with God's "essence", as God remains completely transcendent in His essence. Binitarians look forward to their hope of being deified, and deny that the trinitarian or Chalcedonian doctrines uniquely assert anything necessary to a godly faith, along with Mormons. Nevertheless, as they do not see the strict monotheism or the trinitarianism of Eastern Orthodoxy as contributing anything essential and necessary, these binitarians see themselves as closer to the Eastern Orthodox than to "theosis" as found in Western (Augustinian) Christianity, or the Mormon views of deification, as they understand these doctrines. The Oriental Orthodox position is the same as the Eastern Orthodox position; however, they do not accept the wording of the Chalcedonian Creed.