Кіріспе

Жылқы тартқан саяхат көлігі

Пошта шайы – 18-шы және 19-шы ғасырдың басында салынған, поштамен саяхаттауға арналған жылдам көлік. Олар көбінесе төрт дөңгелекті, екі-төрт орындық, екі немесе төрт жылқымен тартылған болатын. Постильон жылқы жұбының немесе бір жұптың сол жаққа (жол жиегіне жақын) отырып, жолаушыларға алдағы жолды ашық көруге мүмкіндік беретін.

Мақсаты

Ұзақ қашықтыққа жол жүру жылдамдыққа байланысты маңызды болған кезде, пошталық арба жалданар еді және оны өз пошташылары мен аттарымен алып кететін. Келесі стансада пошташылар көбінесе өз аттарымен базаларына қайтарып, бірақ жаңа аттармен саяхатты жалғастыруы мүмкін еді. Жеке пошта тасымалы қымбат болғандықтан, жолаушылар – әсіресе жалғыз әйел болса – бір немесе екі жеке қызметшісімен бірге жүретін, олар арбаның үстінен және арт жағынан мініп отыратын. Қызметшілер жол аясындағы барлық мәселелерді шешуге жауапты болатын. Жеке тұлғалар өздеріне арбалар сатып алатын, ал кейбіреулері жеңіл арбаларын көлік жүргізушінің орны алынып-қойылатындай етіп жасатар еді. Ұзақ қашықтыққа жылдам саяхаттау үшін арналған пошталық арба тиімді болуы керек еді, бірақ жеке арбалар әсем безендіріліп, жоғары сапалы материалдармен жасалуы мүмкін.

Жұмысқа жіберу

1967 жылы Америка тасымалдау қауымдастығының «The Carriage Journal» журналында жарияланған мақаласында Пол Даунинг «пост» сөзінің латын тіліндегі «postis» сөзінен шыққандығын, ал ол сөз тік ағаш (пост) орнатып, оған қоғамдық хабарлама ілуге қолайлы орын жасауды білдіргенін айтады. Осыдан «пошта» және «пошта төлемі» деген ұғымдар туындаған. Орта ғасырдағы хат тасушылар «caballari postarus» деп аталып, «посттың» аттылары болған. Олар жол бойындағы әрбір «постта» жаңа атқа отырып, сапарларын жалғастырған. Алғашқыда «пост» сөзі атпен жүретін хат тасушыларға, содан кейін олар тасыған хаттарға, ең соңында бүкіл жүйеге қолданыла бастады. Англияда тұрақты пошта бекеттері 16 ғасырда құрылды. Осы бекеттердің аттылары үкімет хабарлары мен жеке хаттарды тасыған. Жергілікті пошта бастықтары патшалық хат тасушыларға жылқымен қамтамасыз етіп қана қоймай, басқа саяхатшыларға да жылқы берген.

Пост-шайы

Францияда "постинг" жүйесі кең таралған. Артиллерия офицері Джон Тралл 1743 жылы Англияда саяхаттауға арналған кареталарды жалға берумен айналысты. Алғашқыда бұл кареталар екі дөңгелекті болған, бірақ көп ұзамай төрт дөңгелекті кареталармен ауыстырылды, олар да "пост-карета" деп аталды. Алғашқы француздық үлгі өзгертілді, оған дәстүрлі тіреу орнатылды, жолаушылар алдыңғы терезеден көруі үшін жүргізуші берілмеді, ал жылқыларды постилиондар немесе постшылар айдады. Постилиондар бір пошта станциясынан екіншісіне өтіп, өз жылқыларымен бірге қалып, кезеңнің соңында оларды үйлеріне қайтаратын.

Америка

Сол кезде Америкада жетілдірілген пошта жүйесі болған жоқ. Джордж Вашингтонның 1791 жылғы Оңтүстікке жасаған сапарында (басқа міндеттемелері болмаған жағдайда) күніне орташа 35 миль (56 км) жүруді көздеген, ал Англияда орташа жылдамдық тәулік бойына қол жеткізілуі мүмкін еді. Нағыз шаиз – бір немесе екі жылқымен тартылатын, екі жолаушыға арналған орындықтары бар екі дөңгелекті ашық карета. Егер оған екі дөңгелек қосылса, сол кезде бұл атау қолданылса, ол фаэтон болар еді. Фаэтон иесінің өзі басқаратын, әдетте бір-екі жылқымен тартылатын карета. Төрт дөңгелекті шаиз кем дегенде төрт жылқымен тартылатын. Тралл Англияға пошта кареталарын енгізген кезде, американдықтар бұрын төрт дөңгелекті шаиз деп аталған нәрсеге де сол атауды қолдана бастады.