Кіріспе
Мексиканы жаулап алу кезінде болған оқиға. Ла Ноче Триста ("Қайғылы түн", сөзбе-сөз "Қайғылы түн") – испандықтардың ацтек империясын жаулап алу кезіндегі маңызды оқиға. Онда Эрнан Кортес, оның испандық конкистадорлар әскері және олардың туыс тайпаларынан құралған одақтастары ацтектердің астанасы Теночтитланнан қуылып шығарылды.
La Noche Triste ("The Night of Sorrows", literally "The Sad Night") was an important event during the Spanish conquest of the Aztec Empire, wherein Hernán Cortés, his army of Spanish conquistadors, and their native allies were driven out of the Aztec capital, Tenochtitlan.
Алдын ала сөз
Кортес экспедициясы 1519 жылғы 8 қарашада Теночтитланға келді және қалада арнайы дайындалған аумақта орналасты. Бірақ көп ұзамай, испандықтар өздерінің қабылдаушыларының опасыздыққа барып жатқанын сезіп, ацтектердің патшасы Моктесума II-ні, немесе Тлатоаниді кепілге алды. Моктесума құдайлар оны испандықтармен бірге тұруға бұйырған және ол оны өз еркімен жасаған деген сенімді азаматтарына жеткізу үшін Кортестің нұсқауларын орындады, бірақ ацтектер мұндай нәрсені күмәнданды. Келесі 98 күн ішінде Кортес және оның туған жергілікті одақтастары, тлакскальтектер, астанада көбірек көзге түспейтін қонақтарға айналды.
Кортес испан жазалау экспедициясын бастайды
1520 жылдың мамыр айында Мексика шығанағынан Кортеске Куба губернаторы Веласкес тарапынан Кортестің бағынбаушылығы үшін тұтқындауға мақсаттасқан, әлдеқайда көп санды испандықтар тобы жіберілгені туралы хабар жетті. Кортес Теночтитланды өзінің сенімді лейтенанты Педро де Альварадоға тапсырып, жағалауға қарай жорық жасады. Онде оны тұтқындау үшін жіберілген Панфило де Нарваез басқарған кубалық экспедицияны жеңіске жеткізді. Кортес жеңілген әскерлерге Теночтитланның байлықтары туралы айтқан соң, олар оған қосылуға келісті. Нарваездің әскерлерімен нығайтылған Кортес Теночтитланға қайта оралды.
Теночтитландағы бақылаудан айрылу
Кортестің болмаған кезінде Педро де Альварадо ацтектердің көтерілісінен сескеніп, қаланың басты ғибадатханасында тойлап жатқан ацтек ақсүйектері мен дін қызметкерлерін қырғынға ұшыратты. Жауап ретінде ацтектер Моктесума әлі тұтқын ретінде ұсталып тұрған испандықтардың бекінісін қоршауға алды. Кортес маусымның соңында Теночтитланға оралғанда, ацтектер Куитлахуак есімді жаңа Тлатоаниді сайлаған еді. Кортес Моктесумаға халық алдына шығып, оларды соғысты тоқтатуға және испандықтардың қаладан аман-сау кетіп қалуына келісім беруге үгіттеу үшін бұйрық берді. Бірақ ацтектер Моктесуманы ұяттап, тас және жебелермен шабуылдады. Испандықтардың мәлімдемесінше, ол осы шабуылда ацтектердің қолынан қаза тапты, алайда ацтектер оның испандықтар тарапынан өлтірілгенін айтады. Кортестің зор әскері бекінісінен шығып, батысқа қарай, Тлакопанға қарай бет алды. Тас жол күзетсіз болғандықтан, испандықтар ешкімге көрінбей, жаңбырдың жамылғысымен ұйықтап жатқан қаладан айналып өтті. Тас жолға жеткенше, оларды "Бүркіт жауынгерлері" деп аталатын ацтектердің элиталық сарбаздары байқап алып, дабыл қақты. Дабыл тараған соң, көптеген ацтек жауынгерлері, ақсүйектері мен қарапайым халық үйлерінен шығып, каноэлерінен немесе тас жолдан макуахуитль қылыштарымен, найзаларымен, жебелерімен және лақтырғыштардан лақтырылған тастармен испандықтарға шабуыл жасады. Шайқас қатты болды. Испандықтар мен олардың одақтастары тас жолға жеткенде, судан жүздеген каноэлер пайда болып, оларды қиындыққа салды. Испандықтар жаңбыр астында тас жолдан өтіп өтті. Алтын мен жабдықтан ауырлаған сарбаздардың кейбіреулері тепе-теңдіктерін жоғалтып, көлге құлап, суға батып кетті. Атты әскердің алғы шебінде Кортес құрлыққа жетіп, қалған экспедицияны қауіпті өткелде өздері сақтауға қалдырды. Диас дель Кастильо кейіннен өз әрекетін қорғап, қалғандары үшін күресуге тырысса, барлығының жойылғанын айтты. Франсиско Лопес де Гомараның есебінше, 450 испандық және 4000 одақтас қаза тапқан. Көзін көрген Диас дель Кастильо шамамен 450 испандық және 1000 одақтас өлтірілгенін айтады. Монтесуманың ұлы Чималпопока қаза тапты; Тепанек князі Тлальтекатзин, патша Какаматзин, оның үш қарындасы және екі інісі де өлтірілді. Диас испандықтардың 860 сарбазы қаза тапқанын, оның ішінде кейінгі Отумба шайқасынан да болғанын мәлімдеді. Тлакскальтектер мыңнан астам адамды жоғалтты. Экспедицияға қосылған бейбіт азаматтар қатты зардап шекті, 72 адам қаза тапты, оның ішінде бес испан әйелі болды. Тірі қалған әйелдердің қатарында аудармашы Ла Малинче, Дона Луиза және Мария Эстрада болды. Оқиға Кортес пен оның тірі қалған ізбасарларының Теночтитланнан қашу кезіндегі өмірлік және материалдық шығындарына байланысты сезінген қайғысы үшін "Қайғылы түн" (La Noche Triste) деп аталды.
Салдары
Испаниялықтар мен олардың одақтастары Зумпанго көлінің солтүстік жағынан өтіп, тағы да шайқастарға қатысты. Бір апта өткен соң, Теотиуаканнан шалқары қашықтықтағы Отумба шайқасында, олар қуып келген ацтектермен шайқасып, оларды шешуші түрде жеңді – Кортестің сөзіне сүйенсек, ол ацтек қолбасшысын өлтірді. Бұл испандарға Tlaxcala-ға жетуге және демалуға мүмкіндік берді. Кортес Tlaxcala-да Теночтитланды қоршауды және ацтек империясын құртуды жоспарлады.
Негізгі дереккөздер
Historia verdadera de la conquista de la Nueva España ("Жаңа Испанияны жаулап алудың шынайы тарихы") Берналь Диас дель Кастильо жазған. Берналь Диас дель Кастильо Кортестің жорығында семсер және қалқанмен қаруланған роделеро, яғни солдат ретінде қызмет етті және "La noche triste" ("Қайғылы түн") деп аталатын түнгі шайқасқа жеке қатысты. Оның CXXVIII тарауы ("Мексикадан қашуға келісім және осыған байланысты жасалған әрекеттер") оқиғаның баяндамасы болып табылады. Гонсало Фернандес де Овьедо и Вальдестің "Индияның жалпы тарихы" (La Historia general de las Indias). Parsons (төменде), III том, 296-292 беттерді қараңыз. Овиедо, өзі "Қайғылы түннің" куәгері болмаған, Панфило Нарваез экспедициясының мүшесі Тоан Каномен сұхбаттасқанын айтты. Тоан Кано Кортес Мексикаға қайтып келгенде оған қосылып, қаладан қашып құтылған адам еді.
Екіншілік көздер
Жаулау: Кортес және Ескі Мексиканың құлауы – Хью Томас (1993) Кортес және ацтек империясының құлауы – Джон Манчип Уайт (1971) Мексиканы жаулау тарихы – Уильям Х. Прескотт. Ласло Пассуттың «Мексика үшін жылайтын Жаңбыр құдайы». Матью Ресталлдың «Испан жаулауының жеті мифі», Оксфорд университетінің баспасы (2003) Американы жаулау – Цветан Тодоров (1996) Майкл Вудтың «Конкистадорлар» (2002) PBS.